Ερευνητική Ομάδα SmartRue του ΕΜΠ: Αντιμετώπιση κινδύνων στην αγορά ηλεκτρισμού

Η πανδημία του COVID19 είχε σοβαρές επιπτώσεις στα Ευρωπαικά Ενεργειακά Συστήματα προκαλώντας σημαντική μείωση στο ηλεκτρικό φορτίο, σημαντικές  μειώσεις στις τιμές του πετρελαίου και φυσικού αερίου (πρωτόγνωρη εμφάνιση αρνητικών τιμών πετρελαίου), πρόσκαιρη μείωση του κόστους τιμών του CO2 και πολύ χαμηλές τιμές ενέργειας στις αγορές. Στη χώρα μας τον Απρίλιο, το φορτίο μειώθηκε κατά 12,6% και η παραγωγή των ΑΠΕ ήταν υψηλότερη κατά 33,9% σε σχέση με τον περσινό Απρίλιο, η δε μέση Οριακή Τιμή Συστήματος έπεσε στα 28,51 ευρώ/ΜWh, που είναι το χαμηλότερο επίπεδο της τελευταίας τετραετίας.

Tην ίδια περίοδο ξεκίνησε στη χώρα μας η λειτουργία της Προθεσμιακής Αγοράς προϊόντων ηλεκτρισμού, η οποία μαζί με τη Συζευγμένη Αγορά Επόμενης Ημέρας (ΑΕΗ), την Ενδοημερήσια Αγορά και την Αγορά Αποκλίσεων συνθέτουν το πλαίσιο που είναι γνωστό στην Ευρώπη ως Target Model. Η έναρξη της λειτουργίας της προθεσμιακής αγοράς προϊόντων ηλεκτρισμού ήταν εξαιρετικά διστακτική λόγω του κλίματος των ημερών αλλά και ενδεχομένως λόγω του ότι αρκετοί εγχώριοι παίχτες δεν είναι επαρκώς εξοικειωμένοι με αυτά τα νέα προϊόντα. Ο σκοπός αυτού του άρθρου είναι αφού επεξηγήσει τις βασικές αρχές της προθεσμιακής αγοράς και της έννοιας του ρίσκου, να εξετάσει πώς η αγορά παραγώγων μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη μείωση αυτού του ρίσκου και πώς μπορεί να αποτελέσει ένα εργαλείο που θα μειώσει τις ζημιές σε κρίσεις, εφόσον βέβαια χρησιμοποιηθεί σωστά.   

Η λειτουργία της προθεσμιακής αγοράς

Στην προθεσμιακή αγορά ένας παραγωγός θέλει να πουλήσει το σύνολο ή ένα μεγάλο τμήμα της παραγωγής του σε χρονικό ορίζοντα από τον επόμενο μήνα έως αρκετά έτη, εξασφαλίζοντας ένα εύλογο κέρδος χωρίς να κινδυνεύει από τις μεταβολές των τιμών στην ημερήσια αγορά. Αντίστοιχα, ένας προμηθευτής επιδιώκει, για αντίστοιχο χρονικό ορίζοντα, να αγοράσει την ενέργεια που θα καταναλώσουν οι πελάτες του σε ικανοποιητική τιμή απολαμβάνοντας αντίστοιχη προστασία από μεταβολές τιμών. Για παράδειγμα, ας υποθέσουμε ότι οι ανάγκες ενός προμηθευτή σε ενέργεια μεταβάλλονται κατά τη διάρκεια μίας εβδομάδας όπως φαίνεται από την έντονη κυμαινόμενη γραμμή στο ακόλουθο σχήμα:

Ο προμηθευτής αυτός θα προσπαθήσει συνήθως να προσεγγίσει το προφίλ των μελοντικών πωλήσεών του με τον ακόλουθο τρόπο:

• αγοράζοντας καταρχήν τυποποιημένα προϊόντα στην προθεσμιακή αγορά: ένα προϊόν «βάσης» για όλες τις ημέρες και ώρες της εβδομάδας, και πρόσθετο προϊόν «αιχμής» για τις εργάσιμες ημέρες και ώρες, 
• διαχειριζόμενος τις διαφορές από την πραγματική κατανάλωση ανά ώρα αγοράζοντας ή πουλώντας  ενέργεια στις βραχυπρόθεσμες αγορές, δηλαδή στην Αγορά Επόμενης Ημέρας και στην Ενδοημερήσια Αγορά. 

