Ν. Καρακατσάνη: Πώς το νέο Πακέτο Δικτύων θα μειώσει τις περικοπές ΑΠΕ - Τα Gets ως Game-changers σε ΗΠΑ και Ευρώπη

Σε μια κρίσιμη ιστορική καμπή, η Ευρώπη καλείται να προτεραιοποιήσει τις επενδύσεις στον εκσυγχρονισμό και την ανάπτυξη των ηλεκτρικών δικτύων της, όχι με εξαγγελίες αλλά με απτά, εφαρμόσιμα μέτρα. Οι λόγοι είναι πλέον σαφείς και συμπυκνώνονται στο τρίπτυχο: Ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και της ανθεκτικότητας κρίσιμων υποδομών, επιτάχυνση της πράσινης μετάβασης,  τόνωση της ανταγωνιστικότητας.

Το επερχόμενο ευρωπαϊκό Πακέτο για τα Δίκτυα Ηλεκτρισμού, γνωστό ως Grid Package, συνιστά μια σημαντική αφετηρία για την υλοποίηση αυτών των στόχων. Η υιοθέτησή του αναμένεται στα τέλη του 2025, και ενώ οι διατάξεις του δεν έχουν ακόμη παρουσιαστεί λεπτομερώς, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έθεσε πρόσφατα σε διαβούλευση ένα εκτενές ερωτηματολόγιο, που είναι ενδεικτικό προθέσεων και κατευθύνσεων.

Ποιες προκλήσεις καλείται να αντιμετωπίσει το νέο Πακέτο;

Τα χαρακτηριστικά που διακρίνουν πλέον την αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και τα ενεργειακά δίκτυα στην Ευρώπη καθιστούν αναγκαία την εφαρμογή μεταρρυθμίσεων σε κανονιστικό και ρυθμιστικό επίπεδο, καθώς και σε χρηματοδοτικά εργαλεία. Αξίζει να επισημάνουμε κάποια δομικά στοιχεία της νέας πραγματικότητας.  

1. Η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ αναμένεται να αυξηθεί αισθητά έως το 2030 (έως και 60% στα πιο αισιόδοξα σενάρια) αντανακλώντας κυρίως, την ευρεία εφαρμογή του εξηλεκτρισμού (από τις αντλίες θερμότητας έως την ηλεκτροκίνηση και τον μετασχηματισμό της βιομηχανίας), την ηλεκτρόλυση για παραγωγή πράσινου υδρογόνου και ανανεώσιμων καυσίμων, την αλματώδη αύξηση των data centers, και τις εκρηκτικές ανάγκες της τεχνητής νοημοσύνης. Είναι ενδεικτικό ότι ένα ερώτημα που υποβάλλεται στο ChatGPT χρειάζεται 10 φορές περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια για επεξεργασία, συγκριτικά με μια αναζήτηση στο Google.  

2. Επιπρόσθετα, οι ανάγκες ευελιξίας του ενεργειακού συστήματος αναμένεται να διπλασιαστούν έως το 2030, λόγω της στοχαστικότητας της αυξανόμενης παραγωγής από ΑΠΕ και της ανάγκης για συνεχή εξισορρόπηση προσφοράς και ζήτησης σε πραγματικό χρόνο.  Είναι ενδεικτικό ότι στη Γερμανία, όπου λειτουργούν σήμερα 2 εκατ. συστήματα αποθήκευσης μπαταριών, συνολικής χωρητικότητας 20 GWh, οι αναλύσεις υποδεικνύουν την ανάγκη για εγκατάσταση 100 έως 150 GWh έως το 2030, ενώ αναμένεται η εφαρμογή ειδικών οικοδομικών κανονισμών για την επιτάχυνση των έργων, όπως έχει συμφωνηθεί σε πολιτικό επίπεδο. 

3. Οι περικοπές της παραγωγής ΑΠΕ έχουν εκτιναχθεί. Πάνω από 30 TWh ηλεκτρικής ενέργειας περικόπτονται ετησίως, λόγω ανεπαρκούς χωρητικότητας δικτύων, γεγονός που σηματοδοτεί οικονομική αναποτελεσματικότητα και αυξημένο κίνδυνο για τη βιωσιμότητα των έργων ΑΠΕ, αποτελώντας, κατ’ επέκταση, τρωτό σημείο στην πορεία της Ευρώπης για ενεργειακή και στρατηγική αυτονομία. 

