Οι επιπτώσεις του target model στην χονδρεμπορική προμήθεια – Η σκοπιά του μη καθετοποιημένου προμηθευτή

Οι ντιρεκτίβες για την απελευθέρωση των Ευρωπαϊκών Αγορών Ηλεκτρικής Ενέργειας με απώτερο στόχο τη μείωση των τιμών αλλά και η ανάγκη για «τη δημιουργία μίας πλήρως λειτουργικής, ηλεκτρικά διασυνδεδεμένης και ενοποιημένης εσωτερικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας που είναι ο κορμός της Ανταγωνιστικότητας της Ευρώπης και δεν πρέπει να είναι κατακερματισμένη» (BarrosoManuel, 2013), οδήγησε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην προώθηση του Μοντέλου Στόχου (Target Model) για τη λειτουργία των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας, με σκοπό να διευκολύνει το διασυνοριακό εμπόριο ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη.

Το Μοντέλο Στόχος, στηρίχθηκε στις κατευθυντήριες γραμμές που προτάθηκαν από τον Οργανισμό Συνεργασίας των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας (Agency for the Cooperation of Energy Regulators - ACER) και τους Κανονισμούς των Δικτύων Διανομής που ανέπτυξαν σε συνεργασία το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Ηλεκτρικής ενέργειας (ENTSO-E), με τον ACER και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή με σκοπό να δημιουργηθούν εναρμονισμένοι κανόνες στις διασυνοριακές ανταλλαγές ηλεκτρικής ενέργειας και στη λειτουργία των χονδρεμπορικών αγορών ηλεκτρικής ενέργειας. 

Σε εφαρμογή των σχετικών ευρωπαϊκών κανονισμών για την υιοθέτηση του Target Model στην Ελλάδα, ήδη από το 2016 (ν.4425/2016), ορίστηκε η αναδιοργάνωση της ελληνικής χονδρεμπορικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας μέσω της εισαγωγής των ακόλουθων τεσσάρων διακριτών αγορών:

- Της Προθεσμιακής αγοράς (Forward Market), στην οποία πραγματοποιούνται αγοραπωλησίες συμβολαίων ηλεκτρικής ενέργειας με στόχο τη φυσική παράδοση σε μελλοντικό χρόνο και σε προσυμφωνημένες τιμές. Οι Προθεσμιακές συναλλαγές πραγματοποιούνται είτε με διμερή έξω-χρηματιστηριακά συμβόλαια (bilateral Over-the-Counter Contracts), είτε μέσω του χρηματιστηρίου ενέργειας με συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης με φυσική παράδοση (futures) αλλά και με συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωση με δυνατότητα προαίρεσης (options).

- Της Αγοράς Επόμενης Ημέρας (Day Ahead Market), όπου λαμβάνοντας υπόψη τις προσφορές έγχυσης των μονάδων παραγωγής και τις προσφορές αγοράς των Εκπροσώπων Φορτίου, καθώς επίσης και των συναλλαγών που διενεργούνται επί ενεργειακών Χρηματοπιστωτικών μέσων με φυσική παράδοση, καθορίζεται μία ενιαία τιμή εκκαθάρισης για κάθε ώρα της επόμενης ημέρας.

- Της Ενδοημερήσιας Αγοράς (Intraday Μarket), στην οποία οι συμμετέχοντες έχουν τη δυνατότητα να διορθώσουν τη θέση τους και να ελαχιστοποιήσουν τις αποκλίσεις τους σε σχέση με την πραγματική τους λειτουργία υποβάλλοντας προσφορές αγοράς/πώλησης ηλεκτρικής ενέργειας.Οι συναλλαγές στην αγορά αυτή εκκινούν μετά τη λήξη της Αγοράς Επόμενης Ημέρας (D-1) και σταματούν το πρωί της ημέρας D.

- Της Αγοράς Εξισορρόπησης (Balancing Market), η οποία είναι και η τελευταία χρονικά αγορά περιλαμβάνει τις Αγορές Ισχύος Εξισορρόπησης και Ενέργειας Εξισορρόπησης και τη διαδικασία Εκκαθάρισης Αποκλίσεων. Με βάση τις προσφορές των Παρόχων Υπηρεσιών Εξισορρόπησης για ισχύ (εφεδρείες) και ενέργεια καθορίζεται η τιμή Αποκλίσεων, ήτοι η τιμή στην οποία θα πληρώσουν ή θα πληρωθούν τις αποκλίσεις τους τα Συμβαλλόμενα Μέρη με Ευθύνη Εξισορρόπησης.

