Βιβλιοπαρουσίαση: "Πως πραγματικά λειτουργεί ο κόσμος - Η επιστήμη του πως φτάσαμε εδώ και που οδεύουμε" του Βάκλαβ Σμιλ

Ο σύγχρονος κόσμος λειτουργεί με τρόπο που δεν μπορεί να αναλυθεί ή να συνοψιστεί εύκολα, καθώς οι άνθρωποι είναι αναγκασμένοι να αλληλεπιδρούν διαρκώς με "μαύρα κουτιά" δίχως να γνωρίζουν καθόλου τις διεργασίες στο εσωτερικό τους.

Τέτοια μαύρα κουτιά είναι πλέον για το μέσο άνθρωπο όχι μόνο απόκρυφες επιστήμες, όπως η σωματιδιακή φυσική, αλλά και πράγματα όπως η παραγωγή τροφής και μετάλλων, ένα κινητό τηλέφωνο ή ένας αλγόριθμος και φυσικά οι διάφορες πτυχές του κλάδου της ενέργειας.

Είναι ακριβώς η σχεδόν παντελής έλλειψη γνώσης του μέσου ανθρώπου για αυτές τις διεργασίες που αποτελεί το θέμα του νέου βιβλίου του γνωστού συγγραφέα, Βάκλαβ Σμιλ, με τίτλο "Πως πραγματικά λειτουργεί ο κόσμος - Η επιστήμη του πως φτάσαμε εδώ και που οδεύουμε".

Όπως και σε προηγούμενα έργα του, ο Σμιλ ασχολείται σε μεγάλο βαθμό με τον ενεργειακό τομέα και την προσπάθεια απανθρακοποίησης που συντελείται διεθνώς. Επίσης, δεν παραλείπει να φωτίσει το μεγάλο παράδοξο, δηλαδή το τι συνεπάγεται η ενεργειακή μετάβαση στον τρόπο ζωής μας, ο οποίος βασίζεται εξ ολοκλήρου στα ορυκτά καύσιμα.

Ακολουθεί μέρος της εισαγωγής του βιβλίου:

Κάθε εποχή ισχυρίζεται ότι είναι μοναδική, όμως παρόλο που οι εμπειρίες μας τις τελευταίες τρεις γενιές - δηλαδή μεταπολεμικά - μπορεί να μην ήταν τόσο βαθιά επιδραστικές όσο εκείνες των τριών γενεών πριν τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, σίγουρα δεν έλλειψαν ξεχωριστά γεγονότα και εξελίξεις. Είναι άκρως εντυπωσιακό ότι σήμερα οι άνθρωποι διαθέτουν υψηλότερο βιοτικό επίπεδο και ζουν για περισσότερα χρόνια με καλύτερη υγεία από οποιαδήποτε άλλη εποχή ιστορικά. Εντούτοις, οι επωφελούμενοι είναι μονάχα μια μειοψηφία (το ένα πέμπτο) του παγκοσμίου πληθυσμού, ο οποίος προσεγγίζει τα 8 δισεκατομμύρια.

Η δεύτερη αξιοθάυμαστη εξέλιξη είναι η άνευ προηγουμένου επέκταση της κατανόησής μας για το φυσικό κόσμο και όλες τις μορφές ζωής. Η γνώση μας εκτείνεται σε ευρείες γενικοποιήσεις για περίπλοκα συστήματα σε επίπεδο σύμπαντος (γαλαξίες, άστρα) και στο πλανητικό (ατμόσφαιρα, υδρόσφαιρα, βιόσφαιρα) έως τις διαδικασίες στο ατομικό επίπεδο και στα γονίδια: Οι γραμμές που χαράσουμε στον πιο ισχυρό μικροεπεξεργαστή έχουν μόλις δύο φορές το πάχος του ανθρώπινου DNA. Μεταφράσαμε όλη αυτή την κατανόηση σε μια ολοένα και μεγαλύτερη γκάμα μηχανών, συσκευών, διαδικασιών, πρωτοκόλλων και εφευρέσεων που στηρίζουν το σύγχρονο πολιτισμό και το τεράστιο άθροισμα της συλλογικής μας γνώσης - και των τρόπων που την εντάξαμε στην υπηρεσία μας - είναι πολύ πέραν της ικανότητας κατανόησης ενός μεμονωμένου μυαλού.

Θα μπορούσατε υποθετικά να μιλήσετε για όλα αυτά με έναν άνθρωπο της Αναγέννησης στην Πιάτσα Σινιόρια της Φλωρεντίας το 1500. Στα μέσα του 18ου αιώνα, δύο Γάλλοι διανοητές, ο Ντενί Ντιντερό και ο Ζαν λε Ροντ ντ'Αλεμπέρ θα μπορούσαν ακόμα να συγκεντρώσουν μια ομάδα από γνώστες για να σας περιγράψουν το σύνολο της γνώσης της εποχής εκείνης όπως αποτυπώθηκε στην Εγκυκλοπαίδειά τους.