4. Ενδεικτικά, τον Ιούλιο του 2025, το 11% της ενέργειας από ΑΠΕ στην Ισπανία δεν μπορούσε να διοχετευτεί στο δίκτυο, σε σύγκριση με μόλις 0.8% έναν χρόνο νωρίτερα, με το 93% των περιορισμών να προέρχεται από το σύστημα μεταφοράς. Από πλευράς κόστους, οι περικοπές ΑΠΕ που σημειώθηκαν σε μόλις 7 ευρωπαϊκές χώρες αποτιμώνται στα 7.2 δις ευρώ για το 2024. Δεν είναι τυχαίο ότι στο νέο περιβάλλον, διαπιστώθηκε επιβράδυνση της ανάπτυξης των φωτοβολταϊκών κατά 92%, καθώς ο ετήσιος ρυθμός ανόδου περιορίστηκε μόλις στο 4% το 2024.

5. Επιπλέον, αν διατηρηθεί ο υφιστάμενος ρυθμός επενδύσεων στα ηλεκτρικά δίκτυα (σενάριο business-as-usual), οι περικοπές ΑΠΕ εκτιμάται ότι θα δεκαπλασιαστούν έως το 2040. Αυτό σημαίνει ότι οι ΑΠΕ που θα περικόπτονται τότε, θα ισοδυναμούν με το 50% της παραγωγής ΑΠΕ το έτος 2022.   Συγχρόνως, η συμφόρηση του δικτύου κοστίζει ήδη στην ΕΕ 4.2 δις ευρώ ετησίως, μόνο για το σκέλος της ανακατανομής (redispatching).

6. Πάνω από 1700 GW έργων ΑΠΕ αναμένουν όρους σύνδεσης στα δίκτυα της ΕΕ, καθώς τα χρονοδιαγράμματα γραμμών μεταφοράς εκτείνονται έως και 10 χρόνια, ενώ απαιτούνται επενδύσεις 584 δις ευρώ έως το 2030. 

7. Η συχνότητα εμφάνισης αρνητικών τιμών σημειώνει αλματώδη αύξηση, από 154 ώρες το 2018 σε άνω των 2.000 ωρών φέτος. Η τάση αυτή αποτυπώνει σε μεγάλο βαθμό τη συμφόρηση του δικτύου στα σύνορα των κρατών, την έλλειψη επαρκούς αποθήκευσης και την περιορισμένη απόκριση ζήτησης. Πρόκειται για μια νέα πραγματικότητα, που απειλεί την εξυπηρέτηση των δανείων των έργων ΑΠΕ, ενώ παράλληλα, αναδεικνύει σημαντικές ευκαιρίες για την ευέλικτη κατανάλωση και την αποθήκευση. 

Είναι αποκαλυπτικό ότι, μόνο στο 1^ο εξάμηνο του 2025, έχει καταγραφεί στην ΕΕ το 67% του πλήθους αρνητικών τιμών που εμφανίστηκαν το 2024. Ειδικότερα, η Σουηδία, που ανήλθε στην πρώτη θέση (έναντι της Φινλανδίας σε προηγούμενα έτη) σημείωσε αρνητικές τιμές σε 1.635 ώρες, δηλαδή στο 38% των ωρών του 1^ου εξαμήνου. Συγκριτικά με το σύνολο «αρνητικών» ωρών του προηγούμενου έτους, η Νορβηγία ανήλθε στο 90%, η Δανία στο 87% και η Ισπανία στο 86%, μόλις σε έξι μήνες.

8. Οι υπο-επενδύσεις στα ηλεκτρικά δίκτυα αποτελούν μια πραγματικότητα που πρέπει να ανατραπεί γρήγορα. Αξίζει να αναφερθεί ότι, σύμφωνα με τον Entso-E και το δεκαετές πρόγραμμα ανάπτυξης (TYNDP 2024), κάθε 1 ευρώ που επενδύεται στο δίκτυο, μεταφράζεται σε εξοικονόμηση 2 ευρώ στο κόστος συστήματος έως το 2040.