Η παραπάνω αναδιοργάνωση της εσωτερικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας καθώς και οι αλλαγές στις εφαρμοζόμενες μεθοδολογίες που συνόδεψαν τη διαμόρφωση του ρυθμιστικού πλαισίου (Κώδικες, Κανονισμοί, Εγχειρίδια, Τεχνικές Αποφάσεις κτλ) γύρω από τις νέες αγορές, δημιουργούν νέες ευκαιρίες αλλά και νέους κινδύνους/ρίσκα για τους Συμμετέχοντες.

Ευκαιρίες

Εξετάζοντας τις αλλαγές, από τη σκοπιά του μη καθετοποιημένου Προμηθευτή Ηλεκτρικής Ενέργειας, που έχει ως στόχο την εξασφάλιση του χαμηλότερου δυνατού κόστους προμήθειας προκειμένου να προσφέρει ανταγωνιστικά τιμολόγια προμήθειας στους καταναλωτές που εκπροσωπεί, φαίνεται πως με τις νέες αγορές προσφέρονται οι ακόλουθες ευκαιρίες: 

Αρχικά, εισάγεται η δυνατότητα εξασφάλισης της επιθυμητής ποσότητας μέσω δύο νέων αγορών - της Προθεσμιακής αγοράς και της Ενδοημερήσιας Αγοράς(υπό την προϋπόθεση της ρευστότητας αυτών). Η δυνατότητα σύναψης συμβολαίων μελλοντικής εκπλήρωσης, τόσο στη Χρηματοπιστωτική Αγορά όσο και σε διμερές επίπεδο , αποτελεί ένα σημαντικό εργαλείο αντιστάθμισης του κινδύνου της μεταβλητότητας των τιμών της Αγοράς Επόμενης Ημέρας, δίνοντας στον Προμηθευτή το δικαίωμα να διασφαλίσει μέρος του χαρτοφυλακίου του σε σταθερές τιμές. Όσον αφορά στην Ενδοημερήσια Αγορά, η συμμετοχή ενός Προμηθευτή σε αυτή δίνει τη δυνατότητα διόρθωσης της θέσης του (πρόβλεψης εκπροσωπούμενου φορτίου) ελαχιστοποιώντας τις αποκλίσεις σε σχέση με την τελική του θέση και κατά συνέπεια ελαχιστοποιώντας το κόστος εξισορρόπησης.

Επιπρόσθετα, στις νέες αγορές καταργούνται η χρέωση αποσυγχρονισμού κατ΄ εκτέλεση Εντολής Κατανομής καθώς και η χρέωση του Μηχανισμού Ανάκτησης Μεταβλητού Κόστους Μονάδων παραγωγής, παρέχοντας έτσι μία μικρή ελάφρυνση στα πρόσθετα κόστη που επιβάλλονται στους Προμηθευτές. 

Στην ίδια κατεύθυνση, η κατάργηση της τιμής του ελάχιστου μεταβλητού κόστους ως κατώτατο όριο υποβολής προσφορών έγχυσης αναμένεται να δώσει την ευελιξία στους Παραγωγούς Η/Ε να υποβάλλουν προσφορές έγχυσης συνεκτιμώντας και άλλους παράγοντες (πχ κόστος αποσυγχρονισμού κτλ), γεγονός που προσδίδει στην Αγορά Επόμενης Ημέρας μία τάση μείωσης των τιμών εκκαθάρισης. 

Περεταίρω, στις θετικές αλλαγές που συνοδεύουν την έναρξη των νέων αγορών, δε θα μπορούσε να μη συμπεριληφθεί και η αναθεωρημένη διαδικασία αρχικής εκκαθάρισης της ενέργειας των μη τηλεμετρούμενων πελατών ΧΤ που προδιαγράφεται στον Κανονισμό Εξισορρόπησης της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας βάσει της οποίας το εκ των προτέρων ποσοστό θα υπολογίζεται και θα αποστέλλεται στον Διαχειριστή του Συστήματος και στον Εκπρόσωπο Φορτίου κάθε ημέρα D για την ημέρα D+2. Με τη διαδικασία αυτή, στην εκτίμηση του ποσοστού εκ των προτέρων συνεκτιμώνται και οι πελάτες που ο Προμηθευτής εισάγει στο πελατολόγιο του κατά τη διάρκεια του μήνα, γεγονός που αναμένεται να μειώσει σημαντικά την ποσότητα ενέργειας που αναγκαζόταν να πληρώσει στην σημαντικά υψηλότερη τιμή αποκλίσεων μέσω των περιοδικών εκκαθαρίσεων.

