Επιτακτική ανάγκη για ευρωπαϊκά δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας – O νέος ρόλος του ACER και οι διασυνδέσεις Βορρά-Νότου

Από τη δεκαετία του 1990, οι ευρωπαϊκές χώρες εργάζονται σκληρά για την ενοποίηση των εθνικών τους δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας. Παρά την αργή πρόοδο που έχει επιτευχθεί μέχρι στιγμής, οι ροές μεταξύ των χωρών της ΕΕ έχουν γίνει σημαντική πηγή σταθερότητας του δικτύου και χαμηλότερων τιμών καταναλωτή. 

Και από ό,τι όλα δείχνουν η τρέχουσα δεκαετία θα αποδειχθεί εξαιρετικά κρίσιμη, τόσο για την πράσινη μετάβαση όσο και για την ενεργειακή ασφάλεια της ηπείρου. 

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Tinne Van der Straeten, ο υπουργός Ενέργειας του Βελγίου, που ασκεί την εκ περιτροπής προεδρία της ΕΕ, διατυμπάνισε με ιδιαίτερο  ενθουσιασμό την Τετάρτη τη σύνδεση της Ουκρανίας με το ευρωπαϊκό δίκτυο, δηλαδή με «πάνω από 400 εκατομμύρια Ευρωπαίους σε 24 χώρες».

Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, που προκάλεσε σημαντική ενεργειακή κρίση και εκτίναξη στα ύψη τις τιμές, οι διασυνοριακές ροές ήταν αυτές που παρείχαν ένα σωσίβιο ασφαλείας. Για παράδειγμα η Γαλλία βασιζόταν στις εισαγωγές γερμανικής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές εν μέσω διακοπών του πυρηνικού στόλου, ενώ σε αντάλλαγμα προμήθευε κάποιο φυσικό αέριο.

«Η διασυνοριακή ενεργειακή υποδομή βελτιώνει τη σταθερότητα και την αξιοπιστία του εφοδιασμού με ηλεκτρική ενέργεια», τόνισε χαρακτηριστικά ο Van der Straeten.

Η επόμενη σειρά θα είναι η σύνδεση του βορρά της Ευρώπης –όπου οι δυνατότητες για αιολική ενέργεια είναι μεγαλύτερες– με τον Νότο, που είναι πλούσιος σε ήλιο.

«Τα διασυνδεδεμένα δίκτυα διευκολύνουν τη διασυνοριακή ανταλλαγή ενεργειακών πόρων», εξήγησε η Βέλγος υπουργός, υπογραμμίζοντας ότι θα προσθέσει το θέμα στην ατζέντα μιας από τις προσεχείς συνεδριάσεις των υπουργών Ενέργειας της ΕΕ.

Οι προκλήσεις 

Οι προκλήσεις είναι πολλές και το διακύβευμα είναι μεγάλο: δεξαμενή σκέψης Bruegel σε πρόσφατη ανάλυσή της υποστηρίζει ότι η βαθύτερη ενοποίηση των ευρωπαϊκών δικτύων υπόσχεται σημαντική εξοικονόμηση κόστους στους καταναλωτές ενώ αυξάνει τη σταθερότητα των δικτύων. 

Όταν ο ήλιος λάμπει στην Ιταλία, αυτός ο ηλεκτρισμός θα μπορούσε να κατευθυνθεί προς τη συννεφιασμένη Γερμανία – και το αντίστροφο. Οι ορεινές χώρες προσφέρουν τεράστιες φυσικές μπαταρίες, για παράδειγμα ο τομέας της υδροηλεκτρικής ενέργειας της Νορβηγίας καθιστά τη χώρα μια τεράστια δεξαμενή για τη Βόρεια Ευρώπη.

Το 2030, η ενοποίηση των δικτύων θα μπορούσε να μειώσει τη χρήση καυσίμων κατά 21%, υποστηρίζει η Bruegel . Η αστάθεια των τιμών εντός μιας ημέρας, που κυμαίνεται από αρνητικές τιμές έως εκατοντάδες ευρώ ανά μονάδα ισχύος, θα μπορούσε να μειωθεί κατά περισσότερο από τα δύο τρίτα, προσθέτουν.

Η ανάγκη για βραχυπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας θα μπορούσε να μειωθεί τουλάχιστον κατά 25%. 

«Η καλύτερη αποθήκευση που έχουμε, η καλύτερη ευελιξία που έχουμε, είναι στην πραγματικότητα η διασυνοριακή και ολοκληρωμένη αγορά γιατί μπορεί η μία χώρα να επωφεληθεί από άλλες», εξήγησε η Ditte Juul Jørgensen, διευθύντρια του τμήματος ενέργειας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Οι πρωτοβουλίες

Σύμφωνα με το euractiv, η ίδια τονίζει ότι όταν πρόκειται για την ενοποίηση της ευρωπαϊκής αγοράς η επιβολή είναι «ένα κρίσιμο σημείο». 