Η διαφορά μεταξύ των τελικών ποσοτήτων που έχει ο προμηθευτής και της πραγματικής κατανάλωσης των πελατών του, γίνεται αντικείμενο συναλλαγής στην Αγορά Εξισορρόπησης, όπου πουλά ή αγοράζει ενέργεια σε χειρότερες γι αυτόν τιμές κατά κανόνα.

Η προθεσμιακή αγορά προσφέρει λοιπόν στους παραγωγούς και στους προμηθευτές τα μέσα για να «κλείσουν» τις θέσεις τους εκ των προτέρων σε γνωστές τιμές, και να διαχειριστούν στη συνέχεια καλύτερα τα συμβόλαιά πώλησης σε καταναλωτές, καθώς και τα συμβόλαια προμήθειας φυσικού αερίου ή άλλων καυσίμων, προμήθειας δικαιωμάτων εκπομπών ή περιβαλλοντικών πιστοποιητικών, κλπ. Ανάλογα με τις ανάγκες τους και τη διαχρονική μεταβολή αυτών, οι συμμετέχοντες ανταλλάσσουν πρόσθετες ποσότητες ή άλλα προϊόντα. 

Στις ώριμες Ευρωπαϊκές αγορές κάθε MWh ηλεκτρισμού γίνεται αντικείμενο συναλλαγής πάρα πολλές φορές πριν φτάσει από την παραγωγή στην κατανάλωση, π.χ. έως 20 φορές στη Γερμανία, έως 5 φορές σε αρκετές άλλες χώρες. Σημαντικότατο ρόλο στην ανάπτυξη ρευστότητας στις προθεσμιακές αγορές παίζουν και οι έμποροι (Traders), οι οποίοι μπορούν να λειτουργούν είτε ως οργανωτικές μονάδες στο πλαίσιο καθετοποιημένων ομίλων για την διαχείριση του χαρτοφυλακίου παραγωγής ή πωλήσεων, είτε ως αυτόνομες εταιρείες (χωρίς παραγωγή ή πωλήσεις σε τελικούς καταναλωτές) που επιδιώκουν το κέρδος από τις συναλλαγές στις αγορές ενέργειας.   

Λειτουργία των αγορών και τύποι ρίσκου

Επί της αρχής οι τιμές στην αγορά παραγώγων συσχετίζονται περισσότερο με τους μακροοικονομικούς δείκτες της οικονομίας. Ωστόσο, όσο πλησιάζουμε στην φυσική παράδοση ενός προθεσμιακού προϊόντος η τιμή του συγκλίνει στις τιμές που διαμορφώνονται στην ΑΕΗ.   Η πιθανότητα απόκλισης των τιμών των προθεσμιακών προϊόντων από τις αντίστοιχες τιμές στην ΑΕΗ συνιστά το ρίσκο βάσης των συναλλασσόμενων. 

Μερικές από τις βασικές αρχές διαμόρφωσης των τιμών στις Προθεσμιακές Αγορές ηλεκτρισμού είναι οι εξής:

• Αρχή της έλλειψης δυνατότητας άμεσης κερδοσκοπίας (“non-arbitrage principle”): η τιμή των προθεσμιακών προϊόντων διαφορετικού ορίζοντα καθορίζεται αυτόματα από τους μηχανισμούς προσφοράς και ζήτησης, ώστε να μην υπάρχει δυνατότητα άμεσης κερδοσκοπίας. Για παράδειγμα, δεν είναι στην πράξη δυνατό να αγοράσει κανείς μια ποσότητα δύο τριμηνιαίων προϊόντων βάσης (σε διαφορετικές τιμές), και να πουλήσει αμέσως το άθροισμά τους ως ένα εξαμηνιαίο προϊόν  σε τιμή διαφορετική από τη μέση των δύο τριμήνων. 
• Οι τιμές των προθεσμιακών προϊόντων επηρεάζονται ουσιωδώς από τις μακρο-οικονομικές εξελίξεις, και υπάρχει συσχέτιση μεταξύ βασικών προϊόντων, π.χ. οι τιμές φυσικού αερίου επηρεάζουν τις τιμές προσφοράς ενέργειας και την ανταγωνιστικότητα των αντίστοιχων μονάδων παραγωγής, και φυσικά τις τιμές των προϊόντων ηλεκτρισμού. Ενδεικτικά, στο επόμενο διάγραμμα φαίνεται η επίδραση της μείωσης των τιμών φυσικού αερίου στην αύξηση της παραγωγής από μονάδες φυσικού αερίου και στη μείωση της λιγνιτικής παραγωγής στην Ελλάδα.

