Πώς η κρίση στον Δούναβη αναδιαμορφώνει το ενεργειακό τοπίο. Ποιος χάνει και ποιος κερδίζει;

Κάθε καλοκαίρι τα ποτάμια της βρίσκονται στο προσκήνιο: ψύχουν πυρηνικούς αντιδραστήρες, κινούν υδροηλεκτρικούς στροβίλους και μεταφέρουν εκατομμύρια τόνους εμπορευμάτων.

Φέτος, όμως, ο Δούναβης έχει γίνει πρωταγωνιστής μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής κρίσης. Η σοβαρή ξηρασία που πλήττει μεγάλο μέρος της Ευρώπης έχει ρίξει τη στάθμη του ποταμού σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, μετατρέποντας μια από τις σημαντικότερες αρτηρίες ενέργειας και μεταφορών της ηπείρου σε σημείο συμφόρησης. Αυστρία, Γερμανία, Κροατία, Ουγγαρία και Ρουμανία βρίσκονται αντιμέτωπες με τις ευρείες συνέπειες.

Η κρίση δεν περιορίζεται στην έλλειψη νερού. Επηρεάζει την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, τη βιομηχανία, τις μεταφορές και τις τιμές, αποκαλύπτοντας παράλληλα πόσο ευάλωτα είναι τα ευρωπαϊκά ενεργειακά συστήματα απέναντι σε ένα κλίμα που γίνεται ολοένα πιο ακραίο και απρόβλεπτο.

Αυστρία: Υπό πίεση η υδροηλεκτρική παραγωγή

Στην Αυστρία, ο Δούναβης έχει φτάσει σε ιστορικά χαμηλή στάθμη, ενώ η παροχή νερού έχει περιοριστεί περίπου στο ένα τρίτο του συνηθισμένου όγκου.

Η υδροηλεκτρική παραγωγή έχει μειωθεί κατά περίπου 30% σε σχέση με τα φυσιολογικά επίπεδα για την εποχή. Ο Florian Seidl, εκπρόσωπος της Verbund, μιας από τις μεγαλύτερες εταιρείες υδροηλεκτρικής ενέργειας της χώρας, περιγράφει την κατάσταση ως πρωτοφανή.

Η απώλεια παραγωγής, σύμφωνα με τον ίδιο, αντιστοιχεί περίπου στην ηλεκτρική ενέργεια που θα παρήγαγαν τρεις σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής στον Δούναβη. Οι εξελίξεις επιβεβαιώνουν τις προειδοποιήσεις των κλιματικών προβλέψεων: λιγότερο χιόνι και λιώσιμο χιονιού το καλοκαίρι σημαίνουν μικρότερη ροή νερού στα ποτάμια, ενώ οι αυξημένες βροχοπτώσεις τον χειμώνα μεταβάλλουν την εποχική κατανομή των υδάτων.

Ωστόσο, η Αυστρία έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: ένα διαφοροποιημένο ενεργειακό μείγμα. Η ισχυρή παραγωγή φωτοβολταϊκής ενέργειας επέτρεψε στη χώρα να καταγράψει τον Ιούνιο καθαρό πλεόνασμα ηλεκτρικής ενέργειας και να επιστρέψει στις εξαγωγές, έπειτα από εννέα συνεχόμενους μήνες κατά τους οποίους εισήγαγε περισσότερο ρεύμα από όσο εξήγαγε.

Γερμανία: Η ξηρασία απειλεί και την οικονομία

Στη Γερμανία, η κρίση του νερού προκαλεί έντονες ανησυχίες. Το Γερμανικό Οικονομικό Ινστιτούτο προειδοποιεί ότι τα χαμηλά επίπεδα νερού στους μεγάλους ποταμούς της χώρας θα μπορούσαν να οδηγήσουν την οικονομία σε ύφεση. Σύμφωνα με τον οικονομολόγο Thilo Schäfer, η ανάπτυξη του ΑΕΠ θα μπορούσε να υποχωρήσει κατά 0,4 ποσοστιαίες μονάδες σε σχέση με τις προβλέψεις.

Το προηγούμενο του 2018 είναι χαρακτηριστικό. Τότε, παρόμοιες συνθήκες χαμηλής στάθμης νερού επιβράδυναν την οικονομική ανάπτυξη της Γερμανίας κατά περίπου 0,4 ποσοστιαίες μονάδες.

