Μετά το πραξικόπημα «ΟΠΕΡΕΤΑ»: Προς τα που βαδίζει ο κ. Ερντογάν;

Τα όσα διαδραματίστηκαν τη νύχτα της 15^η προς 16^η Ιουλίου 2016 φάνηκε σαν να βγήκαν από τις σελίδες ενός εγχειριδίου που γράφτηκε από ερασιτέχνες λατινοαμερικανούς πραξικοπηματίες της δεκαετίας του ΄70, οι οποίοι δεν είχαν καμία συναίσθηση των δομικών αλλαγών που έφερε στο σύγχρονο πολιτικό σύστημα όχι μόνο η ανάδειξη των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ) αλλά ακόμη και η ιδιωτικοποίηση των ΜΜΕ. Πως αλλιώς θα μπορούσε κανείς να ερμηνεύσει το γεγονός ότι οι_ επίδοξοι κινηματίες ξέχασαν να «μπλοκάρουν» τους servers των ΜΚΔ και φρόντισαν να καταλάβουν μόνο τα κρατικά τηλεοπτικά κανάλια αγνοώντας επιδεικτικά τους ιδιωτικούς σταθμούς. Όταν συνειδητοποίησαν το λάθος τους και επιχείρησαν να κλείσουν το CNN Turk το όλο παιχνίδι είχε χαθεί.

Η πλήρης ασυνεννοησία των επίδοξων κινηματιών για το ποιος θα ηγηθεί του κινήματος, η ουσιαστική έλλειψη στήριξης της τουρκικής αεροπορίας και του τουρκικού ναυτικού και η αποτυχία των πραξικοπηματιών να συλλάβουν είτε τον Ερντογάν είτε τον Γιλντιρίμ που συνέχισε από την Άγκυρα να συντονίζει την αντίδραση της κυβέρνησης την ώρα που το κίνημα παρέμενε απρόσωπο και ακέφαλο, ολοκληρώνουν την εικόνα ενός εγχειρήματος που μοιάζει να σχεδιάστηκε στο πόδι και να εκτελέστηκε άτσαλα και αποσπασματικά. Ακόμη και η ώρα εκδήλωσης του κινήματος το βράδι της Παρασκευής όταν οι δρόμοι των τουρκικών μεγαλουπόλεων έσφυζαν από ζωή είναι ενδεικτικό της όλης προχειρότητας.

Το φάντασμα του αρχιπραξικοπηματία του κινήματος του 1980, Κενάν Εβρέν, θα ήταν τρομερά απογοητευμένο από την επίδοση των επίδοξων επιγόνων του. Εάν ισχύουν δε οι πληροφορίες ότι η ΜΙΤ είχε προειδοποιήσει τον Ερντογάν και τον Αρχηγό των Ενόπλων δυνάμεων για το κίνημα από το μεσημέρι της Παρασκευής, τότε εγείρονται σοβαρά ερωτήματα για το κατά πόσο ο τούρκος Πρόεδρος άφησε το Κίνημα να εκδηλωθεί προκειμένου να έρθει τώρα στη θέση του αδιαφιλονίκητου κυρίαρχου του παιχνιδιού ή για το εάν «έμπιστοι» του Προέδρου στο Στρατό και τις δυνάμεις εσωτερικής ασφάλειας της Τουρκίας καθησύχασαν τον Ερντογάν προκειμένου να συμβάλλουν στην επιτυχία του πραξικοπήματος.

Αυτό που είναι πάντως σαφές είναι ότι ο τούρκος πρόεδρος είχε αρκετό χρόνο για να διαφύγει από το παραθεριστικό θέρετρο της Μαρμαρίδας, αφού μάλιστα έκανε και τις πρώτες του δηλώσεις εναντίον των κινηματιών από τα μικρασιατικά παράλια. Το δεύτερο αποφασιστικό βήμα για την ήττα του κινήματος ήταν η πρόσκληση που απεύθυνε ο Ερντογάν μέσω του CNN Turk στον τουρκικό λαό να τον υπερασπισθεί. Ο τούρκος Πρόεδρος δεν χρειάσθηκε καν να καλέσει τον κόσμο να βγει στους δρόμους γιατί ο κόσμος ήταν ήδη στους δρόμους λόγω της αργίας της Παρασκευής. Ο τούρκος Πρόεδρος δεν χρειάστηκε καν να ξυπνήσει τους οπαδούς του γιατί πολύ απλά εκείνη την ώρα σχεδόν κανένας δεν κοιμόταν…

