Δημήτρης Ιμπραήμ: Χτίζοντας (από την αρχή) τη συμφωνία για το κλίμα

"Τίποτα δεν έχει συμφωνηθεί μέχρι να συμφωνηθούν τα πάντα". Αυτό ήταν το πολιτικό δόγμα – διπλωματική τακτική που επικράτησε στην Κοπεγχάγη και οδήγησε στη σχεδόν ολοκληρωτική κατάρρευση των διαπραγματεύσεων. Με εξαίρεση κάποιες θετικές εξελίξεις που σημειώθηκαν στον τομέα της προστασίας των δασών ως μέσο μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (REDD) και της fast track χρηματοδότησης, κυρίως των πιο φτωχών κρατών (LDCs) για την περίοδο 2010 – 2012, η διάσκεψη στέφθηκε από ολοκληρωτική αποτυχία.

Το Σύμφωνο της Κοπεγχάγης αποτελεί το επιστέγασμα αυτής της αποτυχίας καθώς περιλαμβάνει αδύναμους στόχους μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου χωρίς νομικά δεσμευτική ισχύ. Ακόμα και αν τα κράτη υλοποιήσουν στο ακέραιο τις υποσχέσεις τους, απαιτείται επιπλέον μείωση των εκπομπών κατά 8 – 14 γιγατόνους ετησίως έως το 2020, προκειμένου να μην υπερβούμε την αύξηση της θερμοκρασίας κατά 2oC σε σύγκριση με τα προβιομηχανικά επίπεδα.

Εκτιμάται ότι οι διαπραγματεύσεις έχουν κάνει σημαντικά βήματα προς τα πίσω, και οι συνθήκες πλέον δεν επιτρέπουν περιθώρια αισιοδοξίας για την επικείμενη διάσκεψη στο Κανκούν. Η πρόσφατη επικράτηση των Ρεπουμπλικάνων στη Βουλή των Αντιπροσώπων, στενεύει ακόμα περισσότερο τα περιθώρια για την αμερικανική κυβέρνηση, γεγονός που δυσχεραίνει ακόμα περισσότερο τις διεθνείς διαπραγματεύσεις. Είναι δεδομένο ότι η επέκταση του πρωτοκόλλου του Κιότο και η υπογραφή νέας συνθήκης για τις ΗΠΑ και τις αναδυόμενες οικονομίες στο Κανκούν είναι αδύνατη. Υπάρχουν ωστόσο επιμέρους σημεία που μπορούν να συμφωνηθούν ώστε οι διαπραγματεύσεις να επανέλθουν σε ομαλή τροχιά και να ολοκληρωθούν με επιτυχία στην επόμενη (COP17, Νότια Αφρική) ή επόμενες διασκέψεις με τη δημιουργία μίας δίκαιης, φιλόδοξης και νομικά δεσμευτικής συμφωνίας για το κλίμα.

1. Μακροπρόθεσμος στόχος για συγκράτηση της αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας κάτω από τους 2oC και συμφωνία για αναθεώρηση του στόχου βάσει των επικαιροποιημένων επιστημονικών ευρημάτων

Η συμφωνία των κρατών για στόχο συγκράτησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας στους 2oC αποτελεί ένα σημαντικό βήμα που αποτυπώνει ξεκάθαρα την πορεία που πρέπει να ακολουθήσουν τα κράτη σε μακροπρόθεσμο επίπεδο. Δίνει το στίγμα για την επιμέρους δράση που πρέπει να αναληφθεί ως προς τη μείωση των εκπομπών, τη μεταφορά τεχνολογίας και τη χρηματοδότηση και αποτελεί σημείο αναφοράς και αξιολόγησης των πολιτικών και μέτρων που λαμβάνονται.

Ο στόχος αυτός στην ουσία αποτελεί ένα από τα πιο βατά σημεία προς συμφωνία, αφού τα κράτη που έχουν συνδεθεί με το Σύμφωνο της Κοπεγχάγης έχουν ήδη αποδεχθεί αυτό το στόχο, με εξαίρεση τα κράτη της ALBA (Βολιβία, Βενεζουέλα, Νικαράγουα, κτλ) που απορρίπτουν το στόχο ως ανεπαρκή.

