Αντώνης Μεταξάς: Νομικά αδιανόητη η έξοδος από το ευρώ χωρίς ταυτόχρονη έξοδο από την ΕΕ

Ως επιστήμονα που έχει αφιερώσει σημαντικό κομμάτι της πορείας του στην κριτική κατανόηση και μελέτη του ενωσιακού φαινομένου και της ευρωενοποιητικής διαδικασίας μου προξενεί βαθύτατη μελαγχολία το να καλούμαι να αναλύσω τα νομικά δεδομένα μιας πιθανής αποχώρησης της χώρας μας από την Ευρωπαϊκή Ένωση: Αυτό το κοινό μας οικοδόμημα που παρά τις δομικές του ατέλειες, τις θεσμικές και δημοκρατικές του ελλείψεις, τις οποίες πολλοί από μας σε σειρά κριτικών επιστημονικών αναλύσεων έχουμε επανειλημμένα αναδείξει, συνιστά τον κοινό μας χώρο, τον οποίο η Ελλάδα πνευματικά και πολιτιστικά καθόρισε. Έναν πρώτο δισταγμό σε σχέση με τη διακριτική αποστασιοποίηση που πρέπει να χαρακτηρίζει την ακαδημαϊκή ιδιότητα που φέρω σε περιόδους έντονης πόλωσης άμβλυνε η οριακότητα των στιγμών και η σημασία των διακυβευμάτων που δεν επιτρέπει, θεωρώ, τη σιωπή στον κοινωνικά υπεύθυνο επιστημονικού λόγο.

Ας μου επιτραπεί συνεπώς μια ανάλυση των νομικών δεδομένων σε σχέση με τα ερωτήματα που τίθενται τις παρούσες κρίσιμες μέρες για τη χώρα μας:

Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (εφεξής: ΣΕΕ) προβλέπει στο άρθρο 50 συγκεκριμένη διαδικασία οικειοθελούς αποχώρησης ενός κράτους μέλους από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η δυνατότητα αποβολής κράτους μέλους από την ΕΕ δεν προβλέπεται στο κείμενο των Συνθηκών της Ένωσης. Το αρ. 7 ΣΕΕ προβλέπει απλώς τη δυνατότητα αναστολής ορισμένων εκ των δικαιωμάτων κράτους μέλους σε περίπτωση σοβαρής παραβίασης των υποχρεώσεών του που απορρέουν από το άρθρο 6 (1) της Συνθήκης. Καθότι η ιδιότητα μέλους της Ευρωζώνης προϋποθέτει την ιδιότητα κράτους μέλους της ΕΕ, είναι προφανές ότι η ολοκλήρωση της θεσπιζόμενης στην προαναφερθείσα διάταξη διαδικασίας αποχώρησης από την ΕΕ προφανώς οδηγεί και σε αυτόματη αποχώρηση από την Ευρωζώνη. Αντιθέτως δεν προβλέπεται και συνεπώς δεν ρυθμίζεται κανονιστικά στις Συνθήκες η δυνατότητα αποχώρησης ή αποβολής από το ευρώ.

Αυτό το κανονιστικό κενό που αναιρεί από τυπική άποψη έναν νομικό αυτοματισμό αμβλύνεται εντούτοις από τα πράγματα και την οικονομική λογική τους, συνεπώς ας μην παραπλανά: Η αποχώρηση από το ευρώ μπορεί να προκύψει ως επιβελημένη (και νομικά) αναγκαιότητα για την ίδια την χώρα, αν διακοπεί η παροχή ρευστότητας από την ΕΚΤ για μη ανεκτό οικονομικά χρονικό διάστημα, γιατί απλούστατα δεν θα υφίσταται τρόπος χρηματοδότησης ούτε καν των απολύτως πιεστικών ζωτικών αναγκών της. Προσχωρώ συνεπώς και εγώ στην επιστημονική άποψη που έχει στοιχειοθετημένα διατυπωθεί ότι είναι «νομικά αδιανόητη» η αποχώρηση από την Ευρωζώνη χωρίς την ταυτόχρονη αποχώρηση από την ίδια την Ε.Ε.

Τούτο ισχύει και για τους κάτωθι πρόσθετους λόγους: Κράτος-μέλος εντός της ευρωζώνης αποκομμένο από τους μηχανισμούς ρευστότητας θα αναγκαστεί εκ των πραγμάτων να υιοθετήσει προσωρινά το στάδιο του παράλληλου νομίσματος και στη συνέχεια, προφανώς, ένα άλλο εθνικό νόμισμα. Μια τέτοια εξέλιξη θα συνεπάγεται αναπόφευκτα την ανάγκη υιοθέτησης μέτρων οριακής συμβατότητας ή και αντίθεσης με βασικές αρχές συμμετοχής στην ΕΕ, οι οποίες συνιστούν τους πυλώνες του ενωσιακού δικαίου, όπως την ελεύθερη κυκλοφορία κεφαλαίων, προσώπων, εγκατάστασης, τον έλεγχο των κρατικών ενισχύσεων κλπ. Αυτό θα έχει ως απόρροια την αναγκαστική έξοδο από την Ε.Ε, καθότι πιθανή παραμονή θα προϋπέθετε ειδική συμφωνία με την Ένωση για χορήγηση παρέκκλισης και εξαιρέσεων από τις Συνθήκες.

Οι παραπάνω νομικές επισημάνσεις ενδεχομένως διευκολύνουν την κατανόηση των πραγματικών διακυβευμάτων που τίθενται εν προκειμένω για την χώρα πέρα από συσκοτιστικούς αποπροσανατολισμούς και ασάφειες. Και κάτι τελευταίο: Για όσους από εμάς δεν είναι ξένος ο κριτικός προβληματισμός για τα κακώς κείμενα της Ευρώπης, ένας λόγος, ο οποίος εντούτοις δεν πρέπει να αποπροσανατολίζει από τις μείζονες ευθύνες της χώρας μας για την κρίση που η ίδια βιώνει και η οποία προϋπήρχε των μνημονιακών πολιτικών, είναι λυπηρό και κάτι άλλο, καίριο: Το εγκλωβιστικό αδιέξοδο στο οποίο περιέρχεται, εν αγνοία των στοιχειωδών κανόνων άσκησης της πολιτικής, στους οποίους προφανώς και συγκαταλέγεται ο ρεαλισμός και η κατανόηση των αντικειμενικών και υποκειμενικών δεδομένων και συνθηκών εντός των οποίων παράγεται η πολιτική πράξη και απόφαση, ο απολύτως απαραίτητος, ειδικά σήμερα, κριτικός λόγος για την ανώριμη θεσμική και δημοκρατική αρχιτεκτονική της Ένωσης.

Μια προσεκτική ανάγνωση των δεδομένων αλλά και των αντιδράσεων του σκληρού πυρήνα του γερμανικού ορντολιμπεραλισμού και των πολιτικών του εκπροσώπων που πανηγυρίζουν κυριολεκτικά για την προκήρυξη του προσεχούς δημοψηφίσματος λέει πολλά. Και προφανώς δεν συγκαταλεγόμαστε στους αφελείς που θεωρούν ότι αυτό απορρέει από την προσήλωσή τους στα αμεσοδημοκρατικά ιδεώδη. Θα πρότεινα να μην τους παίξουμε το παιχνίδι συνεπώς.

* Ο Α. Μεταξάς διδάσκει ευρωπαϊκό δίκαιο στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και δίκαιο ενεργειακής ρύθμισης στο Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδος.