Skip to main content
Menu
English edition Live Blog Weekly Issues

Βάκλαβ Σμίλ: Η ατελείωτη επέκταση της ανθρωπότητας πρέπει να σταματήσει

Ο Βάκλαβ Σμιλ είναι διακεκριμένος καθηγητής περιβάλλοντος στο πανεπιστήμιο της Μανιτόμπα στον Καναδά. Εδώ και 40 χρόνια, η επιρροή των βιβλίων του για το περιβάλλον, τον πληθυσμό, τα τρόφιμα και την ενέργεια αυξάνεται σταθερά. Αντιμετωπίζεται πλέον ως ένας από τους επιφανείς λόγιους για την αναπτυξιακή ιστορία διεθνώς και ως ένας ειδικός στη στατιστική ανάλυση. Ο Μπιλ Γκέιτς έχει δηλώσει πως περιμένει το κάθε νέο βιβλίο του Σμιλ όπως ορισμένοι άνθρωποι περιμένουν κάθε νέα ταινία Star Wars. Το τελευταίο του βιβλίο έχει τον τίτλο “Ανάπτυξη: Από τους μικροοργανισμούς στις μεγαλουπόλεις”.

Είσαστε “ο φύτουκλας των φύτουκλων”. Δεν υπάρχει ίσως άλλος ακαδημαϊκός που να δημιουργεί εικόνες χρησιμοποιώντας αριθμούς όπως εσείς. Αποκαλύψατε το εκπληκτικό στατιστικό ότι η Κίνα έχει χύσει περισσότερο σκυρόδεμα κάθε τρία χρόνια από το 2003 από ότι έκαναν οι ΗΠΑ σε ολόκληρο τον 20ό αιώνα. Επίσης, υπολογίσατε ότι το 2000 η συνολική μάζα όλων των ανθρώπων στον κόσμο ήταν 125 εκατ. τόνοι, έναντι μόλις 10 εκατ. για όλα τα άγρια σπονδυλωτά. Τώρα εξερευνείτε μοτίβα ανάπτυξης, από την υγιή ανάπτυξη των δασών και του εγκεφάλου μέχρι την ανθυγιεινή αύξηση της παχυσαρκίας και του CO2 στην ατμόσφαιρα. Πριν διεισδύσουμε σε αυτά τα βαθύτερα θέματα, να σας ρωτήσω αν βλέπετε τον εαυτό σας ως “φύτουκλα”.

Καθόλου. Είμαι απλά ένας παλαιομοδίτης επιστήμονας που περιγράφει τον κόσμο και τα πράγματα ως έχουν. Αυτό είναι όλο. Δεν αρκεί να λες ότι η ζωή είναι καλύτερη ή τα τρένα πιο γρήγορα. Πρέπει να φέρεις και τους αριθμούς. Το βιβλίο αυτό είναι μια προσπάθεια ενδυνάμωσης των όσων λέω με αριθμούς ώστε ο κόσμος να δει ότι αυτά είναι τα γεγονότα και δύσκολα αμφισβητούνται.

Το βιβλίο είναι τεράστιο – σχεδόν 200.000 λέξεις που αποτελούν σύνθεση πολλών σπουδών σας από όλο τον κόσμο που αφορούν το παρελθόν και το μέλλον. Το αντιμετωπίζετε ως το αριστούργημά σας;

Ξεκίνησα σκόπιμα να γράψω αυτό το μεγάλο βιβλίο για την ανάπτυξη. Κατά κάποιο τρόπο είναι παράδοξο και παράλογο. Ο κόσμος θα αντλήσει όποιο βιβλίο προτιμά από αυτό – οι οικονομολόγοι θα διαβάσουν για την ανάπτυξη, το ΑΕΠ και τον πληθυσμό, οι βιολόγοι για την ανάπτυξη των οργανισμών και το ανθρώπινο σώμα. Ήθελα, όμως, να τα βάλω όλα κάτω από μια στέγη ώστε να δουν πως αυτά τα πράγματα συνδέονται αναπόφευκτα και πως τα συνδέει μια κοινή ξεκάθαρη διαπίστωση: Ότι η ανάπτυξη πρέπει να τελειώσει. Οι φίλοι μας οι οικονομολόγοι δεν φαίνεται να το συνειδητοποιούν.

