H ενεργειακή ρύθμιση ενώπιον της πρόκλησης της πανδημίας

Tον Μάρτιο του 2020 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε το προσωρινό πλαίσιο για τη λήψη μέτρων κρατικής ενίσχυσης με σκοπό τη στήριξη κομβικών κλάδων της ευρωπαϊκής οικονομίας, συμπεριλαμβανομένων των ενεργειακών, κατά τη διάρκεια της τρέχουσας έξαρσης της πανδημίας (COVID-19). Στο πλαίσιο της εν λόγω Ανακοίνωσης οριοθετούνται οι δυνατότητες που διαθέτουν τα κράτη μέλη της ΕΕ, σύμφωνα με τους κανόνες του ευρωπαϊκού δικαίου, για τη διασφάλιση της ρευστότητας και της πρόσβασης των επιχειρήσεων σε χρηματοδοτικούς πόρους. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η τελευταία φορά που η Επιτροπή υιοθέτησε αντίστοιχο, όχι μάλιστα τέτοιας ευρύτητας, προσωρινό πλαίσιο μέτρων ήταν κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης του 2008.

Οι παρεχόμενες δυνητικές επιλογές περιλαμβάνουν μέτρα που ισχύουν για όλες τις επιχειρήσεις, συνεπώς και για τις δραστηριοποιούμενες στην ενεργειακή αγορά, και συνίστανται σε επιδοτήσεις μισθολογικού κόστους, αναστολή φορολογικών ή κοινωνικοασφαλιστικών υποχρεώσεων των εταιρειών, όπως επίσης χρηματοδοτική στήριξη απευθείας των καταναλωτών ή χρηστών συγκεκριμένων υπηρεσιών. Η Επιτροπή αναγνώρισε ότι η έξαρση της πανδημίας ενέχει τον κίνδυνο σοβαρότατης επιβράδυνσης επηρεάζουσας ολόκληρη την οικονομία της ΕΕ, πλήττοντας καίρια τις επιχειρήσεις, τις θέσεις εργασίας και τα νοικοκυριά και ότι, συνεπεία τούτου, απαιτείται στοχευμένη αλλά και ελέγξιμη δημόσια στήριξη προκειμένου να διασφαλισθεί ότι στις αγορές παραμένει διαθέσιμη επαρκής ρευστότητα για την αντιμετώπιση των ζημιών που προκαλούνται σε υγιείς επιχειρήσεις, αλλά και για τη διατήρηση της συνέχειας της οικονομικής δραστηριότητας διαρκούσης της έξαρσης της νόσου και, κυρίως, ύστερα από αυτήν. 

Η κρισιμότητα του κανονιστικού πλαισίου κρατικών ενισχύσεων στον ενεργειακό τομέα

Η στοχευμένη και αναλογική εφαρμογή του ελέγχου των κρατικών ενισχύσεων από την Επιτροπή είναι αναγκαία για να διασφαλισθεί ότι τα εθνικά μέτρα στήριξης είναι αποτελεσματικά και κατάλληλα για την παροχή βοήθειας στις πληγείσες επιχειρήσεις κατά τη διάρκεια της έξαρσης της πανδημίας, αλλά και για την ανάκαμψή τους μετά από την κρίση. Τούτο είναι άκρως σημαντικό λαμβανομένης υπόψη της σημασίας που έχουν κομβικοί τομείς πολιτικής και επιχειρηματικής δράσης, όπως λ.χ. οι τομείς της ενεργειακής μετάβασης σύμφωνα με τους στόχους της ΕΕ. Αντιστοίχως κρίσιμο είναι εντούτοις να διασφαλισθεί η διατήρηση εναργούς ελέγχου εκ μέρους της Επιτροπής επί της χορήγησης των κρατικών ενισχύσεων από τα κράτη μέλη προς διασφάλιση του ότι η εσωτερική αγορά της ΕΕ δεν θα καταρρεύσει και θα επικρατήσουν όροι ισότιμου, ελεύθερου ανταγωνισμού. Πλήρης απορρύθμιση του ελεγκτικού πλαισίου των κρατικών ενισχύσεων θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε αποσύνθεση της ίδιας της έννοιας της Κοινής Αγοράς με τα πιο εύπορα κράτη να επιδοτούν κατά το δοκούν τις εγχώριές τους επιχειρήσεις.  