Μερικές γενιές αργότερα, η έκταση και η εξειδίκευση της γνώσης μας προχώρησε εκθετικά με θεμελιώδεις ανακαλύψεις, από τη μαγνητική επαγωγή (Φαραντέι το 1831, η βάση της ηλεκτροπαραγωγής), στο μεταβολισμό των φυτών (φον Λίμπιγκ το 1840, η βάση της σύγχρονης καλλιέργειας), στη θεωρία του ηλεκτρομαγνητισμού (Μάξουελ το 1861, η βάση των ασύρματων τηλεπικοινωνιών).

Το 1872, έναν αιώνα μετά τον τελευταίο τόμο της Εγκυκλοπαίδειας, η όποια συλλογή γνώσης έπρεπε πλέον να καταφεύγει σε μια τεχνητή αντιμετώπιση ενός ολοένα αυξανόμενου πεδίου θεμάτων. Ενάμιση αιώνα αργότερα, είναι αδύνατον να συγκεντρώσουμε τη γνώση μας ακόμα και σε εξειδικευμένα θέματα: Όροι όπως η "φυσική" και η "βιολογία" είναι ανεπαρκείς ταμπέλες και οι ειδικοί στη σωματιδιακή φυσική θα δυσκολεύονταν πολύ να καταλάβουν ακόμα και την πρώτη σελίδα μια μελέτης ιολογίας.

Προφανώς, αυτή η ατομικοποίηση της γνώσης έκανε πιο δύσκολη τη λήψη αποφάσεων στη δημόσια σφαίρα. Οι έντονα εξειδικευμένοι βραχίονες της σύγχρονης επιστήμης έγιναν τόσο απόκρυφοι που πολλοί άνθρωποι των κλάδων αυτών αναγκάζονται να εκπαιδεύονται μέχρι τα 30-35 τους για να μπορούν να εισέλθουν στο νέο "ιερατείο".

Μπορεί να εκπαιδεύονται επί μακρόν, αλλά συχνά δεν συμφωνούν στο ποια είναι η καλύτερη πορεία. Η πανδημία του SARS-Cov-2 κατέστησε σαφές ότι οι διαφωνίες μεταξύ των ειδικών μπορεί να εκτείνονται ακόμα και σε φαινομενικά απλές αποφάσεις, όπως το να φοράμε μάσκες. Στα τέλη Μαρτίου του 2020, ο ΠΟΥ εξακολουθούσε να συστήνει να μην φοράμε μάσκες εκτός αν κάποιος έχει μολυνθεί και άλλαξε γνώμη στις αρχές Ιουνίου 2020. Πως μπορούν όσοι δεν διαθέτουν ειδικές γνώσεις να επιλέξουν ή να βγάλουν νόημα σε όλες αυτές τις διαφωνίες που συχνά καταλήγουν σε αναιρέσεις ή στη διάλυση προηγουμένων βεβαιοτήτων;

Και πάλι, τέτοιες συνεχιζόμενες αβεβαιότητες και διαφωνίες δεν δικαιολογούν το βαθμό στον οποίο οι περισσότεροι άνθρωποι παραγνωρίζουν τις θεμελιώδεις λειτουργίες του σύγχρονου κόσμου. Στο κάτω-κάτω, το να καταλαβαίνεις πως καλλιεργείται το σιτάρι ή το πως φτιάχνεται ο χάλυβας ή ότι η παγκοσμιοποίηση δεν είναι ούτε νέα, ούτε αναπόφευκτη δεν είναι το ίδιο με το να κατανοείς τη φεμτοχημεία (τη μελέτη των χημικών αντιδράσεων σε μικροσκοπικές χρονικές κλίμακες) ή τις αντιδράσεις των αλυσίδων πολυμεράσης (την ταχεία αντιγραφή του DNA).

Γιατί, λοιπόν, οι περισσότεροι άνθρωποι στις σύγχρονες κοινωνίες έχουν μια τόσο επιφανειακή κατανόηση για το πως λειτουργεί ο κόσμος; Οι περιπλοκότητες του σύγχρονου κόσμου είναι μια προφανής εξήγηση: Οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν συνεχώς με "μαύρα κουτιά", των οποίων τα σχετικά απλά αποτελέσματα απαιτούν λιγοστή ή καθόλου κατανόηση για το τι συμβαίνει μέσα στο κουτί.

Αυτό ισχύει για περίπλοκες συσκευές όπως τα κινητά τηλέφωνα ή τα λαπτοπ, αλλά και για μαζικές διαδικασίες όπως ο εμβολιασμός. Όμως, η εξήγηση αυτής της έλλειψης κατανόησης εκτείνεται πέραν του ότι απαιτείται εξειδίκευση και η παρατήρησή της αγνοεί όλο και περισσότερο τα βασικά.