Ρίσκο

Στον αντίποδα ωστόσο, η έναρξη λειτουργίας των νέων αγορών συνοδεύεται και από νέους κινδύνους/ρίσκα για τους Συμμετέχοντες, με πρωταρχικό ρόλο να παίζουν οι εγγυήσεις που απαιτούνται από τους εμπλεκόμενους φορείς (Εταιρείες Εκκαθάρισης, Τράπεζες, Διαχειριστές κτλ.) οι οποίες αθροιστικά καταλήγουν σε αρκετά αυξημένο επίπεδο σε σύγκριση με την παρούσα κατάσταση, με σημαντική επίπτωση στη ρευστότητα των Προμηθευτών. Σε γενικό επίπεδο, παρ’ όλο που είναι κατανοητή η ανάγκη προφύλαξης των φορέων έναντι απρόβλεπτων καταστάσεων που ενδέχεται να προκύψουν κατά το πρώτο διάστημα λειτουργίας της νέας αγοράς, κρίνεται επιβεβλημένο να θεσμοθετηθεί σαφώς ορισμένη μεθοδολογία σταδιακής αποκλιμάκωσης των απαιτούμενων εγγυήσεων ενός συμμετέχοντα, βάσει της πραγματικής συμπεριφοράς και έκθεσής του, όπως συμβαίνει επί του παρόντος με τον συντελεστή χρηματοοικονομικού κινδύνου που φέρει κάθε εταιρεία.

Επιπλέον, ένας σημαντικός κίνδυνος που καλούνται να αντιμετωπίσουν οι Προμηθευτές είναι η αβεβαιότητα των τιμών εξισορρόπησης στην αντίστοιχη αγορά. Και τούτο γιατί, πιθανές στρατηγικές μπορούν να οδηγήσουν σε αύξηση της ολιγοπωλιακής δύναμης των Παρόχων Υπηρεσιών Εξισορρόπησης (εν προκειμένω των τεσσάρων καθετοποιημένων παικτών) οδηγώντας σε υψηλές τιμές ανοδικής ενέργειας εξισορρόπησης ή αντίστοιχα χαμηλές τιμές καθοδικής ενέργειας εξισορρόπησης, αυξάνοντας με αυτόν τον τρόπο σημαντικά το κόστος εξισορρόπησης των Προμηθευτών.

Όμοια επίδραση, αναμένεται να έχει και μία ενδεχόμενη συντονισμένη στρατηγική υποβολής προσφορών στην αγορά εξισορρόπησης ισχύος, οδηγώντας σε υψηλά επίπεδα το κόστος του Λογαριασμού Προσαυξήσεων Ισχύος Εξισορρόπησης (ΛΠ-2) που επιμερίζεται στους Προμηθευτές (Συμβαλλόμενα Μέρη με Ευθύνη Εξισορρόπησης) αναλογικά προς το φορτίο που εκπροσωπούν. 

Για το λόγο αυτό είναι σημαντικό να υπάρχουν διαδικασίες παρακολούθησης των συμπεριφορών των παραγωγών (market monitoring procedures) στη χονδρική αγορά και στην αγορά εξισορρόπησης, με συγκεκριμένες ποινές σε περίπτωση κατάχρησης της θέσης όποιου συμμετέχοντα προβαίνει σε τεχνητή αύξηση του κόστους εξυπηρέτησης των εφεδρειών και της ανοδικής Ενέργειας Εξισορρόπησης.

Στις παράπλευρες επιβαρύνσεις που συνοδεύουν τις προαναφερθείσες σημαντικές αλλαγές στην οργάνωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, αξίζει να επισημανθεί πως η εισαγωγή των Φορέων Εκκαθάρισης και η απαίτηση για διαχείριση πληρωμών/εισπράξεων σε ημερήσια βάση μπορεί αφενός να λειτουργεί προστατευτικά για το σύνολο της αγοράς, ωστόσο εισάγει ένα σημαντικό διαχειριστικό κόστος σε όλους τους Συμμετέχοντες οι οποίοι οφείλουν να είναι συνεχώς σε επαγρύπνηση προκειμένου πρωτίστως να διεκπεραιώσουν τις σχετικές διαδικασίες αλλά κυρίως να προστατευθούν από τους κινδύνους που επιφέρουν οι ενδεχόμενες -έστω και εκ παραδρομής- παραλείψεις.

Περαιτέρω, ανάμεσα στις αλλαγές που συμπεριλήφθηκαν στο νέο ρυθμιστικό πλαίσιο, ξεχώρισαν και οι αδικαιολόγητα αυστηρότερες ποινές μη συμμόρφωσης λόγω συστηματικών αποκλίσεων της ζήτησης, διότι από μόνος του ο υπολογισμός της τιμής αποκλίσεων είναι αποτρεπτικός ως προς την τιμολόγηση ποσότητας ενέργειας στην τιμή αυτή.

