Η Ουκρανία και το αληθινό πρόβλημα της Δύσης

Ορισμένοι παρατηρητές έχουν εκφραστεί με απέχθεια για τη φαινομενικά σπασμωδική αντίδραση της Δύσης στην κρίση στην Ουκρανία. Αλλά στην πραγματικότητα, η αντίδραση της Δύσης δεν ήταν τόσο μεγάλη αποτυχία, όσο πιστεύουν μερικοί άνθρωποι. Και η Δύση αντιμετωπίζει προβλήματα που θα εξακολουθούσαν να υπάρχουν ακόμη και αν είχε αντιδράσει διαφορετικά.

Το πρόβλημα της Ουκρανίας

Η Ουκρανία εξακολουθεί να αποτελεί ένα μεγάλο πρόβλημα, ακόμη και μετά τις προεδρικές εκλογές της 25ης Μαΐου. Πολλοί από τους πολιτικούς της Ουκρανίας συμπεριφέρονται εδώ και πολύ καιρό, όπως οι πιλότοι λίγο πριν τη συντριβή, βαδίζοντας προς την καταστροφή και όντας εντελώς παράλυτοι μπροστά της. Όταν έκλεισε την πόρτα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο Viktor Yanukovych γνώριζε καλά ότι θα αντιμετωπίσει μια ισχυρή αντιπολίτευση στη χώρα του. Αλλά δεν προτίθετο να κάνει ούτε τον παραμικρό τακτικό συμβιβασμό, τον οποίον αν είχε κάνει, θα μπορούσε ακόμη να βρίσκεται στη βίλα του.

Αφού ο Yanukovych υπέγραψε τη συμφωνία να παραιτηθεί το αργότερο μέχρι το Δεκέμβριο του 2014, το Ουκρανικό Κοινοβούλιο ενέδωσε στην μανία των Maidan και απάλλαξε τον πρόεδρο από τα καθήκοντά του, παρόλο που γνώριζε ότι αυτό θα αποτελέσει μια απαράδεκτη πρόκληση για τη Ρωσία του Vladimir Putin. Από την ανάληψη των καθηκόντων τους, οι υπηρεσιακοί ηγέτες έχουν παρακολουθήσει τα γεγονότα στην Ανατολική Ουκρανία σαν υπνωτισμένοι. Έχουν αποτύχει να ξεκινήσουν έναν πόλεμο για τις καρδιές και τα μυαλά των ανθρώπων στην περιοχή, οι οποίοι, όπως έδειξαν οι δημοσκοπήσεις, δεν θέλουν να γίνουν μέρος της Ρωσίας, αλλά έμειναν μόνοι με καλά εκπαιδευμένους κακοποιούς και αυτονομιστές εντός και εκτός συνόρων. Και στο τέλος, οι ηγέτες στο Κίεβο δεν σκέφτηκαν τίποτε καλύτερο απ’ το να στείλουν στρατεύματα στην περιοχή, ακόμη και με κίνδυνο να ξεσπάσει εμφύλιος πόλεμος.

Ωστόσο, μέχρι στιγμής, το αίμα που έχει χυθεί είναι αίμα στα χέρια του Putin. Στη Γερμανία, πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι υπάρχει πάρα πολλή κατανόηση για τη Ρωσία από την Russlandversteher, δηλαδή τους «συμπαθούντες της Ρωσίας». Αλλά σε μια κρίση, είναι σημαντικό να δούμε την κατάσταση με τα μάτια της άλλης πλευράς. Στα μάτια της Ρωσίας του Putin, η Δύση παραβιάζει τον ζωτικό χώρο της Ρωσίας, σε μια προσπάθεια να την περιορίσει. Την ίδια στιγμή, η Ρωσία πιστεύει ότι η Δύση είναι αδύναμη, λόγω της εξάρτησής της από τη ρωσική ενέργεια. Είναι παρακμιακή ως πολιτισμός και ασπόνδυλο ως πολιτικός φορέας.

