Η προοπτική της αντιστάθμισης του κόστους CO2 στην περίπτωση βιομηχανικών καταναλωτών

Η κατάργηση της δωρεάν διάθεσης δικαιωμάτων εκπομπών αερίων ρύπων στον κλάδο της ηλεκτροπαραγωγής, η οποία τέθηκε σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου του 2013, δημιουργεί νέες επιβαρύνσεις στο κόστος ηλεκτρικής ενέργειας και φέρνει την ελληνική βιομηχανία αντιμέτωπη με τον κίνδυνο περαιτέρω μείωσης της ανταγωνιστικότητάς της.  Υπό αυτή την αρνητική οικονομική συγκυρία, η εξεύρεση άμεσων και πρακτικών λύσεων που θα περιορίζουν κατά το δυνατό την επιπλέον επιβάρυνση κρίνεται τόσο επιβεβλημένη, όσο και επείγουσα. Οι ελληνικές αρχές μπορούν να αξιοποιήσουν συγκεκριμένες δυνατότητες που παρέχει το ενωσιακό δίκαιο για τη δημιουργία μηχανισμού αντιστάθμισης του κόστους CO2, προσφέροντας πολύτιμες ανάσες στη δοκιμαζόμενη ελληνική βιομηχανία. Εντούτοις, η εφαρμογή ενός τέτοιου μηχανισμού απαιτεί κατάλληλη προετοιμασία όλων των εμπλεκόμενων μερών, ορθή επιστημονική και διαδικαστική στοιχειοθέτηση και, για επιτακτικούς λόγους ασφάλειας δικαίου, απόλυτη ευθυγράμμιση με το κανονιστικό πλαίσιο αλλά και το πλαίσιο πολιτικών της ΕΕ για το περιβάλλον και το δίκαιο του ανταγωνισμού και κρατικών ενισχύσεων.

Η επιβάρυνση από το «έμμεσο κόστος εκπομπών» και το φαινόμενο της «διαρροής άνθρακα»

Η έναρξη της τρίτης φάσης λειτουργίας του Ευρωπαϊκού Συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων ρύπων θα οδηγήσει σε νέες αυξήσεις των τιμολογίων ηλεκτρικής ενέργειας. Οι ηλεκτροπαραγωγοί που επιβαρύνονται πλέον από την αγορά των σχετικών δικαιωμάτων μετακυλούν το επιπλέον κόστος στους πελάτες τους. Έτσι οι τελευταίοι καλούνται να καλύψουν το λεγόμενο «έμμεσο κόστος εκπομπών» (indirect emission cost).

Η αύξηση στο έμμεσο κόστος εκπομπών οδηγεί με τη σειρά της στην αύξηση της λεγόμενης «διαρροής άνθρακα» (carbon leakage), ενός περιβαλλοντικού κατά βάση φαινομένου με έντονα αρνητικό όμως επιχειρηματικό αντίκτυπο. Η «διαρροή άνθρακα» περιγράφει ουσιαστικά τον κίνδυνο αύξησης των παγκόσμιων εκπομπών αερίων θερμοκηπίου, επειδή, λόγω αυξημένου κόστους παραγωγής και άρα χαμηλής ανταγωνιστικότητας, οι εταιρίες μεταφέρουν την παραγωγή τους σε τρίτες χώρες (ή υποκαθίστανται από ανταγωνιστές στις χώρες αυτές), όπου δεν υπάρχουν δεσμευτικές συμφωνίες για τη μείωση των εκπομπών. Μια τέτοια εξέλιξη όμως, απλώς μετακυλίει την έκλυση εκπομπών από γεωγραφικές περιοχές με αυστηρό κανονιστικό πλαίσιο για το περιβάλλον σε άλλες περιοχές του πλανήτη, ενώ ταυτόχρονα μειώνει τις προοπτικές και τη δυναμική των παραγωγικών κλάδων των κρατών-μελών της ΕΕ.

Η δυνατότητα μερικής αντιστάθμισης του έμμεσου κόστους εκπομπών

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αντιμετωπίζει τον κίνδυνο «διαρροής άνθρακα» αποκλειστικά υπό το περιβαλλοντικό του πρίσμα, καθώς αποδέχεται τη λήψη μέτρων με σκοπό την αποφυγή αύξησης των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Στο πλαίσιο αυτό επιτρέπει στα κράτη μέλη να παρέχουν στοχευμένες κρατικές ενισχύσεις σε συγκεκριμένους δικαιούχους που χαρακτηρίζονται από υψηλό βαθμό έκθεσης στον κίνδυνο «διαρροής άνθρακα».