• Η μεταβλητότητα στην τιμή των προθεσμιακών προϊόντων αυξάνεται όσο πλησιάζει ο χρόνος έναρξης παράδοσης. Ένας συμμετέχων που προτιμά λοιπόν να καλύψει μεγάλο μέρος των αναγκών του είτε λίγο πριν την έναρξη της φυσικής παράδοσης είτε στην ΑΕΗ, θα διατρέχει υψηλότερο ρίσκο τιμών. 

Πέρα από τις αρχές αυτές, οι συμμετέχοντες στην αγορά είναι εκτεθειμένοι στoυς εξής κινδύνους:

• Σε περιόδους μη-αναμενόμενων εξελίξεων, όπως η πανδημία στην Ευρώπη, η πραγματική κατανάλωσης μπορεί να διαφέρει σημαντικά από τις προβλέψεις. Αυτό μπορεί να συμβεί και για άλλους λόγους, όπως όταν έχουμε ένα ιδιαίτερο θερμό καλοκαίρι ή έναν ιδιαίτερα ήπιο χειμώνα. Σε αυτή την περίπτωση, οι προμηθευτές έχουν ένα πρόσθετο ρίσκο όγκου, όπως και οι παραγωγοί οι οποίοι μπορεί να επηρεαστούν από μία απρόβλεπτη μακροχρόνια βλάβη στις μονάδες παραγωγής τους. 
• Επιπρόσθετα, σε μία περίοδο μεγάλης μείωσης της ζήτησης ηλεκτρισμού και συνεπακόλουθα των τιμών του στην ΑΕΗ και στην προθεσμιακή αγορά, πολλοί προμηθευτές μπορεί να βρεθούν σε κατάσταση όπου έχουν προαγοράσει πλεονάζουσες ποσότητες, τις οποίες αναγκάζονται να πωλήσουν σε χαμηλότερες τιμές. Αυτό μπορεί να φέρει σε δυσχερή κατάσταση ορισμένους από αυτούς, και κατά συνέπεια οι συναλλασσόμενοι μαζί τους διατρέχουν αυξημένο ρίσκο αντισυμβαλλόμενου. Η μείωση του κινδύνου αυτού είναι βασικός λόγος εξάπλωσης των οργανωμένων προθεσμιακών αγορών έναντι των διμερών αγορών (over the counter – OTC), καθώς καλύπτονται από οργανωμένους οίκους εκκαθάρισης που λειτουργούν ως κεντρικοί αντισυμβαλλόμενοι.
• Στην περίπτωση που ένας συμμετέχων σε μία διμερή συναλλαγή προθεσμιακού προϊόντος αποτύχει να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του, ο αντισυμβαλλόμενος έχει πρόσθετο ρίσκο αντικατάστασης του προϊόντος. Για παράδειγμα, στην περίπτωση που ένας παραγωγός έχει προ-πωλήσει ενέργεια με φυσική παράδοση και δεν μπορεί να την παραδώσει, ο αγοραστής θα πρέπει να βρει την ποσότητα με ένα άλλο συμβόλαιο ή στην ΑΕΗ, σε τιμές σίγουρα διαφορετικές και πολύ πιθανά υψηλότερες. Και ο τύπος αυτός ρίσκου εκμηδενίζεται στις οργανωμένες αγορές ηλεκτρισμού, όπου όμως οι απαιτούμενες εγγυήσεις έχουν σημαντικό κόστος, ιδίως σε περιόδους μεγάλης μεταβλητότητας των τιμών.
• Ένας πρόσθετος παράγοντας κινδύνου είναι το ρίσκο ρευστότητας της αγοράς, η κατάσταση δηλαδή όπου ένας συμμετέχων ο οποίος έχει ανάγκη να διορθώσει τη θέση του στην προθεσμιακή αγορά, δέχεται ως ικανοποιητικές τις τρέχουσες τιμές, αλλά δεν υπάρχουν επαρκείς συμμετέχοντες πρόθυμοι να προβούν σε συναλλαγές αντίστοιχων όγκων για τα συγκεκριμένα προϊόντα. Και για το λόγο αυτό, είναι σημαντικό τα προθεσμιακά προϊόντα να είναι διαθέσιμα αρκετά νωρίς.
• Ρίσκο πληθωρισμού και συναλλαγματικών ισοτιμιών. Σε τέτοιους κινδύνους είναι εκτεθειμένοι για παράδειγμα όσοι αγοράζουν ΦΑ σε δολάρια ή εξάγουν ενέργεια σε χώρες εκτός Ευρώ.
• Τέλος, το λειτουργικό ρίσκο αφορά στην αποτυχία των τεχνολογικών συστημάτων ή των εσωτερικών διαδικασιών να διαχειριστούν την κατάλληλη στιγμή τις πληροφορίες και/ή τις ανταλλασσόμενες εντολές και δεδομένα, με αποτέλεσμα ο συμμετέχων στις αγορές να υφίσταται πρόσθετες χρεώσεις ή απώλεια κέρδους.

