Οι επιπτώσεις από την παρατεταμένη πτώση των τιμών πετρελαίου

Από τις αρχές του 2014, κράτη και εταιρίες ανεξαρτήτως μεγέθους, προσπαθούν να προσαρμοστούν στην νέα οικονομική πραγματικότητα, που έχει δημιουργήσει η κατάρρευση των τιμών πετρελαίου. Καθώς η ένταση της ζήτησης γίνεται ολοένα και πιο αβέβαιη στην παγκόσμια αγορά, όλα δείχνουν ότι η υπερβάλλουσα προσφορά πετρελαίου, θα ωθήσει περαιτέρω τις τιμές προς τα κάτω, τα επόμενα χρόνια.

Για τα κράτη που έχουν βασίσει μεγάλο μέρος του κρατικού προϋπολογισμού τους, πάνω στα κέρδη από τις εξαγωγές του "μαύρου χρυσού", η ύφεση έχει οδυνηρές συνέπειες, καθώς οι τιμές είναι μεσοσταθμικά 50-60% χαμηλότερες από τις αντίστοιχες τιμές του 2014. Στον αντίποδα, για τους καταναλωτές, η πτώση των τιμών υπήρξε ένα αναπάντεχο δώρο, ενώ για τα κράτη-καταναλωτές τα οφέλη και η δημιουργία πλεονασμάτων, λειτούργησαν ακόμα θετικότερα για τις κυβερνήσεις τους.

Τα ερωτήματα λοιπόν που διαμορφώνονται είναι, ως που θα φτάσει αυτή η ελεύθερη πτώση των τιμών και μέχρι πότε θα διαρκέσει. Τόσο τα χαμηλά επίπεδα τιμών, όσο και το χρονικό διάστημα που αυτες θα διαρκέσουν, δημιουργούν σοβαρότατους προβληματισμούς για το αν η παγκόσμια παραγωγή στο μέλλον, θα μπορέσει να αντεπεξέλθει της ζήτησης. Η απώλεια εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού και η ακύρωση μεγάλων επιχειρηματικών σχεδίων θα επιδεινώσουν περαιτέρω την κατάσταση, ενώ δεν θα πρέπει να αγνοούμε, ότι η εξερεύνηση πετρελαίου και φυσικού αερίου είναι από τη φύση της εντάσεως κεφαλαίου και απαιτεί την δαπάνη υπέρογκων ποσών για την αξιολόγηση μελλοντικών αποθεμάτων. Η αδυναμία χρηματοδότησης των ερευνών από τα μειωμένα κέρδη των πετρελαϊκών εταιριών, έχει οδηγήσει στον μετριασμό της παραπάνω διαδικασίας, δημιουργώντας επιπλέον ανησυχία για την παγκόσμια παραγωγή τα επόμενα χρόνια. 

Οι καταναλωτές από την άλλη, είναι αυτοί που σαφώς έχουν επωφεληθεί περισσότερο, από τις χαμηλές τιμές της ενέργειας. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην αμερικανική αγορά, οι μέσες δαπάνες για ενέργεια μιας οικογένειας, αναμένεται να έχουν μειωθεί κατά περίπου 17% στο τέλος του 2015. Αλλά παρά τις παραπάνω άμεσες φαινομενικά ωφέλειες, η οικονομία στο σύνολό της δεν έχει δει, παρά μόνο μια μέτρια αλλαγή προς το καλύτερο. Η δημιουργία θέσεων εργασίας τον Αύγουστο του 2015, ενός μήνα που κατεξοχήν γίνονται προσλήψεις, ήταν κάτω από το μηνιαίο μέσο όρο, ενώ οι θέσεις εργασίας στον τομέα του πετρελαίου και του φυσικού αερίου περικόπτονται συστηματικά, μαζί με τους προϋπολογισμούς των εταιρειών που ανήκουν στον κλάδο. Επίπρόσθετα, η ραγδαία πτώση των τιμών στην ενέργεια δεν μετουσιώθηκε σε πραγματική μείωση των τιμών των αγαθών στην πραγματική οικονομία, καθώς οι καταναλωτικές δαπάνες είχαν μια μάλλον μέτρια αύξηση κατά 3,5% σε σχέση με πέρυσι, την ίδια στιγμή που οι τιμές της ενέργειας έπεσαν στο μισό.