Πρώτον, οι κυβερνήσεις πρέπει να λογοδοτήσουν σχετικά με τους στόχους σύνδεσης στο δίκτυο της ΕΕ – οι ελεγκτές του μπλοκ έχουν σημειώσει «αργή πρόοδο» το 2023 . Ωστόσο, οι εταιρείες των οποίων οι όροι ανταγωνισμού επεκτείνονται θα υπόκεινται επίσης σε μεγαλύτερο έλεγχο.

Μια ώθηση για την… Λιουμπλιάνα

Ο έλεγχος των ενεργειακών εταιρειών πραγματοποιείται μέσω των κανόνων ακεραιότητας της αγοράς ενέργειας που είναι γνωστοί ως REMIT. Για παράδειγμα τον Φεβρουάριο, επιβλήθηκε πρόστιμο 1 εκατ.  ευρώ, στην ιταλική ENET. Η γαλλική Engie πρέπει να πληρώσει 500.000 ευρώ – λόγω χειραγώγησης της αγοράς προς όφελός της και σε βάρος των καταναλωτών.

Οι αγορές ενέργειας είναι ένα αδιαφανές παζάρι χονδρεμπόρων ηλεκτρικής ενέργειας, παραγωγών και προβλέψεων ζήτησης που επιδιώκουν να ταιριάξουν τους σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής με την κατανάλωση σε ολόκληρη τη χώρα. «Η αδιαφανής φύση τους κάνει την απάτη τόσο ελκυστική όσο και δύσκολο να εντοπιστεί», υπογραμμίζει το Euractiv

Οι θεσμοί που είναι επιφορτισμένοι με τον έλεγχο του παζαριού ξεπερνούν τα όριά τους – προκαλώντας μια ανανέωση του πλαισίου της ΕΕ που ξεκίνησε το 2023. 

Η Ευρώπη φιλοξενεί 27 ρυθμιστικές αρχές της αγοράς ενέργειας που μέχρι στιγμής έχουν επιβάλει πρόστιμα μετά από συνολικά περισσότερες από 550 έρευνες. Οι ταχύτερες συναλλαγές και οι αυξήσεις στις διασυνοριακές ροές σημαίνουν ότι χρειάζεται ένα μάτι στον ουρανό.

Οι νέοι κανόνες αναμένεται να δώσουν ώθηση στην ενεργειακή υπηρεσία του μπλοκ ACER, η οποία εδρεύει στη Λιουμπλιάνα, ιδιαίτερα «στη διερεύνηση διασυνοριακών των υποθέσεων». 

«Ετοιμαζόμαστε ήδη για να αναλάβουμε τα νέα καθήκοντα», λέει η ACER, η οποία προετοιμάζει «εργαλεία και εγχειρίδια πληροφορικής» ενώ παράλληλα «ρυθμίζει το ερευνητικό έργο και προσλαμβάνει προσωπικό».

Η γενική αποστολή του ACER είναι να βοηθά τις εθνικές ρυθμιστικές αρχές ενέργειας (ΡΑΕ) στην εκτέλεση των καθηκόντων τους σε επίπεδο ΕΕ και να συντονίζει τις δράσεις τους, όποτε απαιτείται.

Ο ACER συνεργάζεται με τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και με ενδιαφερόμενους φορείς, ιδίως δε με τις ΡΑΕ και το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς (ENTSO), για την ανάπτυξη εργαλείων που αποσκοπούν στην ολοκλήρωση της ενιαίας ενεργειακής αγοράς της ΕΕ.

Οι δραστηριότητες του ACER επικεντρώνονται στους ακόλουθους τρεις τομείς:

• Στην υποστήριξη της ανάπτυξης κοινών κανόνων και πρωτοβουλιών: ο ACER εκδίδει κατευθυντήριες γραμμές-πλαίσια που χρησιμεύουν ως βάση για την ανάπτυξη των πανευρωπαϊκών  κωδικών δικτύου προς χρήση από τους παράγοντες της αγοράς. Ο ACER συντονίζει επίσης περιφερειακές Πρωτοβουλίες, δηλαδή συγκεκριμένες προσπάθειες που αναλαμβάνονται σε περιφερειακό επίπεδο με στόχο την πληρέστερη ολοκλήρωση της αγοράς.