Η αύξηση των ρίσκων στη διάρκεια τις κρίσης

Οι υψηλές διακυμάνσεις στις Αγορές Επόμενης Ημέρας λόγω των επιπτώσεων της πανδημίας αύξησαν το ρίσκο βάσης, με αποτέλεσμα πολλοί συμμετέχοντες να διαχειρίζονται πιο δυναμικά τις θέσεις τους εκτελώντας πολύ πιο συχνές συναλλαγές σε προθεσμιακά προϊόντα βραχυχρόνιου ορίζοντα. Αντίστοιχα, έγινε εμφανέστερο το ρίσκο τιμών, καθώς οι διεθνείς διακυμάνσεις τους έγιναν αρκετές φορές πάρα πολύ μεγαλύτερες από τα κανονικώς αναμενόμενα όρια. Το ρίσκο συναλλαγματικών ισοτιμιών έγινε επίσης εντονότερο λόγω ανακατατάξεων στην αξιοπιστία και αξιολόγηση των εθνικών οικονομιών, με χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτό της Τουρκικής λίρας. 

Η μείωση της κατανάλωσης ηλεκτρισμού αλλά και η μεταβολή του ημερήσιου προφίλ της, αύξησαν τα ρίσκα όγκου για πολλούς συμμετέχοντες, οι οποίοι προσφεύγουν στις αγορές για να διαχειριστούν δυναμικά το χαρτοφυλάκιό τους, εφόσον υπάρχει επαρκής ρευστότητα. Το ενδεχόμενο δυσκολίας ή αδυναμίας μερικών από αυτούς να τηρήσουν τις συμβατικές τους υποχρεώσεων αύξησε αντίστοιχα τα ρίσκα αντισυμβαλλόμενου και αντικατάστασης για όλη την αγορά, καθώς και τα σχετικά κόστη παροχής εγγυήσεων.

Η σημασία των προβλέψεων για τη δαχείριση του ρίσκου

Οι οργανωμένες προθεσμιακές αγορές είναι λοπόν κρίσιμης σημασίας για τους παραγωγούς και τους προμηθευτές, αφού σημαντικά κερδισμένοι είναι οι συμμετέχοντες που έχουν στα χέρια τους μακροχρόνια συμβόλαια ορθά δομημένων προϊόντων που εγγυώνται τις προμήθειες και τις πωλήσεις τους σε σταθερές κατά το δυνατόν τιμές, και έχουν πρόσβαση σε πολλές αξιόπιστες και ρευστές αγορές προκειμένου να διαχειριστούν δυναμικά όποια μεταβολή προβλέπουν. Η πρόβλεψη των μεταβολών αυτών είναι ένα απολύτως απαραίτητο βήμα που προηγείται της διαχείρισής τους και γίνεται ολοένα και περισσότερο πολύπλοκη. Για παράδειγμα, με την έναρξη λειτουργίας της συζευγμένης αγοράς ηλεκτρισμού στη χώρα μας, η ανάλυση των ενδεχόμενων επιπτώσεων της πρόσφατης ανακοίνωσης νέου προγράμματος συντήρησης των πυρηνικών σταθμών στη Γαλλία ή της μεγαλύτερης διείσδυσης ΑΠΕ στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη, γίνεται απαραίτητη και για τους παραγωγούς και προμηθευτές στην Ελλάδα. Για το σκοπό αυτό απαιτείται η έγκαιρη και ευχερής διάθεση μεγάλου όγκου δεδομένων από διάφορες πηγές, τα οποία να μπορούν να προσαρμόζονται ευέλικτα στις ανάγκες των συμμετεχόντων και να προσφέρουν στατιστικές αναλύσεις, αλληλοεξαρτήσεις και  ευαισθησίες μεταξύ των διαφόρων χρονοσειρών δεδομένων σε διάφορους χρονικούς ορίζοντες. Η σημασία τέτοιων αναλύσεων δεδομένων είναι θεμελιώδης για την επιτυχή συμμετοχή στην προθεσμιακή και στις υπόλοιπες αγορές ενέργειας, όπως θα έχουμε την ευκαιρία να δείξουμε και σε ένα επόμενο άρθρο.

Συγγραφείς: Αρης Δημέας, Βασίλης Βεσκούκης, Γιώργος  Πεπόνης, Νίκος  Χατζηαργυρίου, Ερευνητική Ομάδα SmartRue, ΕΜΠ