Η αποτυχημένη ζαριά του Putin
Από την άλλη πλευρά, τί έχει πετύχει η Ρωσία του Putin μέχρι στιγμής; Μόνο ένα δαπανηρό στρατηγικό πλεονέκτημα, που επετεύχθη με την απόσχιση της Κριμαίας από την Ουκρανία. Το επίτευγμα αυτό μπορεί να περιγραφεί ως δαπανηρό επειδή η Ρωσία αθέτησε τη συμφωνία της να αφήσει τα σύνορα της Ουκρανίας ανέπαφα και ως αντάλλαγμα η Ουκρανία να παραδώσει το απόθεμα Σοβιετικών πυρηνικών όπλων της κατά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Η Ρωσία του Putin δεν είναι άξια εμπιστοσύνης ότι θα κρατήσει το λόγο της. Αυτό είναι ένα δυνητικά σοβαρό μακροπρόθεσμο μειονέκτημα: για παράδειγμα, ποιός πιστεύει τώρα τον Putin όταν αυτός υπόσχεται να συνεργαστεί με το νέο πρόεδρο της Ουκρανίας;

Η Ρωσία του Putin, επίσης, έφερε την Ουκρανία πιο κοντά στην αποσύνθεση, στην προσπάθειά της να την αποτρέψει από το να κινηθεί προς την κατεύθυνση της ΕΕ ή του ΝΑΤΟ. Αυτό, πάλι, επιτεύχθηκε με κάποιο τίμημα. Η πλήρης αποσύνθεση της Ουκρανίας, η οποία εξακολουθεί να είναι ένα ενδεχόμενο, θα σήμαινε ότι το ανατολικό τμήμα της Ουκρανίας θα μετατραπεί σε ένα οικονομικό και πολιτικό φορτίο για τη Ρωσία. Το δυτικό τμήμα θα κινηθεί πιο κοντά στην ΕΕ, πράγμα που ο νεοεκλεγείς Πρόεδρος της Ουκρανίας, Petro Poroshenko, έχει ήδη δηλώσει ότι είναι ο στόχος του και πως, ναι, θα πλησίαζε κάποια μέρα προς την ένταξη στο ΝΑΤΟ. Ο Putin ήθελε να εγείρει αμφιβολίες σχετικά με την προθυμία του ΝΑΤΟ να τηρήσει τις συμφωνίες του, αλλά οι προσπάθειες του ΝΑΤΟ καθησύχασαν τα ανατολικά μέλη της συμμαχίας πως μπορούν να βασιστούν στο ΝΑΤΟ, για να τηρήσει τις υποχρεώσεις του.

Εν τω μεταξύ, στην ίδια τη Ρωσία, οι Δυτικές κυρώσεις θα έχουν σταδιακά αλλά ασταμάτητα αποτελέσματα, προκαλώντας αρνητικές οικονομικές και ψυχολογικές επιπτώσεις. Ο Putin αναγκάστηκε να στραφεί προς την Κίνα, με μεγάλο τίμημα. Αυτό υπενθύμισε στο Ρωσικό κοινό, πόσο πολύ ο πρόεδρός τους έχει απομονώσει τη χώρα και έχει βλάψει τις μελλοντικές οικονομικές προοπτικές της. Από την άποψη του Putin, τα πράγματα δεν φαίνονται καλά. Προσπαθεί να υλοποιήσει το προσωπικό του εγχείρημα, την Ευρασιατική Ένωση, μέσω της οικονομικής δύναμης που είναι βασισμένη στα ενεργειακά κέρδη μαζί με ισχυρό εθνικιστικό συναίσθημα (με θρησκευτικό υπόβαθρο). Αλλά αυτό το έργο και οι προοπτικές αυτές έφεραν τη χώρα, προς το παρόν, σε ένα αδιέξοδο.

Η επιτυχία της Δύσης

Η κατάσταση δεν προκλήθηκε μόνον από τον Putin. Η Δύση δεν μπορούσε να σταματήσει τη Ρωσία από το να αναμιχθεί βίαια στην Ουκρανία. Αλλά αν, όπως προκύπτει από τα αποτελέσματα των προεδρικών εκλογών, η Ουκρανία κινείται προς μια καλύτερη κατεύθυνση, τότε αυτό είναι  σε μεγάλο βαθμό επιτυχία της Δύσης. Και αυτή η επιτυχία δεν ήταν εύκολη. Κάθε χώρα είχε τους δικούς της λόγους για τη διαφωνία της με τις άλλες και για την άρνησή της να αναλάβει δράση εναντίον της Ρωσίας.