9. Είναι χαρακτηριστικό ότι πάνω από το 40% των δικτύων διανομής είναι άνω των 40 ετών και χρήζουν εκσυγχρονισμού.  Παρά τις διαθέσιμες πηγές χρηματοδότησης, όπως το Ταμείο Συνοχής, το Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, και το Ταμείο Εκσυγχρονισμού, που προβλέπουν επί της αρχής, επενδύσεις σε δίκτυα, στην πράξη, οι δυνατότητες αυτές υπο-αξιοποιούνται. 

10. Γενικότερα, παρά το γεγονός ότι τα έσοδα των Διαχειριστών είναι ρυθμιζόμενα, και υπό αυτή την έννοια, παρέχουν μια εγγυημένη απόδοση (και μηχανισμούς προσαρμογής σε περιόδους υπο-ανακτήσεων), οι κατηγορίες επενδυτών στα ευρωπαϊκά δίκτυα παραμένουν περιορισμένες, ειδικά σε τομείς καινοτομίας, όπως τα υπεράκτια αιολικά και τα υβριδικά συστήματα, που ενέχουν πρόσθετες αβεβαιότητες. Είναι χαρακτηριστική η δήλωση του Δανού Επιτρόπου Ενέργειας ότι με το Νέο Πακέτο Δικτύων θα δημιουργηθεί ένα σταθερό περιβάλλον που θα προσελκύσει στα δίκτυα ένα ευρύ φάσμα επενδυτών, με ειδική αναφορά στα συνταξιοδοτικά ταμεία.  

11. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο ευρωπαϊκός μηχανισμός CEF-E «Connecting Europe Facility» χρηματοδότησε έργα διασυνοριακής σημασίας, αξίας 5.3 δις ευρώ, εκ των οποίων 1.7 δις ευρώ διατέθηκαν σε δίκτυα μεταφοράς και μόλις 237 εκατ. ευρώ σε έξυπνα δίκτυα διανομής. Μάλιστα, ο τελευταίος κατάλογος PCI περιέχει μόνο πέντε έξυπνα έργα ηλεκτρικής ενέργειας. 

12. Συγχρόνως, η παγκόσμια αύξηση της ζήτησης για τεχνολογίες δικτύου ασκεί πίεση στις αλυσίδες εφοδιασμού και στη διαθεσιμότητα καλωδίων, μετασχηματιστών, εξαρτημάτων και κρίσιμων τεχνολογιών. Σύμφωνα με Έκθεση του ΔΟΕ, πλέον χρειάζονται δύο έως τρία χρόνια για την προμήθεια καλωδίων, και έως τέσσερα χρόνια για την εξασφάλιση μεγάλων μετασχηματιστών ισχύος, με τους μέσους χρόνους παράδοσης να έχουν σχεδόν διπλασιαστεί από το 2021.

13. Καθώς διανύουμε μια περίοδο γεωπολιτικής ρευστότητας, εντείνεται η ανάγκη για ενίσχυση της ασφάλειας των κρίσιμων υποδομών ηλεκτρικής ενέργειας, που διατρέχουν πλέον, υπαρκτούς κίνδυνους δολιοφθοράς. Η ανθεκτικότητά τους σε φυσικές και ψηφιακές επιθέσεις, αλλά και στις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής, συνιστά αναγκαιότητα. 

Το εύρος των μεταρρυθμίσεων

Δεδομένων αυτών των προκλήσεων, οι υφιστάμενοι κανόνες για τις ενεργειακές υποδομές, συμπεριλαμβανομένου του Κανονισμού για τα Διευρωπαϊκά Δίκτυα Ενέργειας (ΤΕΝ-Ε), αποδεικνύονται θεμελιωδώς ανεπαρκείς για τους ρυθμούς της ενεργειακής μετάβασης και την υλοποίηση των αναγκαίων επενδύσεων, που ενέχουν στρατηγική σημασία.

Στο πλαίσιο αυτό, οι αλλαγές που θα επιφέρει το νέο Πακέτο Δικτύων είναι πολυδιάστατες. Εμπεριέχει μεταρρυθμίσεις που αφορούν κρίσιμα θέματα, όπως:

 - O περιορισμός αδειοδοτικών καθυστερήσεων στα έργα δικτύου.