Στις αρχές Αυγούστου, το 78% των σταθμών παρακολούθησης στον Δούναβη κατέγραφε εξαιρετικά χαμηλή στάθμη. Η γερμανική κυβέρνηση εξετάζει πλέον έργα υποδομής, μεταξύ άλλων τη διεύρυνση του Δούναβη στη Βαυαρία, ώστε να μπορούν να μεταφέρονται μεγαλύτερα φορτία ακόμη και σε περιόδους χαμηλής στάθμης.

Κροατία: Μια κρίση που διαπερνά ολόκληρη την οικονομία

Οι επιπτώσεις είναι εμφανείς και στην Κροατία, όπου η στάθμη του Δούναβη έχει υποχωρήσει στα χαμηλότερα επίπεδα από το 2021. Στην περιοχή της Batina, η στάθμη του νερού βρίσκεται κάτω από το όριο της υδρολογικής ξηρασίας για το 66% του χρόνου από τις αρχές του 2026. Παράλληλα, τα επίπεδα των υπόγειων υδάτων σε περιοχές της κεντρικής, βόρειας και ανατολικής Κροατίας πλησιάζουν ιστορικά χαμηλά. Ο Mario Šiljeg, διευθυντής του Ινστιτούτου Υδάτων Josip Juraj Strossmayer, υπογραμμίζει ότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τον ίδιο τον ποταμό.

Η ξηρασία, όπως επισημαίνει, αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο το νερό, η ενέργεια, οι μεταφορές, η οικονομία και η φύση έχουν μετατραπεί σε ένα ενιαίο σύστημα αλληλεξαρτήσεων.

Ουγγαρία: Ο πυρηνικός σταθμός του Paks στο επίκεντρο

Η πιο χαρακτηριστική ίσως περίπτωση είναι αυτή της Ουγγαρίας. Ο πυρηνικός σταθμός του Paks, ο οποίος καλύπτει σχεδόν το ήμισυ των αναγκών της χώρας σε ηλεκτρική ενέργεια, τέθηκε εκτός λειτουργίας στις αρχές Αυγούστου για πρώτη φορά στα 44 χρόνια λειτουργίας του.

Η ιστορικά χαμηλή στάθμη του Δούναβη περιόρισε δραστικά τη δυνατότητα ψύξης του σταθμού, με αποτέλεσμα η παραγωγή του να μειωθεί στο μόλις 10% της δυναμικότητάς του. Η κυβέρνηση κάλεσε πολίτες και επιχειρήσεις να περιορίσουν την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας. Οι περικοπές αντιστοιχούσαν περίπου στην απενεργοποίηση ενός εκατομμυρίου μεσαίου μεγέθους κλιματιστικών.

Στις 10 Αυγούστου άρχισε η επανεκκίνηση ενός στροβίλου στο Paks. Ωστόσο, η κρίση ανέδειξε την εξάρτηση της χώρας από μια περιορισμένη βάση παραγωγής. Κατά τη διάρκεια της περιόδου αιχμής, ιδιαίτερα τις βραδινές ώρες, η Ουγγαρία αναγκάστηκε να εισάγει μεγάλες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας.

Ρουμανία: Πλεόνασμα την ημέρα, έλλειψη τη νύχτα

Η Ρουμανία αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του νέου ενεργειακού παράδοξου που δημιουργεί η κλιματική αλλαγή. Η χώρα κήρυξε κατάσταση συναγερμού τον Αύγουστο, καθώς η ξηρασία περιόρισε την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Η διακοπή λειτουργίας του πυρηνικού σταθμού του Cernavodă στέρησε από το σύστημα περίπου το 20% της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.

Και όμως, κατά τη διάρκεια της ημέρας, η Ρουμανία μπορεί να διαθέτει πλεόνασμα ηλεκτρικής ενέργειας. Τα φωτοβολταϊκά λειτουργούν κοντά στη μέγιστη δυναμικότητά τους και η χώρα μπορεί να εξάγει το περίσσευμα. Το πρόβλημα αρχίζει μετά τη δύση του ηλίου.

Όταν η ηλιακή παραγωγή μηδενίζεται και τα υδροηλεκτρικά εργοστάσια δεν μπορούν να καλύψουν το κενό, η Ρουμανία αναγκάζεται να αγοράζει ηλεκτρική ενέργεια από γειτονικές χώρες. Όμως και αυτές αντιμετωπίζουν την ίδια αύξηση της ζήτησης τις βραδινές ώρες. Το αποτέλεσμα είναι εκρηκτική άνοδος των τιμών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το ηλεκτρικό ρεύμα μπορεί να κοστίζει έως και πέντε φορές περισσότερο το βράδυ σε σχέση με το μεσημέρι.