Θα έπρεπε να είναι αναμενόμενο ότι το Ηνωμένο Βασίλειο δεν ήταν διατεθειμένο να βιαστεί να επιβάλει ολοκληρωμένες κυρώσεις εις βάρος των οικονομικών επιχειρήσεων της Ρωσίας, δεδομένου ότι οι επιχειρήσεις αυτές είναι ένα στήριγμα της οικονομίας του Ηνωμένου Βασιλείου. Ήταν αναμενόμενο το γεγονός ότι η Γαλλία δίστασε να ακυρώσει ή να παραβιάσει συμβόλαια οπλικών συστημάτων με τη Ρωσία, τα οποία ήταν εν μέρει ήδη εξοφλημένα. Προκάλεσε ακόμη λιγότερη έκπληξη το γεγονός ότι χώρες όπως τα Κράτη της Βαλτικής, η Σλοβακία, η Ουγγαρία και η Γερμανία, οι οποίες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις ρωσικές ενεργειακές προμήθειες, θα δίσταζαν πριν εκθέσουν τις οικονομίες τους σε κρίση ενεργειακών προμηθειών. Η Ιαπωνία, η οποία, επιτέλους, βελτιώνει τις επί μακρόν διαταραγμένες σχέσεις της με τη Ρωσία, ήταν σαφές ότι δεν επρόκειτο να είναι πρόθυμη να επιδεινώσει την κατάστασή της. Με τις Ηνωμένες Πολιτείες να είναι πολύ λιγότερο οικονομικά εμπλεκόμενες με τη Ρωσία, ήταν απόλυτα προβλέψιμο ότι θα έβλεπαν τα πράγματα κάπως διαφορετικά, και, κατά συνέπεια, να είναι μόνο μόλις και μετά βίας σε θέση να διατηρήσουν τον έλεγχο του Δυτικού συνασπισμού.

Αλλά όλη αυτή η κατάσταση ήταν το πρόβλημα της Δύσης και κανενός άλλου. Ουδείς άλλος θα μπορούσε να δράσει. Ούτε τα Ηνωμένα Έθνη, που παρέλυσαν λόγω του δικαιώματος βέτο της Ρωσίας και την απροθυμία της Κίνας να αναλάβει διεθνή ευθύνη. Η ομάδα BRICS παρέμεινε σιωπηλή και το ίδιο έκαναν και οι G-20. Η Δύση αντιμετωπίζει την πρώτη πραγματική απειλή για τη σταθερότητα και την ειρήνη στην Ευρώπη μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Και με την επιβολή κυρώσεων κατά της Ρωσίας, κατάφερε να υπερνικήσει την απειλή, ακόμη και αν το έκανε προχωρώντας μόνον αδέξια.

Το γεγονός ότι η Δύση κατάφερε να παρουσιάσει ένα ενιαίο μέτωπο για την αντιμετώπιση της Ρωσίας δεν ήταν το αποτέλεσμα της «ηγεσίας», ούτε υποχρεώσεων, ούτε τακτικών συμμαχιών.  Αντ’ αυτού, ήταν το αποτέλεσμα της αναγκαιότητας. Αυτό, στην πραγματικότητα, καθιστά τη λύση των όλων και πιο αυστηρών κυρώσεων, πιο ισχυρή σε μακροπρόθεσμη βάση. Όταν αυτό δεν ήταν πραγματικά αναμενόμενο, οι χώρες ένιωσαν πως δεσμεύονται από δημοκρατικές αξίες και ανέλαβαν δράση. Σιγά-σιγά, και  χωρίς να γνωρίζουν πού θα καταλήξει, ανάγκασαν τη Ρωσία του Putin να καταλάβει ότι θα πληρώσει ένα υψηλό τίμημα, εάν πρόκειται να συνεχίσει την τρέχουσα πορεία της. Με όλα τα ζωτικά οικονομικά συμφέροντα τους σε κίνδυνο, ακόμη και εν μέσω ευκαιριακών ελιγμών, οι Δυτικές χώρες ανέλαβαν το ρίσκο.

