Αποκωδικοποιώντας τη συμφωνία Τραμπ–Σι: Τι προβλέπει για ενέργεια και σπάνιες γαίες - Τι σημαίνει για την Ευρώπη

Η πολυαναμενόμενη συνάντηση της περασμένης εβδομάδας μεταξύ του Προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ και του Κινέζου Προέδρου Σι Τζινπίνγκ στη Νότια Κορέα ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες της αγοράς οδηγώντας στα μια «κατάπαυση πυρός» στον πόλεμο μεταξύ των δύο μεγαλυτέρων οικονομιών του κόσμου. Το αν αυτή η κατάπαυση του πυρός θα διαρκέσει ή θα αποδειχθεί βραχύβια μένει να διαφανεί:  το Πεκίνο συμφώνησε να αναστείλει για περίπου ένα έτος τα νέα περιοριστικά μέτρα στις εξαγωγές σπάνιων γαιών, ενώ η Ουάσιγκτον υποσχέθηκε άρση ορισμένων δασμών και άλλες εμπορικές παραχωρήσεις ως αντάλλαγμα.

Αν και τα πρωτοσέλιδα καθώς και οι πρώτες αντιδράσεις από Πεκίνο και Ουάσιγκτον μιλούν για ένα επιτυχημένο deal, παρέχοντας ανακούφιση σε αγορές και κατασκευαστές, οι πρακτικές συνέπειες είναι πιο περίπλοκες. 

Η ουσία: μια ετήσια ανακωχή, όχι λύση

Η συμφωνία λειτουργεί ως προσωρινή εκεχειρία στον εμπορικό πόλεμο ΗΠΑ–Κίνας. Το Πεκίνο δεσμεύεται να «παγώσει» την εφαρμογή νέων εξαγωγικών ελέγχων για σπάνιες γαίες και κρίσιμα μέταλλα, όπως το νεοδύμιο και το δυσπρόσιο, για διάστημα περίπου δώδεκα μηνών. Σε αντάλλαγμα, η Ουάσιγκτον θα χαλαρώσει ορισμένους δασμούς και θα ανοίξει διαύλους συνεργασίας σε επιμέρους τομείς, όπως η αγροτική παραγωγή και τα φαρμακευτικά χημικά.

Στην πράξη, πρόκειται για πολιτική συμφωνία βραχείας διάρκειας, χωρίς δεσμευτικό χαρακτήρα ή σαφές ρυθμιστικό πλαίσιο. Η διάρκειά της είναι περιορισμένη και η επανεμφάνιση εντάσεων μετά τη λήξη της θεωρείται πιθανή. Παρά ταύτα, το «πάγωμα» αυτό αγοράζει χρόνο: δίνει στις αγορές, τις βιομηχανίες και τις κυβερνήσεις την ευκαιρία να προετοιμαστούν.

Αυτό προσφέρει σταθερότητα στις αγορές και μειώνει τον άμεσο κίνδυνο απότομων αυξήσεων τιμών ή διακοπών στην παραγωγή. Και βέβαια πίσω από την πρόσκαιρη ηρεμία, η συμφωνία αυτή αποκαλύπτει βαθύτερες στρατηγικές ισορροπίες που επηρεάζουν το μέλλον της παγκόσμιας ενεργειακής μετάβασης — και ιδίως τη θέση της Ευρώπης.

Οι σπάνιες γαίες στο επίκεντρο της παγκόσμιας ενέργειας

Οι σπάνιες γαίες —μια ομάδα 17 μεταλλικών στοιχείων— αποτελούν τον αθέατο πυλώνα της σύγχρονης τεχνολογίας. Από τους μαγνήτες υψηλής ισχύος στις τουρμπίνες των ανεμογεννητριών μέχρι τα συστήματα καθοδήγησης πυραύλων και τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, η παγκόσμια οικονομία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την προμήθειά τους.