Τα αποτελέσματα του κινήματος αφήνουν τον Ερντογάν σε μια πρωτοφανή, ακόμη και για τον ίδιο, θέση ισχύος. Μετά την ενεργοποίηση των διατάξεων του Συντάγματος του 1980, που σχεδιάστηκαν από τον Στρατηγό Εβρέν, για την κήρυξη κατάστασης εκτάκτου ανάγκης στη χώρα, οι τούρκοι πολίτες θα έχουν την ευκαιρία να βιώσουν αυτό που λίγο πολύ θα ισχύει στη χώρα τους σε περίπτωση που ο κ.Ερντογάν αλλάξει το πολίτευμα συγκεντρώνοντας σχεδόν όλες τις εκτελεστικές εξουσίες στα χέρια του. Βάσει των διατάξεων που συντάχθηκαν από τους Στρατηγούς για λογαριασμό του Προέδρου Εβρέν την περίοδο 1980-1989, η κατάσταση εκτάκτου ανάγκης συνεπάγεται την υπερίσχυση των προεδρικών διαταγμάτων επί παντός κοινοβουλευτικού ελέγχου, ενώ δίνεται στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας η δυνατότητα να κλείνει ΜΜΕ και να θέτει περιορισμούς στο τύπο κατά το δοκούν.

Οι μαζικές εκκαθαρίσεις, απολύσεις, φυλακίσεις και διαθεσιμότητες που αγγίζουν σχεδόν 60.000 ανθρώπους στην Τουρκία και οι οποίες φαίνεται να επικεντρώνονται σε χώρους που δεν είχαν καμία άμεση σχέση με το κίνημα της 15^ηςΙουλίου, όπως είναι οι εκπαιδευτικοί (δημοσίου και ιδιωτικού τομέα) και οι δικαστικοί, γίνονται στη βάση αυτών ακριβώς των διατάξεων. Ο λόγος για τον οποίον ο Ερντογάν στρέφεται εναντίον αυτών των δύο κατηγοριών είναι ότι αποτέλεσαν χώρους προνομιακής διείσδυσης του κινήματος Γκιουλέν η συντριβή του οποίου αποτελεί τον τρίτο σημαντικότερο στόχο του Τούρκου Προέδρου. Ο Γκιουλέν ουδέποτε είχε μεγάλες προσβάσεις στις τουρκικές ένοπλες δυνάμεις και εθεωρείτο από τους Κεμαλιστές ως μια τακτική λυκοφιλική συμμαχία εναντίον του Ερντογάν. Η δύναμη του εντοπιζόταν στην ικανότητά του να διεισδύσει σε επίπεδο γραφειοκρατίας και ΜΜΕ σε τομείς όπως η εκπαίδευση, η δικαιοσύνη και η δημόσια διοίκηση.

Παρά την επικέντρωση του δημοσίου ενδιαφέροντος στις εκκαθαρίσεις εναντίον των φιλο-Γκιουλενικών πυρήνων και τον αριθμό των δεκάδων χιλιάδων που διώκονται, ο δεύτερος σημαντικότερος στόχος του κ.Ερντογάν είναι να θέσει υπό τον απόλυτο έλεγχο του το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο (ΑΣΔ) της χώρας και το Συμβούλιο της Επικρατείας, δύο από τους τελευταίους συνταγματικούς θεματοφύλακες που διατηρούν μερίδιο ουσιαστικής αυτονομίας. Το 2014 το ΑΣΔ απελευθέρωσε λόγω κακοδικίας εκατοντάδες ανώτερους και ανώτατους αξιωματικούς των τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων που είχαν φυλακισθεί επί 4ετία για τα σκάνδαλα «Βαριοπούλα» και «Εργκενεκόν».