Πρωτοσυνάντησα το έργο σας όταν έγραφα ένα βιβλίο για το περιβάλλον στην Κίνα. Ξανά και ξανά είχατε τα δεδομένα που γύρευα και συχνά αποκάλυπταν πόσο αμφισβητήσιμα ήταν τα επίσημα στατιστικά. Σας έχουν περιγράψει ως “ο σφαγέας των ψεμάτων”. Είναι αυτός ο στόχος σας;

Μεγάλωσα στην Τσεχοσλοβακία την εποχή του σοβιετικού μπλοκ. Πέρασα 26 χρόνια της ζωής μου στην κακή αυτοκρατορία και έτσι δεν ανέχομαι τις αηδίες. Μεγάλωσα μέσα στην κομμουνιστική προπαγάνδα – το λαμπρό αύριο, το υπέροχο μέλλον της ανθρωπότητας – και έτσι είμαι πολύ επικριτικός. Δεν είναι η άποψή μου, είναι τα γεγονότα. Δεν γράφω άρθρα γνώμης. Γράφω πράγματα που υποστηρίζονται πλήρως από γεγονότα.

Καταρρίψατε τις υπερβολικά αισιόδοξες προβλέψεις των τεχνο-αισιόδοξων ότι θα λύσουμε όλα μας τα προβλήματα με πιο έξυπνους υπολογιστές και των οικονομολόγων που υπόσχονται ατελείωτη καπιταλιστική ανάπτυξη. Σε πολλές χώρες, η κακή πλευρά της υλικής ανάπτυξης φαίνεται τώρα να υπερσκελίζει την καλή και οδηγεί σε αυτό που αποκαλείτε “ανθρωπογενή προσβολή των οικοσυστημάτων”. Είναι αυτή μια σωστή περίληψη;

Ναι, έτσι πιστεύω. Δίχως μια βιόσφαιρα σε καλή κατάσταση, δεν υπάρχει ζωή στον πλανήτη. Είναι πολύ απλό. Αυτό μόνο χρειάζεται να ξέρετε. Οι οικονομολόγοι θα σας πουν ότι μπορούμε να αποσυνδέσουμε την υλική κατανάλωση από την ανάπτυξη, αλλά αυτό είναι εντελώς ψευδές. Οι επιλογές είναι αρκετά ξεκάθαρες με βάση τα ιστορικά δεδομένα. Αν δεν διαχειριστείς την ύφεση, τότε θα υποκύψεις σε αυτή και θα εξαφανιστείς. Η καλύτερη ελπίδα είναι ότι θα βρεις κάποιο τρόπο να τη διαχειριστείς. Είμαστε σήμερα σε καλύτερη θέση να το πράξουμε από ότι 50 ή 100 χρόνια πριν διότι η γνώση μας είναι πολύ βαθύτερη. Αν κάτσουμε κάτω, μπορούμε να βρούμε κάτι. Δεν θα είναι ανώδυνο, αλλά μπορούμε να μετριάσουμε τον πόνο.

Άρα πρέπει να αλλάξουμε τις προσδοκίες μας για την ανάπτυξη του ΑΕΠ;

Ναι, το απλό γεγονός είναι ότι όπως και αν ορίζεις την ευτυχία, ξέρουμε – και ξέρουμε εδώ και πολύ καιρό – ότι το ΑΕΠ δεν πρόκειται να βελτιώσει την ικανοποίησή μας με τη ζωή, την ευεξία και τη γαλήνη. Κοιτάξτε την Ιαπωνία. Είναι αρκετά πλούσιοι και παρόλα αυτά συγκαταλέγονται στους πιο δυστυχείς ανθρώπους στον πλανήτη. Και ποιος είναι πάντα στο top 10 των ευτυχέστερων ανθρώπων; Οι Φιλιππίνες που είναι πολύ φτωχότερες και υποφέρουν από τους τυφώνες, αλλά παραμένουν πολύ ευτυχέστεροι από τους γείτονές τους στην Ιαπωνία. Μόλις φτάσεις σε ένα σημείο, τα οφέλη από την ανάπτυξη του ΑΕΠ αρχίζουν να ελαχιστοποιούνται σε όρους θνησιμότητας, διατροφής και εκπαίδευσης.