Αυτό που θα αποτελέσει ωστόσο το ‘παραπάνω βήμα’ στις διαπραγματεύσεις θα είναι η αποδοχή ρήτρας αναθεώρησης, βάσει της οποίας ο στόχος για τον περιορισμό της θερμοκρασίας θα αναβαθμιστεί σύμφωνα με τα νέα επιστημονικά ευρήματα της 5ης Έκθεσης Αξιολόγησης (AR5) της IPCC έως το 2015. Η ρήτρα αυτή μπορεί να λειτουργήσει και ως συμβιβαστική λύση ανάμεσα στα ανεπτυγμένα κράτη που επιμένουν στο όριο των 2oC και όσων αναπτυσσόμενων απαιτούν ανώτατο όριο 1,5oC.

2. Αναγνώριση της ανεπάρκειας των υπαρχόντων στόχων μείωσης των εκπομπών και καθορισμός νέας διαδικασίας για τη γεφύρωση του χάσματος των γιγατόνων

Το πιο πιθανό σενάριο στο Κανκούν προβλέπει ότι θα επαναληφθούν οι στόχοι μείωσης των εκπομπών που έχουν ήδη συμφωνηθεί στην Κοπεγχάγη. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Greenpeace, οι στόχοι αυτοί ακόμα και αν υλοποιηθούν, θα οδηγήσουν σε μία αύξηση της μέσης πλανητικής θερμοκρασίας κατά τουλάχιστον 3oC. Θα πρέπει να υπάρξει επίσημη αναγνώριση ότι οι στόχοι αυτοί δεν επαρκούν, προκειμένου να αποφευχθεί ο κίνδυνος να ‘κλειδώσουν’ ως επίσημοι, τελικοί στόχοι.

Μία τέτοια εξέλιξη αναμένεται να προσκρούσει κυρίως στις ΗΠΑ, ιδίως αν αυτό σημαίνει ότι η αμερικανική κυβέρνηση θα πρέπει να προσφέρει περισσότερα. Ήδη μετά την επικράτηση των ρεπουμπλικάνων στη Βουλή των Αντιπροσώπων, η κυβέρνηση Ομπάμα έχει πάρει αποστάσεις από την επιβολή ανώτατου ορίου εκπομπών και το σύστημα εμπορίας ρύπων (cap and trade). Το γεγονός αυτό σίγουρα θα επηρεάσει τον αναιμικό στόχο που ανέλαβαν στην Κοπεγχάγη οι ΗΠΑ για μείωση των εκπομπών κατά 17% έως το 2020 σε σύγκριση με τα επίπεδα του 2005 (4% σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990). Με δεδομένη την αδυναμία επίτευξης συμφωνίας, ένα καλό πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση του προβλήματος σε επίσημο κείμενο.

3. Δημιουργία νέου Ταμείου για το Κλίμα (Climate Fund) υπό τη Γραμματεία των Ηνωμένων Εθνών για τις Κλιματικές Αλλαγές (UNFCCC)

Σχεδόν όλα τα κράτη μέχρι σήμερα έχουν συμφωνήσει ότι πρέπει να σημειωθεί πρόοδος στο θέμα της κλιματικής χρηματοδότησης και τη δημιουργία ενός Ταμείου για το Κλίμα στο Κανκούν. Το σημαντικότερο εμπόδιο έγκειται στη σύνδεση της δημιουργίας του Ταμείου με ακανθώδη ζητήματα του Συμφώνου της Κοπεγχάγης. Πιο συγκεκριμένα, χώρες όπως οι ΗΠΑ έχουν δηλώσει επανειλημμένα ότι επιθυμούν ένα “ισορροπημένο πακέτο” και ότι δεν επιθυμούν να προχωρήσουν εάν τα αναπτυσσόμενα κράτη δε σημειώσουν πρόοδο στο θέμα της Μέτρησης, Ανακοίνωσης και Επαλήθευσης (MRV) των εθνικών εκπομπών τους.