Εντούτοις, οι όποιες χορηγούμενες ενισχύσεις δεν θα πρέπει να έχουν αρνητική επίπτωση στους στόχους της περιβαλλοντικής πολιτικής, όπως επίσης δεν θα πρέπει να αίρουν την πίεση για συνεχώς χαμηλότερες εκπομπές και για εξοικονόμηση ενέργειας στην παραγωγική διαδικασία. Προκειμένου να τηρηθεί η βέλτιστη «γραμμή ισορροπίας», η Επιτροπή έχει εκδώσει συγκεκριμένες Κατευθυντήριες Γραμμές, οι οποίες καθοδηγούν τα Κράτη–Μέλη στο σχεδιασμό σχετικών μέτρων κρατικής ενίσχυσης, συμβατών με το ενωσιακό δίκαιο ανταγωνισμού και ευθυγραμμισμένων με τις βασικές προτεραιότητες της περιβαλλοντικής πολιτικής της ΕΕ.

Η αξιοποίηση της δυνατότητας μερικής αντιστάθμισης του κόστους για την ελληνική βιομηχανία

Με βάση τις παραπάνω κατευθυντήριες γραμμές, οι ελληνικές αρχές διαθέτουν πλέον το κατάλληλο πλαίσιο για την εφαρμογή ενός μηχανισμού μερικής αντιστάθμισης του έμμεσου κόστους CO2 σε ορισμένους κλάδους της βιομηχανικής παραγωγής, οι οποίοι πλήττονται καίρια από την αύξηση των τιμών του ηλεκτρικού ρεύματος. Το πλαίσιο αυτό μπορεί να έχει ισχύ κατά το χρονικό διάστημα 2013-2020.

Για τη θέση ενός τέτοιου μηχανισμού σε εφαρμογή απαιτείται ένα σύνολο ενεργειών που μεταξύ άλλων περιλαμβάνει:

- Ειδικό σχεδιασμό του μέτρου (καθεστώτος) κρατικών ενισχύσεων, το οποίο θα κοινοποιηθεί και θα λάβει την έγκριση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η ολοκλήρωση των σχετικών διαδικασιών συνήθως απαιτεί μερικούς μήνες.

- Εξεύρεση και δέσμευση των κατάλληλων κονδυλίων που θα αξιοποιηθούν για το σκοπό αυτό.

- Προετοιμασία του αναγκαίου νομοθετικού και κανονιστικού πλαισίου σε εθνικό επίπεδο.

- Προετοιμασία του κατάλληλου μηχανισμού σε διαχειριστικό επίπεδο για την εφαρμογή του εν λόγω μέτρου.

Τα δυνητικά οφέλη για τις ελληνικές επιχειρήσεις

Η εφαρμογή ενός τέτοιου μηχανισμού μπορεί να έχει συγκεκριμένα οφέλη για τις ελληνικές επιχειρήσεις, υπόκειται όμως και σε συγκεκριμένους περιορισμούς. Στα θετικά του σημεία εγγράφονται:

-    Το γεγονός ότι υπό τις παρούσες οικονομικές συνθήκες αποτελεί ένα πρακτικό εργαλείο στήριξης της χειμαζόμενης ελληνικής βιομηχανίας.

-      Η άμεση μείωση που θα επιφέρει στα τιμολόγια ηλεκτρικού ρεύματος, ιδιαίτερα σε ενεργοβόρους βιομηχανικούς καταναλωτές.

-      Η διασφάλιση ενός ελάχιστου «βαθμού προστασίας» έναντι των μεταβαλλόμενων τιμών των δικαιωμάτων ρύπων. Το ποσό της αντιστάθμισης θα αυξάνεται αναλογικά με την αύξηση των τιμών των δικαιωμάτων ρύπων. 

Από την άλλη πλευρά, αξίζει να τονιστεί ότι, ο όποιος μηχανισμός αντιστάθμισης αφορά συγκεκριμένους κλάδους και δεν καλύπτει παρά ένα μόνο τμήμα της συνολικής επιπλέον επιβάρυνσης που επιφέρει το έμμεσο κόστος εκπομπών στις επιχειρήσεις. Το γεγονός αυτό οφείλεται καταρχάς στον τρόπο υπολογισμού της χορηγούμενης ενίσχυσης στις Κατευθυντήριες Γραμμές. Επηρεάζεται όμως και από τυχόν αποκλίσεις μεταξύ της φιλοσοφίας των Κατευθυντηρίων Γραμμών και του πραγματικού τρόπου υπολογισμού της συνολικής επιβάρυνσης CO2 στο ανταγωνιστικό σκέλος των τιμολογίων ηλεκτρικού ρεύματος. Το σημείο αυτό όμως ανοίγει ένα νέο πεδίο συζήτησης, το οποίο αναμένεται να βρεθεί στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου λίαν συντόμως.

Λεωνίδας Αθανασίου/Δρ. Αντώνης Μεταξάς, "Μεταξάς & Συνεργάτες – Δικηγόροι & Νομικοί Σύμβουλοι"