Η αστικοποίηση και η μηχανοποίηση ήταν δύο βασικοί λόγοι για αυτό το έλλειμμα. Από το 2007, οι μισοί και παραπάνω άνθρωποι ζουν σε πόλεις και σε αντίθεση με τις βιομηχανικές πόλεις του 19ου αιώνα και της αρχής του 20ου, οι δουλειές στις σημερινές πόλεις βασίζονται κυρίως στις υπηρεσίες. Οι περισσότεροι σύγχρονοι αστοί είναι αποσυνδεδεμένοι από τον τρόπο που παράγεται η τροφή μας και από τον τρόπο που κατασκευάζονται οι μηχανές και οι συσκευές μας. Ταυτόχρονα, η αυξημένη μηχανοποίηση όλης της παραγωγής σημαίνει ότι μονάχα ένα μικρό κλάσμα του παγκόσμιου πληθυσμού εργάζεται πλέον στην παραγωγή της ενέργειας του πολιτισμού μας ή των υλικών που αποτελούν το σύγχρονο κόσμο.

Οι ΗΠΑ διαθέτουν πλέον μόλις 3 εκατ. ανθρώπους που ασχολούνται άμεσα με την παραγωγή τροφής - οι άνθρωποι που σπέρνουν και οργώνουν, που φροντίζουν τα ζώα κτλ. Είναι δηλαδή λιγότερο από το 1% του πληθυσμού της χώρας και έτσι δεν προκαλεί εντύπωση που οι Αμερικανοί δεν έχουν ιδέα για το πως φτάνει στα χέρια τους το ψωμί ή το κρέας.

Αντίστοιχα, στην Κίνα, το μεγαλύτερο παραγωγό χάλυβα παγκοσμίως, μόλις το 0,25% του πληθυσμού εργάζεται στον κλάδο. Ένα μικροσκοπικό ποσοστό Κινέζων θα δει ποτέ από κοντά ένα κλίβανο ή το μύλο που δημιουργεί το χάλυβα και αυτή η αποσύνδεση ισχύει σε όλο τον πλανήτη.

Ο άλλος βασικός λόγος για τη φτωχή και μειούμενη κατανόησή μας για τις θεμελιώδεις διαδικασίες της ενέργειας και των πρώτων υλών είναι ότι έφτασαν να θεωρούνται παλιομοδίτικες και ανιαρές σε σύγκριση με τον κόσμο της πληροφορίας, των δεδομένων και των εικόνων. Τα καλύτερα μυαλά δεν δουλεύουν στην επιστήμη του εδάφους και δεν προσπαθούν να παράγουν καλύτερο τσιμέντο. Αντιθέτως, ελκύονται από την άϋλη πληροφορία, ροές ηλεκτρονίων σε μυριάδες μικροσυσκευές. Από τους δικηγόρους και τους οικονομολόγους ως τους προγραμματιστές και τους διαχειριστές κεφαλαίων, τα δυσανάλογα υψηλά κέρδη τους προέρχονται από εργασία που δεν σχετίζεται με τις υλικές πραγματικότητες της ζωής στη Γη.

Επιπλέον, πολλοί από τους λάτρεις των δεδομένων έχουν φτάσει να πιστεύουν ότι αυτές οι ηλεκτρονικές ροές θα καταστήσουν εκείνες τις παλιές υλικές αναγκαιότητες άχρηστες. Τα χωράφια θα αντικατασταθούν από καλλιέργειες σε ουρανοξύστες και τα συνθετικά προϊόντα θα εξαλείψουν την ανάγκη παραδοσιακών καλλιεργειών. Η αποϋλοποίηση με τη βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης θα δώσει τέλος στην εξάρτησή μας από μέταλλα και επεξεργασμένα ορυκτά και εν τέλει μπορεί και να τα καταφέρουμε δίχως το ίδιο το γήινο περιβάλλον: Ποιος το χρειάζεται αν θα μεταμορφώσουμε τον Άρη;

Βεβαίως, όλα αυτά δεν είναι μονάχα ακραία πρώιμες προβλέψεις, αλλά φαντασιώσεις που αναπτύσσει μια κοινωνία όπου οι ψευδείς ειδήσεις έχουν γίνει κοινοτοπία και όπου η πραγματικότητα και η φαντασία έχουν συγχωνευθεί σε τέτοιο βαθμό που τα εύπιστα μυαλά πιστεύουν σε πράγματα που πιο εφυείς παρατηρητές στο παρελθόν θα θεωρούσαν αυταπάτες.