Μόνο 1 από τα συνολικά 16 μέλη του ΑΣΔ διορίστηκαν από τον κ.Ερντογάν ενώ ο ΠτΔ δεν μπορεί να διορίσει πάνω από το ¼ των μελών του Συμβουλίου της Επικρατείας, του ανώτατου διοικητικού δικαστηρίου της χώρας (Άρθρο 104). Το 2008 το ΑΣΔ αν και δεν κήρυξε παράνομο το τότε κυβερνών ΑΚΡ υπογράμμισε στο σκεπτικό της απόφασής του ότι το ΑΚΡ έχει μετατραπεί σε «κέντρο αντι-σεκουλαριστικών δραστηριοτήτων διατάσσοντας τον περιορισμό της κρατικής επιχορήγησης στο κόμμα του κ.Ερντογάν κατά 50%. Το ΑΣΔ και το Συμβούλιο της Επικρατείας, του οποίου ο ΠτΔ μπορεί να διορίσει μόνο το 1/4 των μελών, (Άρθρο 104) αποτελούν τους φυσικούς συμμάχους των κομμάτων της τουρκικής αντιπολίτευσης που θα επιχειρήσουν να αποτρέψουν την αλλαγή του πολιτεύματος σε ένα Προεδρικό σύστημα ρωσικού τύπου ασχέτως του τρόπου με τον οποίο θα επιχειρήσει να το επιβάλλει ο κ.Ερντογάν.

Αυτό μας φέρνει στον πραγματικό πρωτεύοντα στόχο του Τούρκου Προέδρου που δεν είναι άλλος από την επιβολή δραματικών αλλαγών στον συνταγματικό χάρτη της χώρας που θα του επιτρέψουν να κυβερνά με Προεδρικά διατάγματα περιορίζοντας δραστικά τις αρμοδιότητες και τις εξουσίες του Κοινοβουλίου και κάθε άλλο παράγοντα εξισορρόπησης της ισχύος του. Ήδη το ισχύον Σύνταγμα απαγορεύει ακόμη και στο ΑΣΔ να αμφισβητήσει τα Προεδρικά Διατάγματα (Άρθρο 105).

Το κρίσιμο ζητούμενο ωστόσο εντοπίζεται στο ποιες και πόσες είναι ακριβώς οι αρμοδιότητες του ΠτΔ. Ο Ερντογάν επιδιώκει να τις διευρύνει και να τις ερμηνεύσει κατά τρόπο που θα του επιτρέψουν κυβερνά το κράτος χωρίς κανένα συνταγματικό έλεγχο εκτός από το αριθμητικά απίθανο σενάριο να παραπεμφθεί σε δίκη για εσχάτη προδοσία από τη Βουλή στο ΑΣΔ, εφόσον η Βουλή το αποφασίσει με πλειοψηφία ¾ (Άρθρο 105).

Για να επιτύχει το στόχο αυτό ο Ερντογάν πρέπει να αυξήσει την επιρροή του στο κοινοβούλιο όπου έχει εκλέξει μόλις 317 βουλευτές, 13 λιγότερους από εκείνους που χρειάζεται (330) για να μπορέσει να παραπέμψει τη συνταγματική αναθεώρηση του κ.Ερντογάν σε δημοψήφισμα. Ωστόσο ακόμη και εάν επιτύχει να συγκεντρώσει 330 βουλευτές με τη βοήθεια του ΜΗΡ όπως έγινε το 2010, το ΑΣΔ μπορεί θεωρητικά να μπλοκάρει το νομοσχέδιο εξετάζοντας τη συνταγματικότητα του ψηφίσματος συνταγματικής αναθεώρησης και να διατάξει τη μη διεξαγωγή δημοψηφίσματος.

Η μόνη περίπτωση που ο κ.Ερντογάν μπορεί να παρακάμψει τους πάντες περνώντας τη συνταγματική αναθεώρηση μόνο μέσα από τη Βουλή είναι να συγκεντρώσει 367 βουλευτές, κάτι που το ΑΚΡ δεν επέτυχε ποτέ του. Μόνο το 2002 είχε συγκεντρώσει 363 βουλευτές και έκτοτε χάνει συνεχώς δύναμη φτάνοντας στο ιστορικό χαμηλό του Ιουνίου 2015 όταν εξέλεξε μόλις 258 βουλευτές χάνοντας την απόλυτη πλειοψηφία (276 βουλευτές).

Ενώπιον του ο κ.Ερντογάν έχει δύο επιλογές. Είτε να προχωρήσει στη διασφάλιση 330 ψήφων διακινδυνεύοντας μια σύγκρουση με το ΑΣΔ είτε να διαλύσει τη Βουλή και να πάει σε νέες γενικές εκλογές εντός των επομένων μηνών επιδιώκοντας να πετύχει το στόχο των 367 βουλευτών. Οι έκτακτες, σχεδόν δικτατορικές εξουσίες που του παρέχει το Σύνταγμα, κατά την τρίμηνη κατάσταση έκτακτης ανάγκης, του δίνουν αυξημένες πιθανότητες απόλυτου ελέγχου αλλά για έχει σοβαρές πιθανότητες επικράτησης (είτε στο σενάριο των 330 είτε σε αυτό των 367 βουλευτών) θα πρέπει:

(α) να εξοντώσει μέσω του «αντιτρομοκρατικού» νόμου το HDP οι 59 βουλευτές του οποίου του στέρησαν δύο φορές μέσα στο 2015 την υπέρ-πλειοψηφία των 367 βουλευτών και

(β) να σταματήσει τις σχεδόν μηνιαίες τρομοκρατικές επιθέσεις του αυτοαποκαλούμενο Ισλαμικού Κράτους (α-ΙΚ), συμβάλλοντας ουσιαστικά στην επίλυση του Συριακού.

 Η δεύτερη προϋπόθεση σχετίζεται με την από μέρους του αποδοχή μιας από τις βασικές επιδιώξεις της ρωσικής (και δευτερευόντως) της αμερικανικής πολιτικής στο Συριακό: την αναγνώριση της de jure αυτονόμησης των Κούρδων της Συρίας στο πλαίσιο μιας μεταπολεμικής Συριακής συνομοσπονδίας την οποία εξακολουθεί να αντιμάχεται και ο Άσαντ και το Ιράν, αν και δεν μπορεί να αποκλεισθεί το σενάριο ο κ.Ερντογάν να αποσύρει την στήριξη του προς τους Τουρκομάνους και τους Αντι-ασαντικούς αντάρτες που ελέγχουν μέρος του Χαλεπίου και την Ιντλίμπ με αντάλλαγμα την αποτροπή του ενδεχομένου σύστασης αυτόνομου κουρδικού κράτους κατά μήκος της τουρκοσυριακής μεθορίου.

Παρά τις αρχικές σπασμωδικές του αντιδράσεις αναφορικά με το ζήτημα έκδοσης του κ.Γκιουλέν, ο τούρκος Πρόεδρος κατάλαβε ότι δεν τον παίρνει να συγκρουσθεί με τις ΗΠΑ και για αυτό το λόγο δεν τόλμησε να εμποδίσει τη λειτουργία της αεροπορικής βάσης του Ιντσιρλίκ που αποτελεί το κέντρο της αεροπορικής εκστρατείας κατά του α-ΙΚ. Η ένταση προφανώς θα συνεχισθεί αλλά δεν εκτιμάται ότι θα τεθεί εκτός ελέγχου ούτε σε ότι αφορά τις σχέσεις του Ερντογάν με τις ΗΠΑ ούτε σε ότι αφορά τις σχέσεις του Ερντογάν με την Ε.Ε. ως προς την τήρηση της συμφωνίας για το μεταναστευτικό.

Αυτή η πρόβλεψη ωστόσο θα ανατραπεί σε περίπτωση που ο Ερντογάν προχωρήσει με το θέμα της επαναφοράς της θανατικής καταδίκης, κάτι που θα παγώσει σχεδόν αυτόματα την τουρκική ενταξιακή πορεία στην Ε.Ε. αν και δεν θα δημιουργήσει κανένα ουσιαστικό πρόβλημα στις σχέσεις της Τουρκίας με το ΝΑΤΟ. Το μόνο θετικό σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής που ενδέχεται να προκύψει είναι ότι οι σχέσεις του Ερντογάν με τον στρατηγό Σίσσι μάλλον θα παραμείνουν σε συνθήκες βαθιάς ψύξης, ενώ ο ισραηλινός μηχανισμός ασφαλείας και μεγάλο μέρος του υπουργικού συμβουλίου εθνικής ασφαλείας του Ισραήλ θα εξακολουθήσει να είναι (τουλάχιστον) διστακτικό ως προς τα επόμενα βήματα εξομάλυνσης των διμερών τους σχέσεων.

Σε ενεργειακό επίπεδο το πραξικόπημα και η διαχείριση στην οποία φαίνεται ότι προχωράει ο τούρκος πρόεδρος ενισχύουν τα επιχειρήματα εκείνων στο εσωτερικό του Ισραήλ και αλλού που προειδοποιούν ότι η Τουρκία δεν είναι επαρκώς προβλέψιμη και ευσταθής χώρα για να εξαχθεί σε αυτή το 50% των δυνητικών εξαγωγών αερίου του Ισραήλ.

* του Δρ. Θεόδωρου Τσακίρη, Επίκουρου Καθηγητή Γεωπολιτικής & Υ/Α, Πανεπιστημίου Λευκωσίας ([email protected])