Επιπρόσθετα, υπενθυμίζεται ότι ειδικά για την περίπτωση του εκπροσωπούμενου φορτίου Χαμηλής Τάσης, οι Προμηθευτές στηρίζουν σχεδόν εξ ολοκλήρου τις προβλέψεις τους, στις προβλέψεις που εκτελεί ο Διαχειριστής του Συστήματος, ο οποίος και κατέχει το σύνολο των αναγκαίων πληροφοριών για την εκτίμηση της συνολικής ζήτησης στην ελληνική επικράτεια, κι επομένως οι αποκλίσεις στο φορτίο ΧΤ των Προμηθευτών οφείλονται σε ένα πολύ μεγάλο ποσοστό στην αστοχία των προβλέψεων του Διαχειριστή του Συστήματος. Προσβλέπουμε ωστόσο γι’ αυτό το ζήτημα στην τελική εισήγηση του Διαχειριστή του Συστήματος στην κατεύθυνση της «χαλάρωσης» των αυστηρών ορίων ανοχής που τέθηκαν στην αρχική του εισήγηση προς τη Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας.

Εκκρεμότητες

Σημαντικές εκκρεμότητες παραμένουν , επίσης, και σε επίπεδο ρυθμιστικού πλαισίου, όπως για παράδειγμα ο ακριβής τρόπος ενσωμάτωσης στη νέα αγορά της επικείμενης μικρής διασύνδεσης της Κρήτης, η οποία αναμένεται να τεθεί σε λειτουργία περί τα τέλη του 2020. Οι αποφάσεις γύρω από το εν λόγω ζήτημα (πχ εάν θα αποτελέσει ή όχι ξεχωριστή ζώνη προσφορών, εάν θα υπάρχει ή όχι Αντάλλαγμα ΥΚΩ για την εκπροσώπηση πελατών), είναι ιδιαιτέρως κρίσιμες και οφείλουν να είναι αρκετό καιρό πριν γνωστές στους Συμμετέχοντες ώστε να προσαρμόσουν κατάλληλα τα επιχειρηματικά τους μοντέλα.

Πέραν ωστόσο του προαναφερθέντος ζητήματος, σε γενικότερο πλαίσιο ρυθμιστικές αποφάσεις και, δη, αποφάσεις που έχουν αντίκτυπο στο κόστος προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας κρίνεται επιβεβλημένο να καθίστανται γνωστές σε χρόνο επαρκώς προγενέστερο από την εφαρμογή τους. Παραδείγματα του πρόσφατου παρελθόντος με έκτακτες επιβολές χρεώσεων στους Προμηθευτές (βλ ΠΧΕΦΕΛ, ΜΜΑΕ) που καταστρατηγούν τα επιχειρηματικά πλάνα τους, σε καμία περίπτωση δεν συνάδουν με την εικόνα της οργανωμένης και ανταγωνιστικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας καθιστώντας τον Ρυθμιστικό κίνδυνο, το σημαντικότερο κίνδυνο των εταιρειών που δραστηριοποιούνται στον κλάδο.

Καταλήγοντας, λίγες μόνο ημέρες πριν την έναρξη των νέων αγορών και με τα dry runs να μην έχουν δώσει σημάδια επαρκούς ετοιμότητας της αγοράς για τη μετάβαση στη νέα οργάνωση υπό τις προδιαγραφές του Target Model, κρίνεται εξαιρετικής σημασίας η ύπαρξη ενός μηχανισμού παρακολούθησης των συμπεριφορών των παικτών από την πρώτη κιόλας ημέρα λειτουργίας των νέων αγορών. Επιπλέον ο μηχανισμός παρακολούθησης είναι απαραίτητο να συνοδεύεται από ένα ιδιαίτερα αυστηρό πλαίσιο ποινικοποίησης σε περιπτώσεις κατάχρησης της δύναμης των παικτών στη διαμόρφωση τιμών σε όλες τις αγορές καταστρατηγώντας την αρχές τις ανταγωνιστικότητάς της και επιβαρύνοντας υπέρμετρα εν τέλει τον τελικό καταναλωτή.

------------

Η κ. Κωνσταντίνα Δασκάλου είναι Head of Supply Portfolio Management στην εταιρεία WATT+VOLT

Το άρθρο εντάσσεται στο πλαίσιο αφιερώματος του energypress για την επερχόμενη μεγάλη τομή του target model