Δέσμη Ενεργειακών Κοινοτήτων - REScoop: Περιγραφικό και δίχως επαρκή στοιχεία το σχέδιο για το Κοινωνικό Ταμείο

Από κοινού τοποθετήθηκαν επί της πρότασης για το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα η εθνική Δέσμη ενεργειακών κοινοτήτων και η REScoop.eu, της Πανευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Ενεργειακών Κοινοτήτων.

Στο στόχαστρο των παρατηρήσεών τους βρέθηκε η ενεργειακή φτώχεια, καθώς το ETS 2.0 αναμένεται να αυξήσει το κόστος για τους καταναλωτές. Παράλληλα, θεωρούν ότι το Σχέδιο δεν ποσοτικοποιεί επαρκώς τα στοιχεία, ούτε κοστολογεί τα μέτρα.

Πιο αναλυτικά, στις γενικές τους παρατηρήσεις επί του Σχεδίου, οι δύο οργανώσεις ανέφεραν τα εξής:

Η ΔΕΣΜΗ θεωρεί ότι η Διαβούλευση είναι σε θετική κατεύθυνση καθ’ότι ο κλάδος της ενέργειας, αποτελεί βασικό ρυθμιστή της ανάπτυξης, επηρεάζει τόσο την ανταγωνιστικότητα της εγχώριας οικονομίας, όσο και την ευημερία του καταναλωτή ως απάντηση στην ενεργειακή φτώχεια που βιώνουν πολλά νοικοκυριά. Η ενεργειακή φτώχεια αποτελεί ένα κρίσιμο πρόβλημα της σύγχρονης κοινωνίας, καθώς στερεί από τους ανθρώπους το βασικό κοινωνικό αγαθό της ενέργειας, απολύτως αναγκαίο για τη διασφάλιση ενός ελάχιστου επιπέδου αξιοπρεπούς διαβίωσης, και σχετίζεται με σοβαρές κοινωνικές, περιβαλλοντικές και υγειονομικές επιπτώσεις. Σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να υπάρχουν κοινωνικές θυσίες για την επίτευξη της πράσινης μετάβασης, το οποίο αποτυπώνει την ανάγκη βιωσιμότητας των πράσινων επενδύσεων με στόχο την κοινωνική ευημερία και την αντιμετώπιση των αναγκών των ευάλωτων νοικοκυριών.

Σημαντική διαπίστωση της ΔΕΣΜΗΣ είναι εν γένει η ύπαρξη αναλφαβητισμού στον τομέα της ενέργειας. Η εκπαίδευση και η ενημέρωση των καταναλωτών για τα δικαιώματά τους σε αυτόν τον τομέα, πρέπει να τεθεί στις προτεραιότητες των αρμόδιων φορέων και αρχών με κοινές συνέργειες και δράσεις με τους φορείς της κοινωνίας. Επίσης, η μετάβαση στην καθαρή ενέργεια πρέπει να διασφαλιστεί για όλους τους καταναλωτές/τριες, ώστε να επωφεληθούν όλοι/ες και να αντιμετωπιστεί ο κίνδυνος του αποκλεισμού.

Γενικότερα το ελληνικό Σχέδιο στην παρούσα φάση είναι περιγραφικό, χωρίς ποσοτικοποιημένα στοιχεία (π.χ., για τον προσδιορισμό των ευάλωτων νοικοκυριών και μικρών επιχειρήσεων), κοστολόγηση όλων των μέτρων, καθώς και ενδεικτικό χρονοδιάγραμμα για την υλοποίηση των μέτρων και των επενδύσεων

Το Σχέδιο οφείλει να προσδιορίσει με μεγαλύτερη λεπτομέρεια τη συνάφεια το πώς συνάδει με άλλες εθνικές πολιτικές και προγράμματα (άρθρο 6 παρ. 3 του κανονισμού KTK), π.χ. το σχέδιο δράσης για τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων, τα προγράμματα της πολιτικής συνοχής του κράτους μέλους, δ) το σχέδιο ανακαίνισης κτιρίων του κράτους μέλους σύμφωνα με την οδηγία (ΕΕ) 2024/1275, και τα εδαφικά σχέδια δίκαιης μετάβασης (κανονισμός 2021/1056).