Περαιτέρω, βάσει του άρθρου 107 παρ. 2 στ. β της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ (ΣΛΕΕ), τα κράτη μέλη δύνανται να αποζημιώνουν επιχειρήσεις σε τομείς που έχουν πληγεί σε μείζονα βαθμό από την έξαρση της νόσου (π.χ. μεταφορές, ενέργεια, τουρισμός, πολιτισμός, ξενοδοχειακός τομέας και λιανικό εμπόριο) για ζημίες που προκλήθηκαν άμεσα από αυτήν. Τα κράτη οφείλουν να κοινοποιούν στην Επιτροπή τα λαμβανόμενα μέτρα αποζημίωσης και η ίδια θα τα αξιολογεί σε συντετμημένους χρόνους βάσει της προαναφερθείσας διάταξης της ΣΛΕΕ. Εφαρμογής σε προσωρινά μέτρα κρατικών ενισχύσεων μπορεί να τύχει και η διάταξη του άρθρου 107 παρ. 3 στ. β της ΣΛΕΕ, σύμφωνα με την οποία η Επιτροπή μπορεί να κρίνει ότι συμβιβάζονται με την εσωτερική αγορά ενισχύσεις «για την άρση σοβαρής διαταραχής της οικονομίας κράτους μέλους» όταν αυτές  χορηγούνται για περιορισμένο χρονικό διάστημα. 

Το εν λόγω νέο προσωρινό κανονιστικό πλαίσιο για τη λήψη μέτρων κρατικής ενίσχυσης που ανακοίνωσε η Επιτροπή θα είναι εν ισχύ και θα αφορά μέτρα που θα ληφθούν έως και την 31η Δεκεμβρίου 2020. Είναι σαφές ότι τα προαναφερθέντα συνιστούν μια πρώτη, άμεση αντίδραση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την αντιμετώπιση της πανδημίας, η δε ανάγκη προσαρμογής στα δυναμικά δεδομένα της εξελισσόμενης κατάστασης θα απαιτήσει πιθανότατα και νέες γενναίες νομοθετικές παρεμβάσεις, οι οποίε χρήζουν ενδελεχούς παρακολούθησης και κατάλληλης αξιοποίησης από όλες τις πληττόμενες επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων των δραστηριοποιούμενων στην ενεργειακή αγορά. 

Το στοίχημα της συνεργατικής σχέσης μεταξύ Πράσινης Ανάπτυξης και αντιμετώπισης της πανδημίας

Ειδικώς για το χώρο της ενέργειας και του ενεργειακού δικαίου και ρύθμισης οφείλει να επισημανθεί ότι οι επιπτώσεις της πανδημίας αναμένεται να είναι σημαντικότατες και δομικές. Ήδη εντατικοποιούνται οι συζητήσεις για μια ουσιαστική προσαρμογή και τροποποίηση των μεθόδων υλοποίησης του ενεργειακού Green Deal. 

Από τη μία πλευρά, όπως έχει επανειλημμένως τονίσει ο Εκτελεστικός Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Frans Timmermans, το Green Deal δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά σημαντικό επιβοηθητικό εργαλείο για την έξοδο από την κρίση του κορωνοϊού. Η «πράσινη» ανάκαμψη είναι εφικτή, αλλά πρωτίστως αναγκαία, καθώς η Ευρώπη μπορεί να υποστεί μεγαλύτερο πλήγμα εάν στραφεί σε επενδύσεις για την ανοικοδόμηση της προ κρίσης οικονομίας, χωρίς το μετασχηματισμό της σε «πράσινη» και βιώσιμη. Για το λόγο αυτό κρίνεται επιτακτική η ανάγκη διατήρησης των χρονοδιαγραμμάτων των σημαντικών αξόνων του Green Deal. 

Από την άλλη πλευρά, είναι αναγκαίο να διατηρείται μια ρεαλιστική θεώρηση όσον αφορά τα δομικά ζητήματα που εγείρονται από την κρίση της πανδημίας, τα οποία για σειρά κρατών-μελών της ΕΕ αγγίζουν πλέον ευαίσθητα θέματα εθνικής ασφάλειας και εθνικών συμφερόντων. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της ανασταλτικής επίδρασης της πανδημίας και της συνεπαγόμενης πτώσης των διεθνών τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου στον τομέα έρευνας και εξόρυξης υδρογονανθράκων. Για τη χώρα μας, ενόψει του ότι το θέμα συνδέεται και με το ενεργειακό δυναμικό της Ανατολικής Μεσογείου και την προοπτική όδευσης νέων ροών φυσικού αερίου μέσω Ελλάδας προς την ΕΕ, η ανασταλτική επίδραση της πανδημίας, συνδυαζόμενη με τυχόν περιορισμούς στη χρηματοδότηση νέων έργων συνδεόμενων με τη συγκεκριμένη δραστηριότητα, δύναται να έχει ευρύτερες προεκτάσεις που πρέπει προσεκτικά να αποτιμηθούν. 