Πολύ συχνά, δημόσια, οι άνθρωποι μετανιώνουν για το γεγονός ότι η Δύση δεν εξέτασε μια στρατιωτική επιλογή. Αλλά αν το είχε κάνει τότε θα μπορούσαν να είχαν σκοτωθεί πολλοί περισσότεροι άνθρωποι. Το αποτέλεσμα θα ήταν αβέβαιο, και η Ρωσία θα είχε γίνει ένας ακόμη πιο ανυπολόγιστος χαλάστρας για τη μελλοντική ανάπτυξη της Ανατολικής Ευρώπης. Αν σε κάποιο σημείο στο μέλλον, σε μια άλλη κρίση, η Δύση θα πρέπει να εξετάσει μια στρατιωτική επιλογή, καλά θα κάνει να θυμάται το δίδαγμα αυτής της κρίσης. Η νηφαλιότητα, ακόμη και εν απουσία άλλων επιλογών, αποδίδει.

Το πρόβλημα συλλογικής δράσης της ΕΕ

Φυσικά, η κρίση δεν έχει τελειώσει. Παραμένουν τεράστιοι οι κίνδυνοι κυρίως για τους Ουκρανούς. Αλλά ενώ οι εκλογές της Ουκρανίας είναι ενθαρρυντικές για την ικανότητα της Δύσης να αντιμετωπίσει μελλοντικά προβλήματα, την ίδια στιγμή, οι εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο παρουσιάζουν μια ευκαιρία για μια πιο κριτική άποψη των εσωτερικών λειτουργιών της ΕΕ κατά τη διάρκεια της κρίσης της Ουκρανίας.

Τους τελευταίους μήνες έχουν παρουσιαστεί  δύο σοβαρά προβλήματα για την ΕΕ, τα οποία έχουν τη δυνατότητα να μετατραπούν σε προβλήματα για τους εταίρους της Ευρώπης επίσης. Σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λισαβόνας, η ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική υποτίθεται ότι απορρέει από το  έργο της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης (EEAS). Πού ήταν η EEAS; Οι μεγάλες ιδέες, οι πρωτοβουλίες και τα συγκεκριμένα μέτρα καθ’ όλη της κρίσης της Ουκρανίας προήλθαν από τα κράτη μέλη. Η εξωτερική πολιτική της ΕΕ προέκυψε από την διακυβερνητική συνεργασία, όπως ακριβώς γινόταν και πριν από την Συνθήκη της Λισαβόνας. Αυτό το είδος της διαδικασίας είναι συχνά αναγκαίο, έστω και μόνο για την ενσωμάτωση των κοινοβουλίων και των εκλογικών περιφερειών. Αλλά η EEAS δημιουργήθηκε για να παρέχει ώθηση, να τονώσει και να εγκαινιάσει μία συνεκτική ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική, να πείσει τους πολίτες στα κράτη μέλη. Γιατί θα πρέπει οι πολίτες να πάνε να ψηφίσουν για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όταν βλέπουν την ΕΕ να μην αναλαμβάνει ηγετικό ρόλο σε περιόδους πραγματικής κρίσης;

Ένα σχετικό πρόβλημα είναι αυτό των διαφορετικών απόψεων του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα δεξιά και λαϊκιστικά κόμματα σε ολόκληρη την περιοχή συμφωνούν με τη Ρωσία του Putin με πολλούς τρόπους. Ο κοινός παρονομαστής μεταξύ των διαφόρων κομμάτων είναι εχθρότητα προς την ΕΕ ως υπερεθνικό όργανο. Αυτά τα κόμματα έχουν πλέον εκλέξει περισσότερους εκπροσώπους στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, συγκεντρώνοντας το ένα τέταρτο των ψήφων σε ορισμένες χώρες, όπως η Γαλλία. Είναι βέβαιο ότι θα αποδυναμώσουν την εντύπωση ότι η Ευρωπαϊκή ενότητα παραμένει σταθερή ακόμα και όταν οι αξίες της Ευρώπης τελούν υπό επίθεση. Το μάθημα και από τις δύο εκλογές που διεξήχθησαν στις 25 Μαΐου είναι ότι η ΕΕ μπορεί να επιτύχει, ακόμη και κάτω από τεράστια απειλή, αλλά η ικανότητά της να το πράξει στο μέλλον μπορεί να βρίσκεται σε κίνδυνο.

Μπορείτε να δείτε το κείμενο εδώ: http://www.ecfr.eu/content/entry/commentary_the_ukraine_crisis_and_the_w...

(του Volker Stanzel, capital.gr)