Ρωσία: Απλώς μια πετρελαϊκή εταιρεία;

Τον Μάρτιο του 2014, ο Lindsey Graham, ο Αμερικανός Ρεπουμπλικάνος γερουσιαστής ο οποίος είναι τώρα υποψήφιος για πρόεδρος, αναφέρθηκε στη Ρωσία ως "απλώς μια εταιρεία πετρελαίου και φυσικού αερίου, μεταμφιεσμένη σε χώρα”. Ο Graham είναι γνωστός για τις κινδυνολογικές και αμφιλεγόμενες δηλώσεις του -προσφάτως δήλωσε ότι η πτώση των τιμών του πετρελαίου ήταν το αποτέλεσμα μιας συνωμοσίας των Σουνιτών Αράβων κατά του Ιράν και της Ρωσίας- και ότι θα ήταν εύκολο να απορρριφθεί αυτή η δήλωση ως μία ακόμη αλλόκοτη πρόταση δημοσιότητας.

Προτού απορρίψουμε γρήγορα τον Graham ωστόσο, θα πρέπει να θυμηθούμε τα λόγια του Leonardo da Vinci: "επωφελούμαστε περισσότερο όταν μας επισημαίνουν τα λάθη μας οι εχθροί μας από το να ακούμε την γνώμη των φίλων μας”. Δεδομένου ότι η πτώση στην τιμή του πετρελαίου φαίνεται να είναι μια μακροπρόθεσμη τάση, εάν ο Graham έχει στα αλήθεια δίκιο, η Ρωσία αντιμετωπίζει μια οικονομική κρίση που όμοιά της δεν έχει δει εδώ και πολλά χρόνια.

Με μια πρώτη ματιά, είναι παράλογο να αποκαλείς την Ρωσία "απλώς μια εταιρεία πετρελαίου και φυσικού αερίου”. Το ποσοστό της παραγωγής υδρογονανθράκων στο ΑΕΠ της χώρας δεν έχει υπερβεί το 26,5% για 25 χρόνια και το ποσοστό των εξαγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου δεν έχει αυξηθεί πάνω από το 14,5% του ΑΕΠ. Εκείνοι που υπερασπίζονται την υποκείμενη οικονομική σταθερότητα, επικαλούνται αυτά τα πολύ λογικά νούμερα. Αλλά τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Αν και τα τρία τέταρτα του επίσημου ΑΕΠ της Ρωσίας δεν προέρχονται από τις πετρελαιοπηγές της, η χώρα εξαρτάται ακόμη πολύ από το πετρέλαιο. Επίσης πρέπει να προσδιορίσουμε πώς χρηματοδοτούνται τα μη πετρελαϊκά συστατικά του ρωσικού ΑΕΠ.

Μια πιο λεπτομερή ανάλυση είναι λιγότερο ρόδινη. Το εμπόριο αντιστοιχεί στο 29% του ρωσικού ΑΕΠ, αλλά η Ρωσία εισάγει περί το 60% της συνολικής κατανάλωσης και πληρώνει για εισαγωγές με κέρδη από τις εξαγωγές, οι οποίες κυριαρχούνται συντριπτικά από το πετρέλαιο και το αέριο. Αυτό σημαίνει ότι το μερίδιο των υδρογονανθράκων στο ΑΕΠ είναι στην πραγματικότητα 17,5% υψηλότερο.

Στη συνέχεια, το 20%-22% του ΑΕΠ αποτελείται από δαπάνες του κρατικού προϋπολογισμού. Τουλάχιστον το 60% των ενοποιημένων εσόδων του προϋπολογισμού προέρχεται από τον φόρο εξόρυξης, τους ειδικούς φόρους κατανάλωσης, τον ΦΠΑ στις εισαγωγές και άλλους φόρους που αναλογούν στον κλάδο του πετρελαίου και του φυσικού αερίου άμεσα ή έμμεσα. Αυτό προσθέτει ένα επιπλέον 13% στους υπολογισμούς μας για το ΑΕΠ που έχει βάση το πετρέλαιο.

Με αυτή την πρόχειρη καταμέτρηση, το 57% του ρωσικού ΑΕΠ ήδη εξαρτάται από το πετρέλαιο. Αλλά επίσης πρέπει να συνυπολογίσουμε την άμεση εισροή πετροδολαρίων που μετατρέπονται σε επενδύσεις και δαπάνες σε άλλους κλάδους της οικονομίας και πρόσθετη κατανάλωση. Είναι δύσκολο να μπει ένας αριθμός σε αυτό, αλλά από διάφορες προβλέψεις, έχει κυμανθεί μεταξύ του 10%-13% του ΑΕΠ τα τελευταία χρόνια. Επομένως η συνολική μας εικόνα είναι τώρα στο 67%-70%.

Η φύση της εξάρτησης από το πετρέλαιο απεικονίζεται στον Πίνακα 1 με την παρακολούθηση των αλλαγών στα ενοποιημένα έσοδα του προϋπολογισμού της Ρωσίας σε σχέση με τις τιμές του αργού πετρελαίου. Δεν χρειάζεται εξήγηση. Ο Πίνακας 2, ο οποίος συγκρίνει την άνοδο και πτώση των ρωσικών αποθεμάτων χρυσού και συναλλαγματικών διαθεσίμων με τις αλλαγές στις τιμές του πετρελαίου, παρουσιάζει ακριβώς την ίδια εικόνα. Και, όπως εμφανίζει ο Πίνακας 3, εάν πάρουμε τους ρυθμούς ανάπτυξης του ρωσικού ΑΕΠ και τους παρακολουθήσουμε σε σχέση με τις αλλαγές στις τιμές του πετρελαίου, οι καμπύλες σχεδόν και πάλι συμπίπτουν.