Για να διασφαλιστεί η διαφάνεια και λογοδοσία στην εφαρμογή του Κοινωνικού Κλιματικού Σχεδίου ζητούμε τη θέσπιση ειδικής Επιτροπής Παρακολούθησης, η οποία θα απαρτίζεται από διαφορετικούς κοινωνικούς εταίρους: τη Δέσμη ενεργειακών κοινοτήτων, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, εργατικά συνδικάτα, οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης, ερευνητικά ιδρύματα κλπ. Ήδη Κράτη Μέλη όπως η Πολωνία, Βουλγαρία και Εσθονία έχουν δεσμευτεί για ένα τέτοιο μέτρο (Βλ. Social Climate Fund Tracker). Προτείνεται επίσης η δημιουργία ενός κεντρικού ιστότοπου όπου θα αναρτώνται όλα τα σχετικά νέα για την πρόοδο υλοποίησης του Σχεδίου, καθώς και άλλα χρήσιμα έγγραφα (π.χ., πρακτικά από τις συναντήσεις της Επιτροπής Παρακολούθησης). Υπενθυμίζεται πως στο άρθρο 24 του Κανονισμού (ΕΕ) 2023/955 προβλέπεται η διαδικασία παρακολούθησης της υλοποίησης του σχεδίου.

Στο ελληνικό Σχέδιο δεν γίνεται καμία αναφορά στην κινητοποίηση ευρύτερων εσόδων από το ΣΕΔΕ2 (ή το ΣΕΔΕ1) για τους σκοπούς του Σχεδίου. Το ΕΣΕΚ περιγράφει τις σημαντικές επενδυτικές ανάγκες για την απανθρακοποίηση των κτιρίων (13,5 δισ. ευρώ) και για τον τομέα των μεταφορών (44 δισ. ευρώ) έως το 2030. Ως εκ τούτου, τα κονδύλια που έχουν δεσμευτεί για τους τομείς αυτούς από το Κοινωνικό Κλιματικό Σχέδιο (~3 δισεκατομμύρια ευρώ για κτίρια και ~1,4 δισεκατομμύρια ευρώ για μεταφορές) καλύπτουν μόνο ένα μικρό μέρος των πραγματικών επενδυτικών αναγκών.

Η φοροελάφρυνση στο κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας (με την παράλληλη εισαγωγή του ΣΕΔΕ2) θα μπορούσε να παράσχει ένα σημαντικό κίνητρο στους πολίτες για να μεταβούν από τεχνολογίες που βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα (π.χ., λέβητες αερίου), σε εξηλεκτρισμένες λύσεις (π.χ., αντλίες θερμότητας).

Η Εισαγωγή του ΣΕΔΕ2, καθώς και του ΚΤΚ θα επιφέρουν σημαντικές προκλήσεις (και ευκαιρίες) για εκατοντάδες χιλιάδες νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις, και αν εφαρμοστούν σωστά μπορούν να συμβάλλουν καταλυτικά σε μια δίκαιη ενεργειακή μετάβαση. Ως εκ τούτου προτείνεται μια ευρεία καμπάνια ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης των πολιτών, κινητοποιώντας αρμόδιους φορείς (π.χ., ΟΤΑ, τοπικά επιμελητήρια, οργανώσεις της ΚτΠ).

Μιας και αρκετά από τα μέτρα δεν περιέχουν μια αναλυτική κοστολόγηση, δεν τίθεται εφικτό να αξιολογηθεί πλήρως η αποτελεσματικότητά τους. Επισημαίνουμε πως όλες οι επενδύσεις που αφορούν ευάλωτα νοικοκυριά άμεσα θα πρέπει να καλύπτονται με 100% επιδότηση.

Σε πολλά σημεία του Σχεδίου γίνεται αναφορά σε οχήματα και συστήματα θέρμανσης/ψύξης “χαμηλών εκπομπών”. Υπογραμμίζουμε ρητά πως μόνο τεχνολογίες μηδενικών εκπομπών (π.χ., ηλεκτρικά ΜΜΜ και αντλίες θερμότητας) αποτελούν ουσιαστική λύση για την μείωση της ενεργειακής και μεταφορικής φτώχειας. Η μόχλευση πόρων από το ΚΤΚ για λύσεις με βάση τα ορυκτά καύσιμα (π.χ., υβριδικοί λέβητες) κινδυνεύει να “κλειδώσει” νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις σε καθεστώς φτώχειας και εξάρτησης από τα ορυκτά για πολλά ακόμη χρόνια.

Τέλος, θεωρούμε σημαντική παράλειψη του σχεδίου την έλλειψη μέτρων στήριξης (επενδύσεις και μεταρρυθμίσεις) που να αφορούν τις ενεργειακές κοινότητες. Οι κοινότητες με βάση τους πολίτες δεν έχουν λάβει καμία οικονομο-τεχνική υποστήριξη μέχρι σήμερα, ενώ η μετάβαση στο virtual net billing (από το virtual net metering) έχει δημιουργήσει πάγωμα στην αγορά, αποθαρρύνοντας τους πολίτες από την υλοποίηση νέων έργων. Η συμβολή, όμως, των ενεργειακών κοινοτήτων στην καταπολέμηση της ενεργειακής φτώχειας, στην εκπαίδευση των πολιτών και στην επιτάχυνση της μετάβασης σε καθαρές μορφές ενέργειας είναι κρίσιμη για την επιτυχία κάθε σχεδίου ενεργειακής πολιτικής.