 - H διευκόλυνση της πρόσβασης των Διαχειριστών σε αυξημένους ευρωπαϊκούς πόρους και η θέσπιση μέτρων απομάκρυνσης κινδύνου (de-risking), για την αντιμετώπιση χρηματοδοτικών κενών.

- O μετασχηματισμός ρόλων στην διακυβέρνηση κρίσιμων διαδικασιών και δεδομένων, με στόχο ένα πιο συνεκτικό και σταθερό περιβάλλον για σχεδιασμό και υλοποίηση έργων. 

Μεταξύ των επιμέρους ζητημάτων που τίθενται προς διαβούλευση, είναι η εναρμόνιση των εθνικών σχεδίων ανάπτυξης με την πανευρωπαϊκή μελέτη (ΤYDP) του Entso-E, η αλλαγή προσέγγισης στον σχεδιασμό των δικτύων από bottom-up σε top-down (που θα περιόριζε ωστόσο, τον ρόλο των εθνικών διαχειριστών), ο ολιστικός σχεδιασμός των ενεργειακών δικτύων ώστε να περιλαμβάνουν το υδρογόνο και την δέσμευση CO2,  η δομή των χρεώσεων δικτύου (πανευρωπαϊκή εναρμόνιση ή εθνικές διαφοροποιήσεις με ευελιξία στην αντιμετώπιση χρηστών ανά κατηγορία), καθώς και η αναθεώρηση του πλαισίου που διέπει τα διασυνοριακά έργα PCI / PMI. 

Στην τελευταία θεματική, αναδεικνύεται η έμφαση σε μια περιφερειακή προσέγγιση που επιτρέπει συνδυασμούς έργων και ισχυρότερη πολιτική συναίνεση, εξ’ αρχής. Αναφορικά με την επίμαχη απόφαση για την κατανομή του κόστους διασυνοριακών έργων μεταξύ των χωρών (ευρέως γνωστής από την πολυκύμαντη περίπτωση του Great Sea Interconnector) εξετάζεται η δυνατότητα το CBCA να μην αποτελεί δεσμευτική προϋπόθεση για την χρηματοδότηση των έργων.    

Τι είναι τα GETs;

Στο νέο Πακέτο Δικτύων γίνεται ειδική αναφορά στις τεχνολογίες ενίσχυσης δικτύου, γνωστές ως GETs (Grid enhancing technologies). Πρόκειται για μια σειρά από προηγμένες τεχνολογίες (υλικών καθώς και λογισμικού) που λειτουργούν ως «update» στη βασική υποδομή του δικτύου, καθώς αυξάνουν τη χωρητικότητα, αξιοπιστία και ασφάλεια των γραμμών μεταφοράς.

Οι τεχνολογίες αυτές βελτιώνουν την ενεργειακή απόδοση, μειώνουν τη συμφόρηση και τις περικοπές ΑΠΕ, και περιορίζουν το κόστος, χωρίς τις χρονοβόρες προκλήσεις που σχετίζονται με την χωροθέτηση και αδειοδότηση νέων γραμμών.

Οι πιο συνηθισμένες κατηγορίες GETs είναι οι εξής:

1. Τεχνολογίες δυναμικής εκτίμησης γραμμής (Dynamic Line Rating, DLR), που προσφέρουν τη δυνατότητα παρακολούθησης κρίσιμων παραμέτρων των γραμμών σε πραγματικό χρόνο, επιτρέποντας την καλύτερη εκμετάλλευση της χωρητικότητάς τους. Πρόκειται για αισθητήρες υψηλής τεχνολογίας που εφαρμόζονται σε υπάρχουσες γραμμές, για την παρακολούθηση της θερμότητας και καιρικών συνθηκών. Βοηθούν έτσι, τους Διαχειριστές να προσδιορίσουν πότε οι τοπικές συνθήκες είναι ασφαλείς για την αύξηση της χωρητικότητας, αντί να βασίζονται σε στατικές, συντηρητικές απαιτήσεις βάσει των δυσμενέστερων καιρικών συνθηκών. 

Έκθεση του Υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ το 2024 επισημαίνει ότι οι DLR μπορούν να αυξήσουν την ισχύ που μεταφέρεται από τις γραμμές κατά 10% έως 30%. Αναφέρεται ότι κοστίζουν λιγότερο από το 4% του κόστους κατασκευής μιας νέας γραμμής, ενώ η εφαρμογή τους απαιτεί μόλις 3-12 μήνες. 