Αυτό εγείρει το ερώτημα: ποιες είναι οι συνέπειες αυτής της εξάρτησης; Μια έμμεση απάντηση μπορεί να βρεθεί μετρώντας το ΑΕΠ της Ρωσίας σε βαρέλια πετρελαίου. Το 1992, όταν η Ρωσία ήταν σχεδόν στο τέλος της διαρθρωτικής κρίσης, το μη πετρελαϊκό ΑΕΠ (το ΑΕΠ μείον την πραγματική παραγωγή πετρελαίου), αντιστοιχούσε σε 19,5 δισ. βαρέλια πετρελαίου, σε τιμές 1992. Το 1999, όταν οι τιμές του πετρελαίου διαμορφωνόταν στο χαμηλότερο επίπεδο, το ρωσικό μη πετρελαϊκό ΑΕΠ υποχώρησε χαμηλότερα των 8 δισ. βαρελιών. Ωστόσο, ακόμη και σήμερα το 2015, το ρωσικό μη πετρελαϊκό ΑΕΠ αξίζει μόνο 16,7 δισ. βαρέλια σε τρέχουσες τιμές (δείτε πίνακα 4). Στη διάρκεια της ίδιας περιόδου, το μη πετρελαϊκό ΑΕΠ της Πολωνίας αυξήθηκε κατά 37%, ενώ η Νορβηγία, η οποία σχεδόν έχει περικόψει κατά το ήμισυ την πετρελαϊκή παραγωγή της τα τελευταία 25 χρόνια, έχει διατηρήσει το εκτός πετρελαίου ΑΕΠ υπολογισμένο σε βαρέλια πετρελαίου, στο ίδιο επίπεδο (δείτε πίνακα 5).

Ακόμη και το ρούβλι, κυβερνάται από την παγκόσμια αγορά πετρελαίου, όχι από την κεντρική τράπεζα. Όταν η τιμή του πετρελαίου είναι υψηλότερα των 60 δολαρίων ΗΠΑ ανά βαρέλι, η πραγματική ισοτιμία του ρουβλίου είναι υψηλότερη σε σχέση με το προσαρμοσμένη με τον πληθωρισμό συναλλαγματική ισοτιμία. Όταν η τιμή του πετρελαίου είναι χαμηλότερη των 60 δολαρίων, το ρούβλι είναι φθηνότερο (δείτε πίνακα 6). Η τιμή του πετρελαίου διαμορφώνεται αυτή τη στιγμή χαμηλότερα των 60 δολαρίων, έτσι το ρούβλι έχει συμβαδίσει με τον πληθωρισμό για πρώτη φορά από το 2005 και η αξία του δολαρίου που μετριέται σε ρούβλια, αυξάνεται πάνω από την καμπύλη του πληθωρισμού. Επιπλέον, το εύρος της απόκλισης του ρουβλίου από την θεωρητική του τιμή, βασισμένο στον ιστορικό πληθωρισμό, μπορεί να προσδιοριστεί σχεδόν ακριβώς από την πετρελαϊκή τιμή (δείτε πίνακα 7).

Αυτή την φορά τουλάχιστον, αποδεικνύεται ότι ο Γερουσιαστής Graham έχει δίκιο. Η υγεία της ρωσικής οικονομίας εξαρτάται όχι από εγχώριες πολιτικές, κυρώσεις, τεχνολογικές καινοτομίες, την απόφαση να επιδιώξει επαναπροσέγγιση με την Δύση ή φιλία με την Κίνα. Ο μόνος παράγοντας που επηρεάζει τη ρωσική οικονομία, είναι η τιμή του πετρελαίου και του φυσικού αερίου.

Υπάρχουν και άλλες άσχημες ειδήσεις. Η πτώση στις παγκόσμιες τιμές πετρελαίου δεν είναι μια συνωμοσία Αράβων Σουνιτών, όπως πιστεύει ο Graham. Η παγκόσμια προσφορά πετρελαίου ξεπέρασε τα 95 εκατ. βαρέλια ημερησίως (mbpd) στο τέλος του 2014, όταν η ζήτηση διαμορφωνόταν στα 93 mbpd. Η τάση φαίνεται να συνεχίζεται. Τα τελευταία πέντε χρόνια, η αύξηση της προσφοράς πετρελαίου σε ποσοστιαίες μονάδες έχει ξεπεράσει την ζήτηση περίπου κατά έναν συντελεστή 2. Όλοι οι δείκτες υποδηλώνουν ότι είμαστε στην αρχή μιας μακράς περιόδου χαμηλών πετρελαϊκών τιμών. Μέχρι το τέλος της περιόδου, η πετρελαϊκή βιομηχανία θα έχει καλύτερα ηλιακά πάνελ και super-batteries πιο αποδοτικές μηχανές αεροσκαφών και αυτοκινήτων, μια μαζική αγορά για ηλεκτρικά οχήματα, περισσότερο ενεργειακά αποδοτικό ενεργειακά υλικά, και άλλες καινοτομίες.

Ίσως σε δέκα χρόνια να θυμόμαστε τις σημερινές τιμές του πετρελαίου ως υπερβολικά υψηλές και σκεφτείτε το προκλητικό σχόλιο του Lindsey Graham για τη Ρωσία ως φιλική προειδοποίηση, την οποία δυστυχώς δεν πήραμε σοβαρά.

* του Andrey Movchan

(carnegie.ru, capital.gr)