Το μεγάλο στοίχημα της ελληνικής ενέργειας δεν είναι μόνο η ανάπτυξη. Είναι και η ανθεκτικότητα

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να επιλέξει μεταξύ ενεργειακής ανάπτυξης και ανθεκτικότητας. Η πραγματική στρατηγική είναι να σχεδιάσει την ανάπτυξη έτσι ώστε να αντέχει σε καύσωνες, πυρκαγιές, πλημμύρες κυβερνοεπιθέσεις, διακοπές εφοδιαστικών αλυσίδων και ταυτόχρονες αστοχίες. Η ανάπτυξη των ΑΠΕ, των δικτύων και των διασυνδέσεων στην Ελλάδα πρέπει να προχωρά παράλληλα με την ενίσχυση της ανθεκτικότητας του ενεργειακού συστήματος απέναντι σε ακραία φαινόμενα, κυβερνοεπιθέσεις και αλυσιδωτές αστοχίες.

Η διπλή στρατηγική πρόκληση

Η ενέργεια είναι η υποδομή πάνω στην οποία λειτουργούν η βιομηχανία, οι τηλεπικοινωνίες, τα λιμάνια, ο τουρισμός, η υγεία, η ύδρευση, οι μεταφορές και η δημόσια διοίκηση. Επομένως, κάθε ενεργειακή επένδυση αποτελεί ταυτόχρονα επένδυση στην οικονομική ανάπτυξη και στη συνέχεια κρίσιμων υπηρεσιών.

Το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα προβλέπει συμμετοχή των ΑΠΕ περίπου 43% στην ακαθάριστη τελική κατανάλωση έως το 2030, με ακόμη υψηλότερη φιλοδοξία στην ηλεκτροπαραγωγή. Το 2025 η παραγωγή από ΑΠΕ έφθασε περίπου τις 26,2 TWh, ενώ το πρόγραμμα ανάπτυξης του ΑΔΜΗΕ περιλαμβάνει επενδύσεις περίπου 5,5 δισ. ευρώ. Παράλληλα, το εγκεκριμένο πρόγραμμα του ΔΕΣΦΑ περιλαμβάνει 71 έργα ύψους 1,37 δισ. ευρώ.

Οι αριθμοί αποτυπώνουν μια μεγάλη αναπτυξιακή ευκαιρία. Αποτυπώνουν όμως και ένα πιο σύνθετο σύστημα, με περισσότερες διασυνδέσεις, ψηφιακά συστήματα, παρόχους τεχνολογίας και κοινές εξαρτήσεις. Όσο αυξάνεται η πολυπλοκότητα, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη για ανθεκτικότητα από την φάση του σχεδιασμού. 

Οι τέσσερις πυλώνες της ανάπτυξης

• ΑΠΕ, αποθήκευση και ευελιξία. Η πράσινη ισχύς αποκτά πλήρη αξία όταν συνδέεται με αποθήκευση, απόκριση ζήτησης, ακριβή πρόβλεψη και δίκτυα που διαχειρίζονται τη μεταβλητότητα.
• Νησιωτικές και διεθνείς διασυνδέσεις. Μειώνουν την ενεργειακή απομόνωση, ενισχύουν τις εισαγωγές και εξαγωγές και αναβαθμίζουν τον περιφερειακό ρόλο της Ελλάδας.
• Φυσικό αέριο και LNG. Στη μεταβατική περίοδο προσφέρουν διαφοροποίηση και ευελιξία, εφόσον δεν δημιουργούν νέα συγκέντρωση κινδύνου ή εξάρτηση από μία μόνο διαδρομή.
• Ψηφιοποίηση και ανθρώπινο κεφάλαιο. Έξυπνα δίκτυα, δεδομένα και αυτοματισμοί απαιτούν ταυτόχρονα μηχανικούς ισχύος, ειδικούς OT, κυβερνοασφάλεια και στελέχη διαχείρισης κρίσεων.

Γιατί η ανάπτυξη χωρίς ανθεκτικότητα δημιουργεί νέα ευπάθεια

Οι καύσωνες αυξάνουν τη ζήτηση ψύξης ενώ επιβαρύνουν γραμμές, μετασχηματιστές και μονάδες. Οι πυρκαγιές απειλούν υποσταθμούς, δίκτυα, τηλεπικοινωνίες και πρόσβαση συνεργείων. Πλημμύρες, ξηρασία, σεισμοί και θαλάσσια φαινόμενα μπορούν να επηρεάσουν πολλές υποδομές ταυτόχρονα, ιδιαίτερα στα νησιά και κατά την τουριστική αιχμή.