Θα πρέπει να τονιστεί ότι ο ΑΔΜΗΕ εφαρμόζει ήδη, πιλοτικά, DLR, σε συνδυασμό με προηγμένους αλγορίθμους, στην διασυνοριακή γραμμή Ελλάδα-Βουλγαρία, στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου FARCROSS (στο τμήμα Θεσσαλονίκη-Μπλαγκόεβγκραντ), με θετικά αποτελέσματα. 

2. Το λογισμικό βελτιστοποίησης τοπολογίας παρακολουθεί την παραγωγή ενέργειας, την υποδομή του δικτύου και τη ζήτηση ενέργειας, επιτρέποντας στους Διαχειριστές να ανακατευθύνουν την ηλεκτρική ενέργεια αποτελεσματικά σε πραγματικό χρόνο. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για την αντιμετώπιση απροσδόκητων συμβάντων, όπως διακοπές ρεύματος ή διακοπές λειτουργίας γεννητριών, και για τον περιορισμό της συμφόρησης που μπορεί να προκύψει από ξαφνική αύξηση της ζήτησης.

3. Οι τεχνολογίες ελέγχου ροής ισχύος παρέχουν μεγαλύτερη ελευθερία στον καθορισμό της κατεύθυνσης που διέρχεται η ηλεκτρική ενέργεια μέσω του δικτύου. Οι συσκευές αυτές επιτρέπουν στους Διαχειριστές να κατευθύνουν την ηλεκτρική ενέργεια σε περιοχές με αυξημένη ζήτηση μέσω των υφιστάμενων γραμμών μεταφοράς. Σε αντίθεση με τη βελτιστοποίηση τοπολογίας, η οποία στοχεύει στην χωρητικότητα σε συγκεκριμένες γραμμές, οι τεχνολογίες αυτές επιτρέπουν προσαρμογές σε ολόκληρο το δίκτυο, ενισχύοντας τη συνολική απόδοση και αξιοπιστία του.

4. Οι προηγμένοι αγωγοί επιτρέπουν την ανακατασκευή ή επανατοποθέτηση παλαιών γραμμών με τεχνολογικά προηγμένα, ενεργειακά αποδοτικά καλώδια. Χωρίς να απαιτούν νέες αδειοδοτήσεις, εκτιμήθηκε ότι στις ΗΠΑ μπορεί να επιφέρουν εξοικονόμηση κόστους στα 180 δις δολάρια έως το 2050.

Στο σημείο αυτό, αξίζει να γίνει μια αναφορά στους μετατροπείς διαμόρφωσης δικτύου (grid reforming), οι οποίοι δεν ενσωματώνονται στα δίκτυα αλλά στους σταθμούς ΑΠΕ. Σε αντίθεση με τους παραδοσιακούς μετατροπείς που ακολουθούν παθητικά τη συχνότητά του δικτύου, οι μετατροπείς διαμόρφωσης συμβάλλουν ενεργά στη σταθεροποίησή του, παρέχοντας αδράνεια, και απορροφούν κραδασμούς κατά τη διάρκεια διαταραχών. Πρόκειται για ένα κρίσιμο χαρακτηριστικό σε συστήματα με υψηλή διείσδυση ΑΠΕ.

Ποια τα οφέλη των GETs;

Πρόσφατες μελέτες υποδεικνύουν ότι η ευρεία υιοθέτηση και εφαρμογή των τεχνολογιών βελτίωσης δικτύου θα μπορούσε να βοηθήσει στην αντιμετώπιση των τρωτών σημείων που αντιμετωπίζουν τα υφιστάμενα δίκτυα. Ειδικότερα:

1. Τα GETs μπορούν να περιορίσουν τον κίνδυνο διακοπών και πυρκαγιών, χρησιμοποιώντας αισθητήρες που επιτρέπουν προσαρμογές καθώς η ζήτηση και οι καιρικές συνθήκες εμφανίζουν διακυμάνσεις. 

