Η διασύνδεση των προοπτικών της ελληνικής ενεργειακής αγοράς με την Ευρώπη και το ενωσιακό της εγχείρημα

Οι κάτωθι σύντομες σκέψεις που διατυπώνω προσκληθείς για ένα ακόμη έτος να γράψω μια σύντομη συμβολή για την ωραία ετήσια έκδοση του ENERGYPRESS για την ελληνική ενεργειακή αγορά μπορεί prima facie να ηχήσουν παράταιρες. Αναγιγνώσκοντας και τον τίτλο του παρόντος, ποιες άραγε, θα διερωτάτο κανείς, είναι οι συσχετίσεις των δεδομένων της ελληνικής αγοράς ενέργειας με την Ευρώπη και την προοπτική του ενωσιακού της εγχειρήματος; Διατυπώνω προεισαγωγικά την εκτίμηση ότι οι δομικές προοπτικές της ελληνικής ενεργειακής αγοράς συνδέονται άμεσα με τη θεσμική ωρίμανση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαδικασία άρρηκτα συνδεδεμένη και με τον τρόπο που όλοι εμείς – οι ενωσιακοί πολίτες- αντιμετωπίζουμε και προσλαμβάνουμε την ενοποιητική πορεία αλλά και πώς προασπίζουμε στην πράξη τις θεμελιακές αξίες της Ένωσης, αξίες κατεξοχήν βαλλόμενες σήμερα.

Ας δούμε εντούτοις το ζήτημα πιο συγκεκριμένα: Η επισήμανση ότι η ελληνική ενεργειακή αγορά ίσταται ενώπιον «προκλήσεων» συνιστά μια τετριμμένη πλέον διατύπωση, στερούμενη αναλυτικού βάθους. Κάθε ενεργειακή αγορά εγγενώς και διαχρονικώς επηρεάζεται από τα γεωπολιτικά και πολιτικοοικονομικά διεθνή δεδομένα. Επί της παρούσης βιώνουμε, ίσως πιο έντονα από ποτέ, μια δραστική αμφισβήτηση διεθνοπολιτικών ισορροπιών που ίσχυαν επί μακρόν. Οι όποιες σταθερές κλονίζονται και το εντεινόμενο φαινόμενο του τραμπισμού και εν γένει του δημαγωγικού αυταρχισμού κατ’ επίκληση μιας υστερόβουλης, δόλιας και ασαφούς πρόφασης της «αντισυστημικότητας» δημιουργεί μία νέα δυστοπική πραγματικότητα έχοντας δυστυχώς πρόθυμους θιασώτες και στον ευρωπαϊκό χώρο. Μέσα σε αυτό το απαιτητικό, δραματικά μεταβαλλόμενο σκηνικό η Ευρώπη πρέπει να συγκροτήσει μια βιώσιμη απάντηση, να ενηλικιωθεί, να διαμορφώσει το στίγμα της και να προσδιορίσει και κυρίως υλοποιήσει ένα αποτελεσματικό πλάνο για την επιβίωσή της. Ο στόχος της ενεργειακής αυτονομίας και ασφάλειας σε αυτό το σαθρό γεωπολιτικό περιβάλλον είναι κομβικής σημασίας. Η ενέργεια συνδέεται στενά κατ’ ουσίαν με όλα τα μείζονα διακυβεύματα για την Ευρωπαϊκή Ένωση: με την οικονομία, την παραγωγικότητα, την πολιτική της αυτονομία, την κοινωνική συνοχή και, εν τέλει, με τη δυνατότητα περιφρούρησης όλων των ζωτικών, δυστυχώς όχι αυτονόητων, ευρωπαϊκών αξιών. Μέσα σε αυτό το ζοφερό περιβάλλον η Ένωση φαίνεται να αμφισβητείται πανταχόθεν. Εντούτοις, παρόλες τις δομικές της κρίσεις και ατέλειες η Ευρωπαϊκή Ένωση συνιστά μια όαση ελευθερίας, δημοκρατίας, ευημερίας και σχετικά ικανοποιητικής ποιότητας ζωής για μεγάλο τμήμα των πολιτών της. Η διαφύλαξη αυτών των επιτευγμάτων προϋποθέτει επιμονή και συνειδητοποίηση από όλους ότι ουδέν αυτονόητο και αιώνιο στα ανθρώπινα: η Ένωση συνιστά ένα εξελισσόμενο πολιτικό και θεσμικό δημιούργημα, το οποίο ούτε ανέκαθεν υπήρχε ούτε και περιβάλλεται με κάποια εγγύηση μονιμότητας. Δεν είναι, ίσως, ανακριβής η θέση ότι η σημερινή ζωτική κρίση της ευρωπαϊκής ενοποιητικής διαδικασίας συνδέεται και με την πρόσληψη της Ένωσης ως εν πολλοίς αυτονόητης και ιστορικά μη αναστρέψιμης. Η συνολική μας προσέγγιση της ευρωπαϊκής ενοποιητικής πορείας αλλά και ο τρόπος που τη βιώνουμε αλλά και τη διδάσκουμε εμείς οι δάσκαλοι και καθηγητές στις σχολικές και πανεπιστημιακές αίθουσες πρέπει να συγκροτείται στη βάση της επίγνωσης της εξής ιστορικά επιβεβαιωμένης διαπίστωσης: Δεν είναι διόλου ιστορικά ακριβές ότι οι πολιτικές κοινωνίες και τα συστήματα οργανωμένης πολιτικής συμβίωσης δεν δύνανται να αυτοκτονούν, κάθε άλλο: Το πράττουν και μάλιστα ενίοτε με μεγάλη βιαιότητα, ραγδαία και εκκωφαντικά, συχνά δε «δι’ ασήμαντον αφορμήν» ή κατόπιν αναπάντεχων ατυχημάτων που συμπαρασύρουν θεμελιακές δομές σε πλήρη κατάρρευση. Είναι επίσης σαφές ότι τα ίδια τα ατομικά υποκείμενα εκτιμούν την αληθή διάσταση και αξία των «κεκτημένων» μάλλον όταν τα χάσουν. Εν προκειμένω, έστω και ο έντονος και χρονικά παρατεταμένος φόβος απέναντι στο ενδεχόμενο η Ένωση να αποσυντεθεί προσεχώς μπορεί να θέσει σε κίνηση προσεγγίσεις και πολιτικές συμπεριφορές που θα επιταχύνουν τις διαλυτικές τάσεις καίρια. 