Είναι αυτό το σημείο ο χρυσός κανόνας; Θα πρέπει να στοχεύουμε εκεί αντί να ωθούμε την ανάπτυξη μέχρι που γίνεται κακή, καρκινογόνος, παχύσαρκη και οικολογικά καταστρεπτική;

Ακριβώς. Αυτό θα ήταν καλό. Μπορούμε να μειώσουμε στο μισό την ενεργειακή και υλική μας κατανάλωση και αυτό θα μας έφερνε πίσω στη δεκαετία του 1960. Θα μπορούσαμε να τη μειώσουμε δίχως να χάσουμε τίποτα σημαντικό. Η ζωή δεν ήταν φριχτή στη δεκαετία του '60 και του '70 στην Ευρώπη. Οι άνθρωποι από την Κοπεγχάγη δεν θα πετούσαν στη Σιγκαπούρη για τρεις μέρες, αλλά και τι έγινε; Δεν θα αλλάξει κάτι ιδιαίτερο στη ζωή τους. Ο κόσμος δεν αντιλαμβάνεται πόση χαλαρότητα υπάρχει στο σύστημα που έχουμε.

Επικαλείστε τη διάρκιση του Κένεθ Μπούλντινγκ μεταξύ της “οικονομίας του καουμπόι” και της “οικονομίας του αστροναύτη”. Η πρώτη αφορά μεγάλες εκτάσεις και σχεδόν ατελείωτες ευκαιρίες για κατανάλωση πόρων. Η δεύτερη είναι μια αναγνώριση ότι η Γη είναι περισσότερο ένα κλειστό διαστημόπλοιο όπου πρέπει να διαχειριστούμε προσεκτικά τους πόρους μας. Η πρόκληση είναι να στραφούμε από τον ένα τρόπο σκέψης στον άλλο. Όμως, η ανθρώπινη ιστορία είναι χιλιάδες χρόνια με “καουμπόηδες” και μόνο λίγες δεκαετίες με “αστροναύτες”. Άρα, δεν είμαστε κάπως προγραμματισμένοι να σκεφτόμαστε έτσι;

Υπάρχει μια βαθιά παράδοση και στην ανατολή και στη δύση υπέρ της φειδούς, δηλαδή το να ζεις με όσα έχεις μια στοχαστική ζωή. Πάντα έτσι ήταν. Πλέον, όμως, υπάρχει μια ισχυρότερη φωνή για περισσότερη κατανάλωση και για ένα μεγαλύτερο μπάνιο και για ένα SUV, αλλά γίνεται όλο και πιο εμφανές ότι δεν μπορεί να συνεχιστεί. Θα είναι όπως το κάπνισμα, το οποίο ήταν παντού πριν από 50 χρόνια, αλλά τώρα οι άνθρωποι καταλαβαίνουν ότι συνδέεται με τον καρκίνο και άρα περιορίζεται. Το ίδιο θα συμβεί όταν οι άνθρωποι συνειδητοποιήσουν που μας οδηγεί η υλική ανάπτυξη. Πιστεύω ότι είναι θέμα χρόνου.

Πως θα κινηθούμε προς αυτή την κατεύθυνση πριν ο κίνδυνος γίνει μη διαχειρίσιμος;

Για να απαντήσουμε αυτό, είναι σημαντικό να μη μιλήσουμε σε παγκόσμιους όρους. Θα υπάρξουν πολλές προσεγγίσεις που πρέπει να είναι κομμένες και ραμμένες σε κάθε διαφορετικό κοινό. Υπάρχει αυτή η επιζήμια ιδέα του Τόμας Φρίντμαν ότι ο κόσμος είναι επίπεδος και τα πάντα είναι τώρα ίδια παντού, οπότε αυτό που λειτουργεί στο ένα μέρος λειτουργεί για όλους. Όμως αυτό είναι παντελώς λάθος. Για παράδειγμα, η Δανία δεν έχει τίποτα κοινό με τη Νιγηρία. Ότι κάνεις θα είναι διαφορετικό στο κάθε μέρος. Αυτό που χρειαζόμαστε στη Νιγηρία είναι περισσότερη τροφή, περισσότερη ανάπτυξη. Στις Φιλιππίνες χρειάζονται λίγη περισσότερη. Και στον Καναδά και τη Σουηδία λιγότερη. Πρέπει να το δούμε από διάφορες σκοπιές. Σε ορισμένα μέρη, πρέπει να ενισχύσουμε αυτό που λένε οι οικονομολόγοι αποανάπτυξη. Σε άλλα μέρη, να ενισχύσουμε την ανάπτυξη.