Η Κίνα παράγει πάνω από το 60% της παγκόσμιας προσφοράς και ελέγχει σχεδόν το 90% της επεξεργασίας και διύλισης αυτών των μετάλλων. Η εξάρτηση αυτή παρέχει στο Πεκίνο τεράστια διαπραγματευτική ισχύ. Η απειλή περιορισμού των εξαγωγών, ακόμη και χωρίς άμεση εφαρμογή, αρκεί για να προκαλέσει αστάθεια στις αγορές και να ασκήσει πίεση στις δυτικές οικονομίες.

Με τη νέα συμφωνία, το Πεκίνο δείχνει ότι προτιμά να χρησιμοποιεί την ισχύ του ως εργαλείο επιρροής, όχι απαραίτητα ως όπλο αντιπαράθεσης. Παράλληλα, η Ουάσιγκτον αποδεικνύει ότι μπορεί να προσφέρει πολιτικά ανταλλάγματα για να εξασφαλίσει βραχυπρόθεσμη σταθερότητα. Κανένα από τα δύο στρατόπεδα, ωστόσο, δεν παραιτείται από τους στρατηγικούς του στόχους.

Τι αλλάζει για την ενεργειακή μετάβαση

Η προσωρινή ανακωχή μειώνει τους άμεσους κινδύνους για τα έργα της πράσινης μετάβασης. Οι κατασκευαστές ηλεκτρικών οχημάτων και ανανεώσιμων τεχνολογιών μπορούν να προγραμματίσουν την παραγωγή τους χωρίς τον φόβο ελλείψεων ή αυξημένων τιμών. Τουλάχιστον μέχρι νεωτέρας…

Παράλληλα, η σταθερότητα αυτή μπορεί να προσελκύσει επενδύσεις σε νέα ορυχεία και μονάδες επεξεργασίας εκτός Κίνας — κυρίως σε Αυστραλία, ΗΠΑ, Καναδά και Σκανδιναβία. Αν όμως οι κυβερνήσεις θεωρήσουν ότι το πρόβλημα λύθηκε και καθυστερήσουν τις μεταρρυθμίσεις, η εξάρτηση θα παραμείνει.

Η ενεργειακή μετάβαση χρειάζεται μακροπρόθεσμη ασφάλεια προμηθειών. Αν η Κίνα επαναφέρει τους περιορισμούς το 2026, η παγκόσμια παραγωγή ηλεκτρικών οχημάτων και ανεμογεννητριών θα βρεθεί ξανά υπό πίεση. Γι’ αυτό και αναλυτές τονίζουν ότι η συμφωνία πρέπει να ιδωθεί ως «παράθυρο δράσης» και όχι ως τελική λύση.

Η Κίνα κρατά ακόμη τα ισχυρότερα χαρτιά

Η κίνηση του Πεκίνου αποκαλύπτει μια βαθιά γεωοικονομική στρατηγική. Η Κίνα δεν χρειάζεται να επιβάλει μόνιμους περιορισμούς για να διατηρεί την επιρροή της· αρκεί η δυνατότητα να το πράξει. Με αυτό τον τρόπο, μετατρέπει τα σπάνια μέταλλα σε εργαλείο διαπραγμάτευσης — είτε πρόκειται για εμπορικές συνομιλίες με τις ΗΠΑ είτε για ευρύτερα γεωπολιτικά ζητήματα.

Από την πλευρά του, ο Τραμπ επιδιώκει να παρουσιάσει τη συμφωνία ως «νίκη» ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών στις ΗΠΑ, προβάλλοντας ότι πέτυχε σταθερότητα χωρίς παραχωρήσεις. Ωστόσο, η εξάρτηση της αμερικανικής βιομηχανίας από κινεζικά υλικά παραμένει αμετάβλητη.

Η ουσία είναι ότι η συμφωνία δεν μειώνει τη διαρθρωτική ισχύ της Κίνας, αλλά προσωρινά την «απενεργοποιεί». Η δυτική βιομηχανία οφείλει να χρησιμοποιήσει τον χρόνο αυτό για να ενισχύσει την αυτονομία της.