Η ευρωπαϊκή νομοθεσία για το κλίμα παραμένει σε τροχιά έγκρισης για το Σεπτέμβριο του 2020, με αναθεωρημένο στόχο μείωσης εκπομπών για το 2030. Πρέπει εντούτοις να επισημανθεί ότι το κεντρικό εργαλείο των πολιτικών καταπολέμησης της κλιματικής αλλαγής, το EU ETS (EU Emissions Trading System), είναι κατεξοχήν εκτεθειμένο στην κρίση της πανδημίας με παρατηρούμενη ήδη ραγδαία πτώση των τιμών των δικαιωμάτων CO2, γεγονός που ενδέχεται να οδηγήσει σε επανοριοθέτηση των ρυθμών και τρόπων υλοποίησης των πολιτικών απανθρακοποίησης της οικονομίας. Είναι σημαντικό να βρεθούν τρόποι σταθεροποίησης των τιμών CO2 ενόψει της αυξημένης πιθανολόγησης για επερχόμενη σημαντική ύφεση σε στρατηγικούς τομείς της οικονομίας. 

Η ανάγκη αντιμετώπισης των επιπτώσεων της κρίσης στην οικονομία θα απαιτήσει την κινητοποίηση επενδύσεων, τόσο από την Ε.Ε. όσο και από τα κράτη-μέλη καθώς και από τον ιδιωτικό τομέα. Οι επενδύσεις αυτές μπορούν να γίνουν σε τεχνολογίες και οικονομικές δραστηριότητες που θα συνεισφέρουν στην επίτευξη του στόχου της Ε.Ε. για κλιματική ουδετερότητα έως το 2050, ενώ μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία μιας πιο ανθεκτικής σε μελλοντικές κρίσεις ευρωπαϊκής οικονομίας, καθώς η Ε.Ε. εξαρτάται επί της παρούσης σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές ενεργειακών πόρων. 

Η υλοποίηση των σχεδίων της Επιτροπής για την καταπολέμηση των οικονομικών συνεπειών της πανδημίας απαιτεί κεφάλαια δυσθεώρητου ύψους των οποίων αγγίζει άνευ προηγουμένου όρια, ενώ και το σχέδιο της Επιτροπής για το Green Deal είναι κοστοβόρο. Με δεδομένους τους περιορισμούς στον προϋπολογισμό της ΕΕ αλλά και στις κινήσεις της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας όσον αφορά τη νομισματική πολιτική, είναι σαφής η ανάγκη συνδυαστικών πολιτικών καθώς είναι απολύτως ουτοπικό να αναμένει κανείς την πλήρη ανάπτυξη δύο ανεξάρτητων χρηματοδοτικών σχεδιασμών για τα δύο αυτά κομβικά ζητήματα που καλείται να αντιμετωπίσει η Επιτροπή.

Σημαντική προς αυτή τη κατεύθυνση αναμένεται να είναι η επικείμενη τροποποίηση των αναθεωρημένων «Κατευθυντηρίων Γραμμών για τις Κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος και την ενέργεια», οι οποίες οφείλουν να διασφαλίσουν την απρόσκοπτη λειτουργία της ενεργειακής αγοράς προς όφελος και του τελικού καταναλωτή. Επίσης, οι διευθετήσεις των συναλλακτικών σχέσεων μεταξύ των ενεργειακών επιχειρήσεων και αυτών με τους πελάτες τους θα πρέπει να αντιμετωπίσουν τις αναταράξεις που προκύπτουν από την απρόοπτη μεταβολή των συνθηκών, στη βάση των οποίων δομήθηκαν οι συμβατικές τους παραδοχές. Ήδη ανακύπτουν σύνθετα νομικά ζητήματα ερμηνείας συμβατικών ρητρών και όρων λόγω παρείσφρησης δεδομένων που θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι συγκροτούν περιστατικά «ανωτέρας βίας».

Καταληκτικά μπορεί να επισημανθεί ότι και το ενεργειακό τοπίο θα επηρεαστεί δομικά από την πανδημία, οι δε ενεργειακοί παίκτες και αρμόδιοι θεσμικοί φορείς θα πρέπει σε πολλά σημαντικά ζητήματα να επανακαθορίσουν τις προσεγγίσεις τους. Ο επιστημονικός κλάδος της ενεργειακής ρύθμισης και του δικαίου της ενέργειας οφείλουν ως εγγενώς δυναμικά επιστημονικά πεδία να μελετήσουν και αποτιμήσουν προσεκτικά τα νέα δεδομένα και να προσαρμοσθούν στις νέες προκλήσεις.

- Ο κ. Αντώνης Μεταξάς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών/TU Berlin, Προέδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Ενεργειακής Ρύθμισης.

Το άρθρο περιλαμβάνεται στην ετήσια έκδοση Greek Energy 2020 του energypress.