Η δική σας στατιστική ανάλυση μοιάζει με ολόκληρη τη στατιστική παραγωγή της Παγκόσμιας Τράπεζας. Η έρευνά σας, σας κάνει να νιώθετε ότι είμαστε πιο κοντά στο τέλος της ανάπτυξης από ότι θεωρούσατε παλαιότερα;

Ο κόσμος με ρωτά αν είμαι αισιόδοξος ή απαισιόδοξος και τους απαντώ τίποτα από τα δύο. Δεν προσπαθώ να είμαι σκόπιμα αγνωστικιστής, απλά είναι το καλύτερο συμπέρασμα που μπορώ να βγάλω. Στην Κίνα, είπα στους ανθρώπους πόσο κακό ήταν το περιβάλλον και τους εξέπληξε ολοκληρωτικά. Είπαν “πότε θα καταρρεύσει;” και εγώ απαντούσα “καταρρέει κάθε μέρα, αλλά επίσης διορθώνεται κάθε μέρα”. Χρησιμοποιούσαν όλο και περισσότερο άνθρακα και είχαν όλο και περισσότερη ρύπανση, αλλά επίσης έλαβαν δισεκατομμύρια από την Παγκόσμια Τράπεζα και πλέον έχουν σύγχρονη ύδρευση στις πόλεις τους. Τώρα χρησιμοποιούν σύγχρονη καλλιέργεια και έτσι καταναλώνουν λιγότερο νερό για αυτό το σκοπό. Έτσι είναι. Αυτό το είδος είμαστε. Είμαστε ανόητοι, απρόσεκτοι και αργοί, αλλά από την άλλη είμαστε έξυπνοι και ακόμα και όταν τα πράγματα καταρρέουν προσπαθούμε να τα φτιάξουμε. Όμως το πιο δύσκολο πράγμα να υπολογιστεί είναι το καθαρό αποτέλεσμα. Είναι επάνω ή κάτω; Παρά όλες τις αναλύσεις μας, δεν το γνωρίζουμε.

Στο βιβλίο σας αναφέρετε ότι ολόκληρη η βιβλιοθήκη της Ρώμης, 2.000 χρόνια πριν, περιείχε γύρω στα 3 GB πληροφορίας, ενώ τώρα το διαδίκτυο περιέχει ένα τρισεκατομμύριο φορές περισσότερη. Είσαστε πάντως σκεπτικός για το αν αυτό είναι ένα καθαρά θετικό αποτέλεσμα ή αν έχει βελτιώσει τη δυνατότητά μας να αντιμετωπίσουμε τα προβλήματα.

Η ανάπτυξη της πληροφορίας δεν είναι απλά μια πλημμύρα ή μια έκρηξη. Αυτά τα επίθετα είναι ανεπαρκή. Έχουμε θαφτεί κάτω από την πληροφορία και δεν μας οφελεί πλέον. Υπάρχουν δορυφόροι από πάνω μας που παράγουν τεράστιες ποσότητες πληροφοριών, αλλά όχι αρκετοί άνθρωποι να τις επεξεργαστούν. Ναι, οι υπολογιστές μπορούν να βοηθήσουν και να μειώσουν την ποσότητα, αλλά κάποιος πρέπει και πάλι να παίρνει αποφάσεις. Υπάρχουν τόσα πολλά να συγκρατήσουμε.

Βιώσατε κανένα στατιστικό όργασμό (statgasm) κατά τη διάρκεια της έρευνάς σας;

Είμαι βιολόγος στις σπουδές μου, οπότε χάρηκα πολύ όταν διάβασα νέες μελέτες για τα μεγαλύτερα δέντρα στον κόσμο, τις σεκόγιες και τους ευκάλυπτους. Δεν σταματούν ποτέ να μεγαλώνουν. Και οι ελέγαντες έχουν ασαφή σχέδια ανάπτυξης και δεν σταματούν ποτέ πραγματικά μέχρι να πεθάνουν. Εμείς οι άνθρωποι σταματούμε στα 18 ή 19, όμως τα μεγαλύτερα είδη στον πλανήτη συνεχίζουν να αναπτύσσονται μέχρι να πεθάνουν.

Και ο ανθρώπινος πληθυσμός;

Το πιο αξιοσημείωτο είναι πόσο ραγδαία είναι η πτώση. Για περισσότερα από 100 χρόνια ο ρυθμός επιταχύνθηκε. Στη δεκαετία του 1930 ταχύτερα από του 1920, και ούτω καθεξής. Στη δεκαετία του 1960 ο παγκόσμιος πληθυσμός αυξανόταν τόσο γρήγορα που μια μελέτη στο Science προέβλεπε ότι ως το 2024 θα αυξανόταν με άπειρο ρυθμό, σαν ένα singularity, το οποίο φυσικά είναι άτοπο. Έκτοτε, ο ρυθμός μειώθηκε κάθε χρόνο. Ο πληθυσμός συνεχίζει να αυξάνεται σε απόλυτους όρους, αλλά το ποσοστό μειώνεται από τα μέσα της δεκαετίας του 1960.