Μακροπρόθεσμα διάφοροι οργανισμοί, όπως η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας (International Energy Agency), το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (IMF), η Υπηρεσία Ενέργειας των ΗΠΑ (U.S. Energy Information Administration) αλλά και ιδιωτικές τράπεζες και επενδυτικοί οίκοι, φαίνεται να διαφοροποιούνται ως προς το αν τα οφέλη της ανάπτυξης, που προέρχονται από τις χαμηλότερες τιμές ενέργειας, θα έχουν θετικό αντίκτυπο στην πραγματική οικονομία.

Για τα κράτη ανά τον κόσμο, που έχουν βασίσει την οικονομία τους πάνω στις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου, οι οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις της κατάρρευσης των τιμών παρουσιάζουν ανομοιομορφία. Οι χώρες-παραγωγοί της Μέσης Ανατολής, συμπεριλαμβανομένης και της Σαουδικής Αραβίας, έχουν από τα χαμηλότερα κόστη εξόρυξης στον κόσμο, γεγονός που τις κάνει πιο ανθεκτικές στην πτώση των τιμών. Για χώρες όμως, όπως το Ιράν και η Ρωσία, όπου η πτώση συνδυάζεται με τις διεθνείς κυρώσεις που τους έχουν επιβληθεί, η οικονομική σύγκρουση συμφερόντων φαντάζει να είναι αδυσώπητη! Για τις νέες χώρες-παραγωγούς της Ανατολικής Αφρικής, την Βενεζουέλα, την Αλγερία, την Λιβύη, την Νιγηρία, τη Βραζιλία, το Μεξικό και το Ιράκ, οι οποίες ήταν ήδη υπό οικονομική ή πολιτική αμφισβήτηση, τα ολοένα χαμηλότερα έσοδα στους ισολογισμούς τους και οι λιγότερο ελκυστικές επενδυτικές προοπτικές, φαντάζουν εξαιρετικά δυσοίωνα.

Από περιβαλλοντικής άποψης, οι χαμηλότερες τιμές στην βενζίνη, ενθαρρύνουν τις αγορές των μεγάλων και περισσότερο ρυπογόνων αυτοκινήτων και φορτηγών, συμπιέζοντας προς τα κάτω τη ζήτηση για πιο φιλικά προς το περιβάλλον οχήματα, όπως τα υβριδικά, τα φυσικού αερίου ή τα ηλεκτρικά. Και ενώ ορισμένες διατάξεις, όπως φορολογικά κίνητρα ή ελαφρύνσεις μπορούν να αντισταθμίσουν εν μέρει το παραπάνω φαινόμενο, η ανανέωση των στόλων στον "δυσκίνητο" τομέα των μαζικών μεταφορών, με πιο πράσινα οχήματα, είναι πιθανό να καθυστερήσει αρκετά.

Εν κατακλείδι, το ενεργειακό τοπίο είναι εν αναμονή πολύ δυναμικών αλλαγών. Με την ανάδειξη των μη-συμβατικών πηγών ενέργειας (όπως το σχιστολιθικό), ακόμα περισσότερες χώρες μπαίνουν στην παραγωγή και εμπορία ενέργειας, διαταράσσοντας τα νερά των διεθνών αγορών. Αυτό θα επηρεάσει την οικονομική, περιβαλλοντική και εξωτερική πολιτική, το εμπόριο και την ασφάλεια μιας σειράς κρατών, ενθαρρύνοντας γεωπολιτικές και οικονομικές συμμαχίες, που μέχρι πρότινος θεωρούνταν απίθανες!

- Ο Άγις Δήγκας είναι απόφοιτος της σχολής Μηχανολόγων Μηχανικών του Ε.Μ.Π., έχει κάνει σεμινάρια πάνω στην ενεργειακή οικονομία και πολιτική στο Πανεπιστήμιο Διεθνών Σχέσεων της Μόσχας και στο Kenan Flagler Business School του University of North Carolina, ενώ έχει δημοσιεύσει πλήθος άρθρων, πάνω στην ενεργειακή διπλωματία και ασφάλεια.