2. Τα GETs βοηθούν στην ενσωμάτωση νέων ΑΠΕ και μειώνουν τις περικοπές. Αναλύσεις υποδεικνύουν ότι η μείωση της συμφόρησης δικτύων μπορεί να ανέλθει στο 40%. Για παράδειγμα, στην αγορά PJM, εκτιμήθηκε ότι η εφαρμογή των GETs θα μπορούσε να επιφέρει την ενσωμάτωση 6.6 GW ΑΠΕ, προκαλώντας εξοικονόμηση 1 δις δολαρίων τον χρόνο. 

3. Οι αγωγοί υψηλής απόδοσης μπορούν να μειώσουν τις απώλειες ενέργειας κατά τουλάχιστον 20%, ενώ η ανάπτυξη υπεραγωγών μπορεί να περιορίσει τις απώλειες γραμμής έως και 80%.

Σε τι στάδιο βρίσκονται τα GETs;

Αν και βρίσκονται σε πρώιμο στάδιο σε αρκετές χώρες, οι τεχνολογίες βελτίωσης δικτύου αρχίζουν να χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο, για πιλοτικά έργα σε εθνικό επίπεδο. Το ζήτημα δεν εντοπίζεται στο επίπεδο ωριμότητάς τους αλλά στην έλλειψη κινήτρων για την εγκατάστασή τους, γεγονός που καλείται να διορθώσει το νέο Πακέτο Δικτύων. 

Αυτό που συμβαίνει διεθνώς, με τα συμβατικά ρυθμιστικά πλαίσια, είναι ότι οι Διαχειριστές έχουν ισχυρά κίνητρα για την κατασκευή υποδομών έντασης κεφαλαίου (υψηλού capex), αλλά ελάχιστο οικονομικό κίνητρο για επενδύσεις σε GETs, καθώς οι λύσεις αυτές είναι χαμηλότερου κόστους και συνεπάγονται χαμηλότερα κέρδη για τους μετόχους. 

Στην Ευρώπη, οι Διαχειριστές Συστημάτων Μεταφοράς έχουν εγκαταστήσει με επιτυχία, τεχνολογίες ενίσχυσης δικτύου, ιδίως στο Βέλγιο, τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γερμανία, την Ιταλία και την Ισπανία. Ήδη από το 2017, μια εγκατάσταση DLR στο Βέλγιο είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση κατά 30% της ροής στη γραμμή. Το 2022, DLR εγκαταστάθηκαν σε μια γραμμή που συνδέει το Ηνωμένο Βασίλειο με υπεράκτια αιολικά πάρκα, επιτυγχάνοντας αύξηση της χωρητικότητας σχεδόν 45%, ενώ προηγουμένως η γραμμή δεν μπορούσε να διαχειριστεί το αιχμιακό φορτίο.

Ποιες κατευθύνσεις διαφαίνονται στο Νέο Πακέτο Δικτύων;

Εστιάζοντας σε ρυθμίσεις που θα διευκολύνουν την ομαλή ενσωμάτωση των ΑΠΕ  και θα περιορίσουν τις περικοπές τους, επισημαίνονται οι παρακάτω, δυνητικές αλλαγές, οι οποίες τέθηκαν προς διαβούλευση με τη μορφή ερωτημάτων, και συνάντησαν ένα ικανοποιητικό επίπεδο συναίνεσης στην πρόσφατη διαβούλευση της Κομισιόν:

1. Οι Διαχειριστές θα μπορούν να έχουν ευκολότερη πρόσβαση σε χρηματοδοτικά εργαλεία της ΕΕ, χωρίς να περιορίζεται η οικονομική τους ευελιξία. Ειδικότερα, αναγνωρίζεται ο ρόλος των κρατικών ενισχύσεων και των εγγυήσεων στην προσέλκυση περισσότερων επενδυτών, ώστε να διασφαλιστεί μακροπρόθεσμη χρηματοδοτική σταθερότητα. Οι εγγυήσεις από κρατικούς φορείς, τράπεζες, αλλά και την ΕΤΕπ, περιορίζουν το ρίσκο, μειώνοντας και το κόστος που επωμίζονται οι χρήστες.

2. Προωθείται η υιοθέτηση μιας νέας ρυθμιστικής προσέγγισης, Συνολικών Δαπανών (ToTEx), υποστηριζόμενης από μέτρα αποτελεσματικότητας δικτύων, για την ενίσχυση των επενδύσεων και την ανάκτηση τόσο του λειτουργικού όσο και του κεφαλαιουχικού κόστους. Αυτή η προσέγγιση κρίνεται ως σημαντική για την ευρεία εφαρμογή των τεχνολογιών βελτίωσης δικτύου.  