Παράλληλα, η εξάρτηση στην ψηφιοποιήση και τη τεχνολογία μετατρέπει μια κυβερνοεπίθεση σε πιθανό επιχειρησιακό γεγονός. Η εφοδιαστική αλυσίδα κρίσιμων μετασχηματιστών, καλωδίων, μπαταριών, λογισμικού και εξειδικευμένων συνεργείων παραμένει εκτεθειμένη σε γεωπολιτικές εντάσεις και μεγάλους χρόνους αντικατάστασης. Η ενέργεια εξαρτάται από τηλεπικοινωνίες, νερό, καύσιμα και μεταφορές, ενώ όλοι αυτοί οι τομείς εξαρτώνται από την ενέργεια. Αυτός είναι ο μηχανισμός των αλυσιδωτών επιπτώσεων που καραδοκεί να εξελιχθεί σε ένα domino effect σε τοπικό και εθνικό επίπεδο. Χαρακτηριστικότερο των παραδειγμάτων οι εκτεταμένες πλημμύρες του 2023 στην Θεσσαλία που επέφεραν απανωτές αλυσιδωτές επιπτώσεις σε τοπικό και εθνικό επίπεδο οικονομίας, παραγωγής και εμπορίου.  

Επόμενα βήματα επιχειρήσεων και διαχειριστών 

• Ορισμός κρίσιμων υπηρεσιών. Η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται από άκρο σε άκρο: παραγωγή, μεταφορά, διανομή, εξισορρόπηση, αγορά, τροφοδοσία αερίου, LNG και αποκατάσταση βλαβών.
• Όρια ανοχής και αντοχής επιπτώσεων. Η διοίκηση πρέπει να εγκρίνει πόσο χρόνο και σε ποιο επίπεδο μπορεί να λειτουργεί κάθε υπηρεσία πριν προκύψει μη αποδεκτή κοινωνική, οικονομική ή περιβαλλοντική επίπτωση.
• Χαρτογράφηση εξαρτήσεων. Μονάδες, υποσταθμοί, SCADA, cloud, τηλεπικοινωνίες, νερό, καύσιμα, προμηθευτές, άδειες και πρόσβαση πεδίου πρέπει να αποτυπώνονται σε ενιαίο χάρτη εξαρτήσεων του κάθε οργανισμού. 
• Ανθεκτικότητα και βιωσιμότητα στις επενδύσεις  Κάθε έργο πρέπει να τεκμηριώνει κλιματικά σενάρια, κυβερνοαρχιτεκτονική, εναλλακτικές διαδρομές, χρόνο ανάκαμψης καθώς και ουσιαστικά πλάνα πρόληψης, αντιμετώπισης και αποκατάστασης κρίσεων. 
• Ανθεκτική εφοδιαστική αλυσίδα. Στρατηγικά αποθέματα, εναλλακτικοί προμηθευτές, δυνατότητα επισκευής και συμφωνίες αμοιβαίας υποστήριξης περιορίζουν τους χρόνους διακοπής.
• Επένδυση στους ανθρώπους. Αναπληρωτές κρίσιμων ρόλων, ουσιαστική εκπαίδευση,  προστασία από κόπωση και ασκήσεις υπό πίεση μετατρέπουν τη γνώση σε πραγματική ικανότητα.
• Stress-testing αποφάσεων. Τα σενάρια πρέπει να συνδυάζουν καύσωνα, πυρκαγιά, μέγιστη ζήτηση, απώλεια διασύνδεσης, κυβερνοεπίθεση και περιορισμό προσωπικού, καταλήγοντας σε υπεύθυνο υλοποίησης και προθεσμία για κάθε εύρημα.