Συνολικά, θα έλεγα ότι ο τόνος του βιβλίου είναι απαισιόδοξος, αλλά αναφέρετε επίσης την πιθανότητα ενός πιο αισιόδοξου σεναρίου όπου ο παγκόσμιος πληθυσμός δεν ξεπερνά τα 9 δις. - όπως προβλέπεται σήμερα – και όπου η ενεργειακή μετάβαση είναι ταχύτερη του αναμενόμενου. Ακόμα και αν οι υλικές ανάγκες κορυφωθούν πριν το 2050, αυτό μας αφήνει αρκετές δεκαετίες αυξανόμενης πίεσης. Δεδομένης της ήδη προφανούς πίεσης στο κλίμα, πως θα ξεπεράσουμε αυτή την επικίνδυνη καμπή;

Αυτό είναι το δύσκολο κομμάτι. Στο δυτικό κόσμο και στην Ιαπωνία, είμαστε σχεδόν εκεί. Η Κίνα έχει ακόμα δρόμο επειδή βρίσκεται στο επίπεδο της Ισπανίας του 1960 σε ενεργειακούς όρους. Η πραγματική καμπύλη έρχεται στην Αφρική, όπου άλλο 1 δις. άνθρωποι θα γεννηθούν. Θα είναι δύσκολο το να φέρουμε τον τωρινό αφρικανικό πληθυσμό σε ένα αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο, όπως και του Βιετνάμ και της Ταϊλάνδης. Να το κάνουμε αυτό με άλλο ένα δις. ανθρώπους θα είναι τρομερά δύσκολο. Μπορείτε να το ανάγετε όλο σε ένα μέγεθος: Γιγατζάουλ ενεργειακής κατανάλωσης κατά κεφαλή κατά έτος, αλλά η μονάδα μέτρησης δεν έχει σημασία. Απλά αναλογιστείτε τη σύγκριση. Στις ΗΠΑ είναι 300. Στην Ιαπωνία περίπου 170. Στην Ε.Ε. είναι 150. Στην Κίνα κοντά στα 100. Στην Ινδία είναι 20, στη Νιγηρία 5 και στην Αιθιοπία 2. Το να φτάσει της Νιγηρίας στης Κίνας είναι ένας 20πλασιασμός μονάχα σε όρους κατά κεφαλή. Αυτή είναι η κλίμακα της καμπύλης. Άρα, μπορείς να μειώσεις την κατανάλωση στην Κοπεγχάγη ή στο Σάσεξ, αλλά όχι στη Νιγηρία.

Είναι μοντέλο προς μίμηση η ώριμη Ιαπωνία; Μου φαίνεται απίστευτο ότι η χώρα μπόρεσε να αντέξει μια μακρά πτώση των τιμών ακινήτων, της αξίας των μετοχών, της ζωτικότητας του πληθυσμού και της επιρροής της δίχως να διολισθήσει στο χάος. Υπάρχουν κάποια διδάγματα εκεί για άλλους που αντιμετωπίζουν μια αθέλητη οπισθοχώρηση;

Η Ιαπωνία μπορεί να είναι μονάχα ένα θετικό παράδειγμα εν μέρει διότι μέχρι πρόσφατα ήταν μια πολύ πειθαρχημένη και ολιγαρκής κοινωνία όπου οι άνθρωποι άντεχαν πράγματα που δεν θα άντεχαν άλλοι. Όμως, εμείς είμαστε χαλαροί. Είμαστε τόσο παχύσαρκοι σε όρους υλικής κατανάλωσης. Υπάρχει περιθώριο μείωσης. Πάντως δεν υπάρχει εύκολη απάντηση. Αν υπήρχε, θα το είχαμε κάνει ήδη.

Μπορούν οι επιχειρηματίες να δεχτούν ένα τέλος στην ανάπτυξη; Το έχετε αναφέρει αυτό στον Μπιλ Γκέιτς;

Δεν χρειάζεται να του το πω. Γνωρίζει πολλά για το περιβάλλον. Αν βάλετε στην άκρη τα δισεκατομμύρια, είναι απλά ένας τύπος που θέλει να κατανοήσει τον κόσμο. Διαβάζει δεκάδες βιβλία ετησίως, όπως και εγώ.

(Guardian)

 



ΑΦΗΣΤΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΑΣ

-A +A

Σχετικά άρθρα