Κανείς από όσους διαβάζουν αυτό το βιβλίο δεν θα μετακομίσει στον Άρη. Όλοι μας θα συνεχίσουμε να τρώμε σιτάρι που καλλιεργείται σε μεγάλες εκτάσεις αγροτικής γης παρά σε ουρανοξύστες. Κανείς μας δεν θα ζήσει σε έναν άϋλο κόσμο χωρίς την ανάγκη για αναντικατάστατες φυσικές υπηρεσίες όπως η εξάτμιση του νερού και η γονιμοποίηση των φυτών.

Όμως, η συνέχιση των υπαρξιακών αυτών αναγκαιοτήτων θα είναι ένα όλο και πιο δύσκολο έργο διότι σημαντικό μέρος της ανθρωπότητας ζει σε συνθήκες που η εύρωστη μειοφηφία άφησε πίσω της πολλές γενιές πριν και διότι η αυξημένη ζήτηση για ενέργεια και υλικά ασκεί τέτοια πίεση στη βιόσφαιρα που θέσαμε σε κίνδυνο την ικανότητά της να διατηρεί τις ροές και τα αποθέματα εντός των ορίων που είναι συμβατά με τη μακροπρόθεσμη λειτουργία της.

Για να σας δώσω ένα δείγμα, το 2020 η κατά κεφαλήν ενεργειακή κατανάλωση για το 40% του πληθυσμού (3,1 δισ. άνθρωποι) δεν ήταν υψηλότερη από την αντίστοιχη στη Γερμανία και τη Γαλλία το 1860! Προκειμένου να φτάσουν σε ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης, αυτοί οι 3,1 δισ. άνθρωποι θα έπρεπε να διπλασιάσουν ή να τριπλασιάσουν την κατά κεφαλήν κατανάλωσή τους και αντίστοιχα να ενισχύσουν την παραγωγή τροφής και να κατασκευάσουν αστικές, βιομηχανικές και μεταφορικές υποδομές. Είναι απολύτως βέβαιο ότι αυτές οι απαιτήσεις θα ωθούσαν τη βιόσφαιρα σε ακόμα μεγαλύτερη υποβάθμιση.

Επίσης, πως θα αντιμετωπίσουμε την κλιματική αλλαγή; Υπάρχει πλέον εκτεταμμένη ομοφωνία ότι πρέπει να κάνουμε κάτι για να αποφύγουμε τις πολλές αρνητικές συνέπειες, όμως ποιο είδος δράσης και ποια αλλαγή συμπεριφοράς θα λειτουργήσει καλύτερα; Για όσους αγνοούν τις ενεργειακές και υλικές κατευθύνσεις του κόσμου μας, όσους προτιμούν τα σλόγκαν των πράσινων λύσεων παρά την κατανόηση του πως φτάσαμε εδώ, η συνταγή είναι εύκολη: Απλά η απανθρακοποίηση - η αλλαγή από τα ορυκτά καύσιμα προς τις ανεξάντλητες ροές ανανεώσιμης ενέργειας. Ιδού, όμως, το μείζον πρόβλημα: Είμαστε ένας πολιτισμός ορυκτών καυσίμων του οποίου οι τεχνικές και επιστημονικές καινοτομίες, ο τρόπος ζωής και η ευμάρεια βασίζεται στην καύση τεράστιων ποσοτήτων ορυκτού άνθρακα και δεν μπορούμε απλά να ξεφύγουμε από αυτόν τον κρίσιμο καθοριστικό παράγοντα της τύχης μας μέσα σε λίγες δεκαετίες, πόσο μάλλον σε λίγα χρόνια.

Η πλήρης απανθρακοποίηση της παγκόσμιας οικονομίας ως το 2050 είναι πλέον εφικτή μονάχα με αντάλλαγμα μια αδιανόητη οικονομική οπισθοχώρηση διεθνώς, είτε ως αποτέλεσμα των απίστευτα ταχέων μεταμορφώσεων που θα βασίζονται σε σχεδόν θαυματουργές τεχνολογικές καινοτομίες.

Ποιος, όμως, θα σχεδιάσει σκόπιμα την οπισθοχώρηση ενώ εξακολουθούν να μας λείπουν τα πρακτικά μέσα, μια βιώσιμη παγκόσμια στρατηγική και τα τεχνικά μέσα για να πετύχουμε τις καινοτομίες; Τι θα συμβεί εν τέλει; Το κενό ανάμεσα στους ευσεβείς πόθους και την πραγματικότητα είναι τεράστιο, όμως σε μια δημοκρατική κοινωνία κανένας ανταγωνισμός ιδεών και προτάσεων δεν μπορεί να διεξαχθεί ορθολογικά αν οι διάφορες πλευρές δεν μοιράζονται έστω ένα μέρος σχετικών πληροφοριών για τον πραγματικό κόσμο, αντί για προκαταλήψεις και ισχυρισμούς ασύνδετους με τις φυσικές δυνατότητες.