3. Προτείνεται η επικαιροποίηση σε εξαμηνιαία βάση της Technopedia, ενός έργου που επιτελούν οι Διαχειριστές Συστημάτων και Διανομής, ώστε να αντικατοπτρίζει με ακρίβεια τα επίπεδα τεχνολογικής ετοιμότητας (TRL) των τεχνολογιών που περιλαμβάνονται και να διευκολύνει την υιοθέτησή τους. 

4. Ενισχύεται η χρηματοδότηση των διασυνοριακών έργων (PCI, PMI) ενώ συγχρόνως, πενταπλασιάζεται ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός για τις ενεργειακές υποδομές από 6 δις σε 30,3 δις ευρώ, για το διάστημα 2028-2025. Προσαρμόζονται επίσης τα κριτήρια αξιολόγησης των έργων που υποβάλλονται στο Ταμείο Καινοτομίας της ΕΕ, καθώς σήμερα παρεμποδίζουν τη χρηματοδότηση για έργα επίδειξης (demonstration projects) και την κατασκευή τεχνολογιών δικτύων. 

5. Προωθείται η επέκταση μέτρων ταχείας αδειοδότησης, όπως προβλέπονται στην Οδηγία για τις ΑΠΕ (RED ΙΙΙ), στις υποδομές δικτύου, συμπεριλαμβανομένων των τεχνολογιών βελτίωσης δικτύου και των καινοτόμων έργων δικτύου.

6. Ενισχύεται η διαφάνεια και η μακροπρόθεσμη ορατότητα των σχεδίων ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας, χωρητικότητας και ανάπτυξης δικτύου, με πιθανή επέκταση του ορίζοντα σχεδιασμού σε τουλάχιστον 20 χρόνια. 

7. Προωθείται ο καθορισμός μιας λίστας αναμονής για όρους σύνδεσης στο δίκτυο, με βάση αντικειμενικά και μετρήσιμα κριτήρια, ώστε να αντανακλάται η προστιθέμενη αξία τους στο δίκτυο, αντί για την αρχή «first come, first serve», που θεωρείται πλέον παρωχημένη και μη αποδοτική. 

Η Νέα Προσέγγιση σε ΗΠΑ και Ευρώπη

Σε πρόσφατη απόφασή του, ο ομοσπονδιακός ενεργειακός ρυθμιστής (FERC) στις ΗΠΑ, επισημαίνει ότι παράλληλα με την ανάπτυξη των δικτύων, που απαιτεί χρόνο, υπάρχουν ενέργειες που μπορούν να γίνουν γρήγορα, για να συμβάλουν στην αντιμετώπιση πιο άμεσων αναγκών του συστήματος. Αναφέρει ότι τα GETs αποτελούν εργαλεία χαμηλού κόστους που μπορούν να παρακάμψουν πολλές από τις κανονιστικές προκλήσεις που επιβραδύνουν την ανάπτυξη νέων γραμμών.

Το FERC διοργάνωσε πέρυσι τεχνικά συνέδρια για να εξετάσει τα οφέλη των GETs και σχήματα παροχής κινήτρων για να κινητοποιήσει τις επενδύσεις σε αυτές τις τεχνολογίες. Επέβαλε να λαμβάνονται υπόψη τα GETs και οι αγωγοί υψηλής απόδοσης (HPC) στον περιφερειακό σχεδιασμό μεταφοράς και στις διασυνδέσεις στα δίκτυα. Τουλάχιστον 10 πολιτείες στις ΗΠΑ ψήφισαν σχετική νομοθεσία το 2025 που απαιτεί, τουλάχιστον, την εξέταση προηγμένων τεχνολογιών μεταφοράς, ενώ το Κογκρέσο ενέκρινε πρόσφατα, χρηματοδοτικά εργαλεία για την υποστήριξη αυτών των επενδύσεων. 

Στην Γερμανία εφαρμόζεται ήδη η αρχή NOVA, δηλαδή πρώτα βελτιστοποίηση του δικτύου και στη συνέχεια ενίσχυσή του, πριν από οποιαδήποτε περαιτέρω επέκταση. Αντίστοιχη αρχή εφαρμόζει και η Ισπανία, ωστόσο το blackout του Απριλίου επισκιάζει την αναφορά της ως θετικό παράδειγμα. 