Η ανάγκη για ασκήσεις stress testing

Η ύπαρξη σχεδίων επιχειρησιακής συνέχειας δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι ένας οργανισμός μπορεί να ανταποκριθεί αποτελεσματικά σε μια σύνθετη και ταχέως κλιμακούμενη κρίση. Απαιτούνται ρεαλιστικές ασκήσεις stress testing που δοκιμάζουν ταυτόχρονα τις κρίσιμες υπηρεσίες, τις τεχνολογικές και επιχειρησιακές εξαρτήσεις, τις εναλλακτικές δυνατότητες λειτουργίας και κυρίως  τις αποφάσεις της διοίκησης υπό πίεση και με ελλιπή δεδομένα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το CASCADETTX2026 – Cascade Tabletop Exercise 2026, μια άσκηση προσομοίωσης υψηλής έντασης που υλοποιήθηκε στην Κύπρο, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου SPARROW, με επίκεντρο το Ενεργειακό Κέντρο Βασιλικού, μία από τις σημαντικότερες κρίσιμες υποδομές της χώρας. Το σενάριο δεν εξέταζε ένα απομονωμένο περιστατικό, αλλά πολλαπλές και αλυσιδωτές διαταραχές που επηρέαζαν ταυτόχρονα την ενέργεια, τις επικοινωνίες και τα συστήματα έκτακτης ανάγκης. Ανώτερα στελέχη δημόσιων αρχών, διαχειριστών κρίσιμων υποδομών και επιχειρήσεων κλήθηκαν να διαχειριστούν κρίσιμες αλληλεξαρτήσεις και να λάβουν δύσκολες αποφάσεις υπό πίεση. Η πραγματική αξία τέτοιων ασκήσεων δεν βρίσκεται στην επιβεβαίωση ότι «τα σχέδια υπάρχουν», αλλά στην αποκάλυψη κοινών σημείων αστοχίας, κενών συντονισμού και αποφάσεων που πρέπει να έχουν προετοιμαστεί πριν μια αρχική διαταραχή εξελιχθεί σε ευρύτερη συστημική κρίση.

Ο ρόλος του κράτους και του ευρύτερου οικοσυστήματος

Η ενεργειακή ανθεκτικότητα δεν μπορεί να παραχθεί από έναν οργανισμό. Χρειάζεται μόνιμος μηχανισμός συντονισμού μεταξύ Υπουργείου, ΡΑΑΕΥ, ΑΔΜΗΕ, ΔΕΔΔΗΕ, ΔΕΣΦΑ, παραγωγών, προμηθευτών, Πολιτικής Προστασίας, τηλεπικοινωνιών, ύδρευσης, μεταφορών και τοπικής αυτοδιοίκησης. Κοινά σενάρια, ασφαλής ανταλλαγή πληροφοριών και πολυτομεακές ασκήσεις πρέπει να αποτελούν σταθερή εθνική λειτουργία.

Η ρύθμιση και η χρηματοδότηση οφείλουν επίσης να αναγνωρίζουν την αξία του πλεονασμού, της φυσικής προστασίας, της κυβερνοασφάλειας, των στρατηγικών ανταλλακτικών και της εκπαίδευσης. Η συμμόρφωση με NIS2, CER και το ευρωπαϊκό πλαίσιο ετοιμότητας είναι το ελάχιστο επίπεδο· ο στόχος είναι αποδεδειγμένη επιχειρησιακή ικανότητα και ανθεκτικότητα. 

Ανθεκτικότητα ως επενδυτικό και εργοδοτικό πλεονέκτημα

Η ανθεκτικότητα μειώνει τη μεταβλητότητα, προστατεύει τα έσοδα και αυξάνει την αξιοπιστία απέναντι σε επενδυτές, χρηματοδότες και μεγάλους πελάτες. Παράλληλα μπορεί να γίνει πόλος έλξης προσωπικού υψηλού επιπέδου. Εταιρείες που προσφέρουν σύγχρονα κέντρα ελέγχου, προηγμένες τεχνολογίες, διακλαδική εκπαίδευση, ουσιαστικές ασκήσεις και σαφείς διαδρομές εξέλιξης προσελκύουν επαγγελματίες που αναζητούν σκοπό και τεχνική πρόκληση. 

Μια Ακαδημία Ενεργειακής Ανθεκτικότητας θα μπορούσε να συνδέσει πολλαπλές ειδικότητες προσωπικού και ταυτόχρονα να δημιουργήσει και για την Ελλάδα εξαγώγιμη τεχνογνωσία.

Η Ελλάδα διαθέτει φυσικό δυναμικό, γεωγραφική θέση, τεχνική εμπειρία και επενδυτικό ενδιαφέρον για να εξελιχθεί σε περιφερειακό ενεργειακό κόμβο. Η επιτυχία, όμως, δεν θα κριθεί μόνο από την εγκατεστημένη ισχύ ή το ύψος των επενδύσεων. Θα κριθεί από το εάν πολίτες, επιχειρήσεις και κρίσιμες υπηρεσίες συνεχίζουν να λαμβάνουν ενέργεια όταν οι παραδοχές αποτυγχάνουν.