Οι κυρίαρχες εθνικές πολιτικές ελίτ μάλλον βολικά προβάλλουν και «εξάγουν» τις δικές τους βαθιές παθογένειες στο ενωσιακό επίπεδο παραγνωρίζοντας ότι την Ένωση κατ ουσίαν την συγκροτούν και συνεπηρεάζουν οι ίδιες αυτές οι ελίτ, όχι κάποιοι τρίτοι ή εξωγήινοι. Ακόμη και το πολιτικό προσωπικό που διοικεί τα ενωσιακά θεσμικά όργανα και παράγει τις όποιες «παθογένειες» δεν προσέρχεται από μόνο του σε αυτή την ευθύνη: οι εκλεγμένες εθνικές πολιτικές ηγεσίες των κρατών μελών το επιλέγουν και τοποθετούν στις θέσεις ευθύνης. Αλλά και το άμεσα δημοκρατικά νομιμοποιούμενο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με τις όλως αυξημένες πλέον αρμοδιότητές του συγκροτείται από ευρωβουλευτές που οι ψηφοφόροι ενωσιακοί πολίτες επιλέγουν – δεν αυτοδιορίζονται οι ευρωβουλευτές από μόνοι τους. Το πώς συνεπώς ο κάθε πολίτης διαχειρίζεται την επιλογή του μπροστά στην κάλπη συνιστά δική του ευθύνη.

Ειδικότερα στον ενεργειακό τομέα, η Ευρώπη, ελλείψει άλλων σημαντικών και, κυρίως επαρκών, εγχώριων ενεργειακών πόρων, οφείλει να στηρίξει σταθερά αλλά και «έξυπνα» και προνοητικά τη βασική στρατηγική επιλογή της για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Η περαιτέρω ανάπτυξή τους συνιστά θέμα ασφάλειας, πολιτικής αυτονομίας και, τελικά, επιβίωσης. Συνεπώς όλες οι επιμέρους νομικές, ρυθμιστικές και οικονομικές επιλογές οφείλουν να υποστηρίζουν με ευελιξία αλλά και σταθερότητα αυτόν τον στρατηγικό στόχο.

_______

Ο Αντώνης Μεταξάς είναι Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθύνων Εταίρος της Δικηγορικής Εταιρείας «Μεταξάς & Συνεργάτες»

Το άρθρο περιλαμβάνεται στον τόμο GREEK ENERGY 2025 που εξέδωσε για 14η χρονιά η ομάδα του energypress.