• Στις ενεργειακές υποδομές: ο ACER εκδίδει γνωμοδοτήσεις για δεκαετή σχέδια ανάπτυξης δικτύου μεριμνώντας να συμφωνούν με τις προτεραιότητες που καθορίζονται σε επίπεδο ΕΕ.

• Στην παρακολούθηση της ενεργειακής αγοράς: ο ACER έχει γενική αποστολή σχετικά με την παρακολούθηση της αγοράς ενέργειας και ασκεί πολύ συγκεκριμένες αρμοδιότητες όσον αφορά τη χονδρική εμπορία ενέργειας.

Ο Οργανισμός συστάθηκε στο πλαίσιο της τρίτης δέσμης μέτρων για την ενέργεια, μία δέσμη οδηγιών και κανονισμών η οποία τέθηκε σε εφαρμογή το 2011. Ο ACER επιφορτίστηκε, έκτοτε, με πρόσθετες αρμοδιότητες όσον αφορά την εποπτεία της χονδρικής αγοράς ενέργειας δυνάμει του κανονισμού για την ακεραιότητα και τη διαφάνεια στη χονδρική αγορά ενέργειας (REMIT) που εγκρίθηκε το 2011. Ο ACER ιδρύθηκε το 2011. Η έδρα του βρίσκεται στη Λιουμπλιάνα, στη Σλοβενία.

Ο ρόλος των ΑΠΕ

Καθώς η ΕΕ προχωρά προς την επίσημη υιοθέτηση νέων κανόνων για την ενίσχυση των δυνατοτήτων του ACER, το ενδιαφέρον εστιάζεται επίσης στην αντιμετώπιση των προκλήσεων της ενσωμάτωσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο δίκτυο. Οι καινοτομίες στην τεχνολογία και οι στρατηγικές επενδύσεις είναι ζωτικής σημασίας για την ενίσχυση της σταθερότητας του δικτύου και την υποστήριξη της μετάβασης στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Η ένταξη των Βαλκανίων στο Σύστημα Εμπορίας Εκπομπών της ΕΕ (ETS) και η υιοθέτηση αμφίπλευρων Συμβάσεων για Διαφορές (CfD) για συμβάσεις ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές είναι μεταξύ των στρατηγικών που διερευνώνται για την επίτευξη ενός πράσινου σταθερού δικτύου.

Σημαντικά οφέλη

Καταλήγοντας το Bruegel αναφέρει ότι η ολοκλήρωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας έχει σημαντικά οφέλη που θα είναι καθοριστικά για τη βελτίωση της ανθεκτικότητας και για τη μετάβαση του ενεργειακού συστήματος της Ευρώπης. Όταν γίνεται από κοινού, χρειάζεται να επενδυθούν σημαντικά λιγότερα κεφάλαια σε πρόσθετους σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής και να καούν λιγότερα ορυκτά καύσιμα από ό,τι εάν κάθε χώρα της ΕΕ βελτιστοποιήσει το σύστημά της στο εσωτερικό. Επιπλέον, το κόστος του επενδυμένου κεφαλαίου θα είναι χαμηλότερο σε μια σταθερά ρυθμιζόμενη και προβλέψιμη ευρωπαϊκή αγορά και οι καταναλωτές θα αποκομίσουν περισσότερα από τα οφέλη της.

Η ώρα να τεθεί επί τάπητος αυτή η θεμελιώδης πολιτική συζήτηση είναι τώρα, ειδικά από τη στιγμή που η Ευρώπη αντιμετωπίζει τεράστιες επενδύσεις στο ηλεκτρικό σύστημα, με μεγαλύτερους κινδύνους κλειδώματος ακριβότερων και λιγότερο αποδοτικών επιλογών, εάν τα κράτη μέλη επιλέξουν την πιο κατακερματισμένη προσέγγιση.

 Επιπλέον, οι τρέχουσες ρυθμίσεις συντονισμού, που βασίζονται στη δημιουργία μιας κοινής ευρωπαϊκής βραχυπρόθεσμης αγοράς, χάνουν σταδιακά τον αντίκτυπό τους καθώς τα εθνικά μακροπρόθεσμα μέσα έχουν γίνει το κυρίαρχο σήμα για επενδύσεις. Ως εκ τούτου, η αδράνεια σε επίπεδο ΕΕ συνεπάγεται ότι τα κράτη μέλη ενδέχεται να αναγκαστούν να ανακτήσουν περισσότερο έλεγχο για να διαφυλάξουν τους στόχους της ενεργειακής τους πολιτικής, θέτοντας δυνητικά σε κίνηση μια «σπείρα θανάτου» για την εσωτερική αγορά ενέργειας, μειώνοντας αντί να ενισχύοντας όλα τα οφέλη που έχουν ήδη επιτευχθεί.