Η κυβέρνηση κάλεσε νοικοκυριά και επιχειρήσεις να περιορίσουν την κατανάλωση μεταξύ 19:00 και 23:00 και να μεταφέρουν ενεργοβόρες δραστηριότητες, όπως τη χρήση πλυντηρίων, στεγνωτηρίων, θερμοσιφώνων και τη φόρτιση ηλεκτρικών οχημάτων, στις πρωινές ώρες. Οι δύο μεγάλες αυτοκινητοβιομηχανίες της χώρας, Dacia και Ford, ανταποκρίθηκαν στο αίτημα, διακόπτοντας την παραγωγή τους από τις 3 έως τις 19 Αυγούστου.

Ο Dumitru Chisăliță, πρόεδρος της Smart Energy Association, προειδοποιεί ότι οι λογαριασμοί ηλεκτρικής ενέργειας θα μπορούσαν να αυξηθούν από 2% έως 5% στο αισιόδοξο σενάριο, από 10% έως 15% εάν η κρίση παραταθεί και έως 20% εάν οι επιπτώσεις επεκταθούν μέχρι τον χειμώνα.

Βουλγαρία: Η κρίση γίνεται ευκαιρία

Ενώ οι γειτονικές χώρες δοκιμάζονται, η Βουλγαρία έχει καταφέρει να μετατρέψει την κρίση σε ευκαιρία. Ο πυρηνικός σταθμός του Kozloduy λειτουργεί στο πλήρες εγκατεστημένο δυναμικό του, περίπου 2 GW. Σε συνδυασμό με την ισχυρή παραγωγή ηλιακής ενέργειας και τις δυνατότητες αποθήκευσης, η κατάσταση έχει επιτρέψει στη χώρα να αυξήσει σημαντικά τις εξαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας, ιδιαίτερα προς τη Ρουμανία και την Ουγγαρία.

Οι ημερήσιες εξαγωγές έχουν φτάσει σε πρωτοφανή επίπεδα, περίπου 32.000–33.000 MWh, σύμφωνα με τον Διαχειριστή του Βουλγαρικού Συστήματος Ηλεκτρικής Ενέργειας. Το πλεονέκτημα της Βουλγαρίας είναι σε μεγάλο βαθμό τεχνικό. Τα συστήματα ψύξης των αντιδραστήρων του Kozloduy λειτουργούν με κλειστά κυκλώματα και, ως εκ τούτου, εξαρτώνται λιγότερο από τη στάθμη του Δούναβη.

Η αυξημένη ζήτηση από τις γειτονικές χώρες έχει οδηγήσει και σε άνοδο των τιμών στη Βουλγαρία, στα 150–170 ευρώ ανά MWh, από περίπου 100–120 ευρώ μία εβδομάδα νωρίτερα. Παρά την αύξηση, οι τιμές παραμένουν χαμηλότερες από εκείνες της Ρουμανίας.

Ένα προειδοποιητικό μήνυμα για την Ευρώπη

Η κρίση του Δούναβη δεν είναι απλώς μια προσωρινή υδρολογική ανωμαλία. Αποτελεί ένα πραγματικό τεστ αντοχής για την ευρωπαϊκή ενεργειακή αρχιτεκτονική. Χώρες που εξαρτώνται από την υδροηλεκτρική ενέργεια ή από πυρηνικούς σταθμούς που χρησιμοποιούν το νερό των ποταμών για ψύξη διαπιστώνουν πόσο ευάλωτες μπορεί να είναι όταν οι διαθέσιμοι υδάτινοι πόροι μειώνονται.

Από την άλλη πλευρά, κράτη με διαφοροποιημένο ενεργειακό μείγμα, ισχυρή ηλιακή παραγωγή, αποθήκευση ενέργειας και πυρηνική ισχύ μπορούν όχι μόνο να αντιμετωπίσουν καλύτερα την κρίση, αλλά και να επωφεληθούν από τις ελλείψεις των γειτόνων τους.

Ο Δούναβης μπορεί τελικά να ανακάμψει. Το ερώτημα, όμως, που αφήνει πίσω της η φετινή κρίση είναι πολύ μεγαλύτερο. Καθώς τα ακραία καιρικά φαινόμενα γίνονται συχνότερα και πιο απρόβλεπτα, η Ευρώπη θα πρέπει να προετοιμαστεί για ένα ενεργειακό σύστημα στο οποίο η ξηρασία, οι καύσωνες, οι πλημμύρες και οι ελλείψεις ηλεκτρικής ενέργειας δεν θα αποτελούν πλέον ξεχωριστούς κινδύνους, αλλά διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας κρίσης.