Τι σημαίνει για την Ευρώπη

Η Ευρώπη δεν συμμετείχε στη συμφωνία Τραμπ–Σι, ωστόσο οι συνέπειες την αφορούν άμεσα. Οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες —από την αυτοκινητοβιομηχανία έως τα ηλεκτρονικά— εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις κινεζικές σπάνιες γαίες. Το γεγονός ότι η Ουάσιγκτον πέτυχε διμερή ρύθμιση χωρίς την ΕΕ δείχνει την περιορισμένη διαπραγματευτική ισχύ της Ευρώπης στο νέο γεωοικονομικό σκηνικό.

Η απάντηση πρέπει να είναι πολιτική και θεσμική. Η Πράξη για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες (Critical Raw Materials Act), που υιοθέτησε πρόσφατα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, θέτει στόχο να εξορύσσεται, να επεξεργάζεται ή να ανακυκλώνεται τουλάχιστον το 40% των αναγκών της ΕΕ εντός των συνόρων της έως το 2030. Η προσωρινή ανακωχή ΗΠΑ–Κίνας δίνει στην Ευρώπη το χρονικό περιθώριο να επιταχύνει την εφαρμογή αυτής της στρατηγικής.

Οι επόμενοι 12 μήνες: οδηγίες επιβίωσης

Η συμφωνία ανοίγει έναν σύντομο αλλά πολύτιμο ορίζοντα σταθερότητας. Στη βάση ωστόσο, ότι όσα συμφωνήθηκαν θα τηρηθούν, και αυτό μάλλον φαντάζει αβέβαιο με δεδομένο τις παλινωδίες του Τραμπ. Τόσο οι επιχειρήσεις όσο και οι κυβερνήσεις οφείλουν να αξιοποιήσουν το διάστημα αυτό στρατηγικά:

Οι κατασκευαστές πρέπει να εξασφαλίσουν μεσοπρόθεσμα συμβόλαια προμήθειας εκτός Κίνας και να επενδύσουν στην κυκλική οικονομία.

Οι επενδυτές μπορούν να στοχεύσουν σε εταιρείες εξόρυξης, διύλισης και ανακύκλωσης που εδρεύουν σε φιλικές χώρες, αποφεύγοντας όμως την κερδοσκοπία.

Οι κυβερνήσεις οφείλουν να θεσπίσουν φορολογικά κίνητρα και να επιταχύνουν τη δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων, πριν τελειώσει η περίοδος χάριτος.

Κίνδυνοι και προοπτικές

Η προσωρινή σταθερότητα δεν αποκλείει νέες εντάσεις. Αν οι συνομιλίες ΗΠΑ–Κίνας αποτύχουν να οδηγήσουν σε μόνιμη συμφωνία, οι περιορισμοί ενδέχεται να επιστρέψουν με ακόμη πιο σκληρούς όρους. Εξίσου επικίνδυνος είναι ο εφησυχασμός: αν οι δυτικές κυβερνήσεις θεωρήσουν ότι «η κρίση πέρασε», θα χάσουν πολύτιμο χρόνο για να ενισχύσουν την εγχώρια παραγωγική βάση.

Υπάρχει και ο κίνδυνος αποσυντονισμού μεταξύ ΗΠΑ και ΕΕ. Αν οι δύο σύμμαχοι ακολουθήσουν διαφορετικές στρατηγικές για τα κρίσιμα μέταλλα, οι διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού μπορεί να κατακερματιστούν, αυξάνοντας το κόστος για τις επιχειρήσεις και μειώνοντας την ανθεκτικότητα των αγορών.

Από την ανακωχή στην ανθεκτικότητα

Η συμφωνία Τραμπ–Σι είναι περισσότερο παράταση χρόνου παρά ειρήνη.

Για την Ευρώπη, η συμφωνία αυτή πρέπει να λειτουργήσει ως καμπανάκι αφύπνισης.

Η επόμενη δεκαετία θα καθοριστεί από το ποιος ελέγχει τις πρώτες ύλες της πράσινης εποχής. Η Κίνα το γνωρίζει ήδη. Η Ευρώπη και οι Ηνωμένες Πολιτείες οφείλουν να δράσουν πριν τελειώσει η «παύση» και η γεωπολιτική σκακιέρα ξαναρχίσει να κινείται.