Προφανώς με τις υπάρχουσες συνθήκες η σύσταση ενός τέτοιου Ταμείου είναι εξαιρετικά δύσκολη, ωστόσο μία τεχνική συζήτηση σχετικά με τα συστατικά στοιχεία του (σχέση του Ταμείου με τη Διάσκεψη των Μερών, δημιουργία ανεξάρτητης Γραμματείας, σύνθεση του Εκτελεστικού Συμβουλίου, υιοθέτηση της αρχής της άμεσης πρόσβασης στους πόρους) μπορεί να βάλει τις βάσεις για το μέλλον.

4. Καινοτόμες πηγές μακροπρόθεσμης χρηματοδότησης

Με δεδομένη την άρνηση των ανεπτυγμένων κρατών να δεσμεύσουν κονδύλια από τους προϋπολογισμούς τους σε μακροπρόθεσμο επίπεδο, η εξεύρεση νέων πηγών χρηματοδότησης είναι επιτακτική ανάγκη, προκειμένου να εξασφαλιστεί η σταθερή και αδιάλειπτη χρηματοδότηση των αναπτυσσόμενων κρατών. Το συγκεκριμένο ζήτημα συχνά παραγνωρίζεται κυρίως λόγω της απροθυμίας και των δύο πλευρών να συζητήσουν διεξοδικά: τα μεν ανεπτυγμένα κράτη γιατί προτιμούν τα κεφάλαια να προέρχονται αποκλειστικά από τον ιδιωτικό τομέα, τα δε αναπτυσσόμενα κράτη γιατί ενδεχόμενη συζήτηση για νέες πηγές χρηματοδότησης, πιθανότατα θα απαιτήσει και τη δική τους οικονομική συμβολή.

Η πρόσφατη έκθεση ανώτατης ομάδας εργασίας των Ηνωμένων Εθνών για την κλιματική χρηματοδότηση (AGF) έδειξε ότι είναι δυνατόν να κινητοποιηθούν και να κατευθυνθούν δημόσια κονδύλια σε κλιματικές δράσεις κυρίως με τρεις τρόπους: 1. δημοπράτηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, 2. ανάπτυξη συστήματος εμπορίας στις εκπομπές των θαλάσσιων και αεροπορικών μεταφορών και 3. κατάργηση των επιδοτήσεων των ορυκτών καυσίμων και ανακατεύθυνσή τους σε κλιματικές δράσεις.

5. Προστασία των δασών

Στο Κανκούν, θα πρέπει να ολοκληρωθεί η δουλειά που ξεκίνησε στην Κοπεγχάγη σχετικά με την προστασία των δασών. Η ενσωμάτωση προβλέψεων για την προστασία των ιθαγενών που ζουν στα τροπικά δάση και των περιοχών υψηλής βιολογικής αξίας θα συμβάλει ουσιαστικά προς αυτή την κατεύθυνση. Ο μηχανισμός επίσης της μείωσης των εκπομπών από την αποψίλωση και υποβάθμιση των δασών στις αναπτυσσόμενες χώρες (REDD) θα πρέπει να ενσωματωθεί στο Ταμείο για το Κλίμα, προκειμένου να κατευθυνθούν κονδύλια.

Λίγες εβδομάδες πριν τη Διάσκεψη του Κανκούν, η έλλειψη εμπιστοσύνης και το έλλειμμα ηγεσίας φαίνεται ότι θα στιγματίσουν και αυτές τις διεθνείς διαπραγματεύσεις. Στην Κοπεγχάγη πήγαμε με πνεύμα ‘όλα ή τίποτα’ και τα χάσαμε σχεδόν όλα. Στο Κανκούν, καλούμαστε να κάνουμε μία νέα αρχή με μικρά και σταθερά βήματα. Θα πρέπει όμως οι κυβερνήσεις να βάλουν το συμφέρον του πλανήτη πάνω από το εθνικό, χωρίς καμία ιδιοτέλεια. Και αυτό μέχρι και σήμερα φαίνεται ως το πιο μεγάλο εμπόδιο.

*Ο κ. Δημήτρης Ιμπραήμ είναι συντονιστής εκστρατειών του Ελληνικού Γραφείου της Greenpeace