Ανεξάρτητα από αυτό το σοβαρό περιστατικό, οι νέες επενδύσεις στο σύστημα μεταφοράς της Ισπανίας εξετάζονται μόνο όταν έχουν εξαντληθεί άλλα μέτρα βελτιστοποίησης. Με βάση την μεθοδολογία που εφαρμόζεται, έχει αναβαθμιστεί το 20% του δικτύου (8000 χλμ.), έχει εφαρμοστεί δυναμική εκτίμηση γραμμής σε 700 χλμ., αλλαγή αγωγών σε 300 χλμ., 2 συστήματα μπαταριών ενσωματωμένα στο σύστημα, καθώς και άλλες προηγμένες τεχνολογίες (3 Statcom, 8 σύγχρονοι πυκνωτές, κλπ).

Καταλήγοντας, το νέο Πακέτο Δικτύων, που θα οριστικοποιηθεί στα τέλη του 2025, μπορεί να αποτελέσει επιταχυντή της πράσινης μετάβασης, προωθώντας λύσεις σε πλήθος ζητημάτων που έχουν συσσωρευτεί. Αρκετές προτάσεις που τέθηκαν στην πρόσφατη διαβούλευση είναι στη σωστή κατεύθυνση, ιδίως στο σκέλος της χρηματοδότησης των δικτύων, ώστε να υλοποιούνται κρίσιμες επενδύσεις, χωρίς να επιβαρύνονται οι καταναλωτές με αυξήσεις χρεώσεων.  Άλλες προτάσεις είναι βέβαιο ότι θα προκαλέσουν αντιδράσεις στα κράτη μέλη, καθώς η πανευρωπαϊκή εναρμόνιση και ο περιφερειακός συντονισμός δεν συνάδει συχνά, με τις εθνικές ιδιαιτερότητες και προτεραιότητες. 

Εξαιρετικά σημαντική είναι η επισήμανση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ότι τα νέα έργα δικτύων υψηλής τάσης μπορούν να αποτελέσουν μια πολύ-λειτουργική και οικονομικά αποδοτική υποδομή για την ενσωμάτωση πρόσθετων μέτρων ασφαλείας και περιβαλλοντικών λύσεων (π.χ. αισθητήρες, σόναρ, εκτροπείς πτηνών, ανιχνευτές πυρκαγιάς, δημιουργία φυσικών διαδρόμων), εάν σχεδιαστούν με ολιστικό τρόπο. 

Η θεώρηση αυτή μπορεί να επεκτείνει την επιλεξιμότητα των ηλεκτρικών δικτύων για χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας, διευρύνοντας τις επενδυτικές δυνατότητες για τους Διαχειριστές και την εξοικονόμηση για τους καταναλωτές.   

Οι τεχνολογίες βελτίωσης δικτύου αποτελούν εργαλεία χαμηλού κόστους, που μπορούν να παρακάμψουν αρκετές από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανάπτυξη νέων γραμμών, όσο αυτές βρίσκονται σε τροχιά υλοποίησης. Η συμβολή τους στην αξιοπιστία του συστήματος, την αντιμετώπιση της συμφόρησης και τη μείωση των περικοπών ΑΠΕ διαφαίνεται ενθαρρυντική, και σε συνδυασμό, με τα ρυθμιστικά κίνητρα που προωθούνται, μπορεί να επιφέρει γρήγορα, κάποια θετικά αποτελέσματα, που θα αμβλύνουν το πρόβλημα. 

Η διαπίστωση του ENTSO-E ότι κάθε ευρώ που επενδύεται στα δίκτυα επιφέρει εξοικονόμηση 2 ευρώ μακροπρόθεσμα στα κόστη συστήματος, υπογραμμίζει ότι τα ηλεκτρικά δίκτυα αποτελούν πάγια στρατηγικής σημασίας, άρρηκτα συνυφασμένα με τη βιώσιμη ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή και την στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης.   

----------------------------------

Η κ. Νεκταρία Καρακατσάνη είναι μαθηματικός με εξειδίκευση στα οικονομικά της ενέργειας.