Η αγορά ηλεκτρισμού της Κύπρου έχει δύο τιμές, η μία ακολουθεί τις διεθνείς κρίσεις πετρελαίου, την άλλη καθορίζει ένας μόνο προσφοροδότης

Πάνω από εννέα στα δέκα ευρώ που διακινούνται στην κυπριακή αγορά ηλεκτρισμού προέρχονται από καύση πετρελαίου. Αυτό εξηγεί γιατί ο λογαριασμός ρεύματος μεταβάλλεται κάθε φορά που υπάρχουν εξελίξεις σε περιοχές γεωπολιτικής έντασης. Πρόκειται για τη χονδρική τιμή, αυτή που διαμορφώνεται από την προσφορά και τη ζήτηση, όμως επειδή η προσφορά στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε πετρέλαιο, κάθε αναταραχή στη διεθνή τιμή πετρελαίου περνάει σχεδόν αυτόματα σε αυτήν.
 

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη τιμή, μέσα στην ίδια αγορά, που δεν ακολουθεί ούτε τη γεωπολιτική ούτε το κόστος καυσίμων. Είναι η τιμή που καταβάλλεται στις Υποχρεωτικά Ενταγμένες Μονάδες (ΥΕΜ), μονάδες που ο Διαχειριστής Συστήματος Μεταφοράς Κύπρου (ΔΣΜΚ) διατηρεί υποχρεωτικά σε λειτουργία, μέσω δημοπρασίας στην οποία, στην πράξη, συμμετέχει ουσιαστικά ένας μόνο προσφοροδότης. Οι δύο αυτές τιμές ακολουθούν εντελώς διαφορετική λογική.

Η πρώτη τιμή, εκεί όπου η γεωπολιτική περνάει μέσα από την τιμή του πετρελαίου

Η χονδρική τιμή είναι τόσο εκτεθειμένη στο πετρέλαιο για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι ότι οι περισσότερες μονάδες παραγωγής στην Κύπρο είναι παλιές και δύσκαμπτες, οπότε παραμένουν σε λειτουργία στο ελάχιστο τεχνικά εφικτό επίπεδο αντί να τεθούν εκτός, ακόμη και όταν υπάρχει ηλιοφάνεια. Αυτό περιορίζει τον χώρο για ΑΠΕ, και καθώς δεν υπάρχει καθόλου αποθήκευση στο νησί, η αχρησιμοποίητη καθαρή ενέργεια πηγαίνει χαμένη. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι το νησί δεν διαθέτει διασύνδεση με άλλο δίκτυο, οπότε κάθε αύξηση της τιμής πετρελαίου στο εξωτερικό μεταφέρεται αμέσως εδώ, χωρίς εναλλακτική λύση.
 

Τα στοιχεία της τελευταίας χρονιάς δείχνουν καθαρά πώς λειτουργεί αυτή η έκθεση.

• 28 Φεβρουαρίου, ξεσπά πόλεμος και κλείνει το Στενό του Ορμούζ
• 8 Απριλίου, μια εκεχειρία κρατά για λίγο, στη συνέχεια επιβάλλεται διπλός αποκλεισμός
• 20 Ιουνίου, το στενό κλείνει ξανά
• 8 Ιουλίου, η εκεχειρία καταρρέει και δέχονται επίθεση δεξαμενόπλοια

Η χονδρική τιμή ξεκίνησε από περίπου €150 έως €180 στα τέλη του 2025, έφτασε στα €250 τον Μάρτιο, υποχώρησε, και ανέβηκε ξανά σε νέα υψηλά, €243 τον Αύγουστο και €257 τον Σεπτέμβριο. Ο μέσος όρος της περιόδου διαμορφώθηκε στα €203.

Η δεύτερη τιμή, αυτή που καθορίζει ένας μόνο προσφοροδότης

Οι ΥΕΜ αντιστοιχούν στο ένα τρίτο όλων όσων διακινούνται σε αυτή την αγορά. Η τιμή τους υποτίθεται ότι αντικατοπτρίζει το κόστος διατήρησης των μονάδων σε ετοιμότητα, όχι την προσφορά και τη ζήτηση όπως η χονδρική τιμή. Συγκρίνοντάς τη όμως με τη χονδρική τιμή, παρουσιάζει ασυνήθιστη συμπεριφορά.

• Μάρτιος έως Απρίλιος, χονδρική €224 έως €225, ΥΕΜ χαμηλότερα, €191 έως €207
• Μάιος έως Ιούνιος, χονδρική υποχωρεί στα €194 έως €207, ΥΕΜ ανεβαίνουν πάνω από αυτήν, στα €228 έως €251
• Ιούλιος έως Αύγουστος, χονδρική στα €226 έως €243, ΥΕΜ πέφτουν στα €154 έως €157
• Σεπτέμβριος έως Οκτώβριος, χονδρική σε ιστορικό υψηλό των €257, ΥΕΜ καταρρέουν στα €76
   

Αυτό από μόνο του θα ήταν ήδη ένα ανοιχτό ερώτημα. Γίνεται πιο δύσκολο να αγνοηθεί αν κοιτάξει κανείς τις συγκεκριμένες μονάδες, όχι μόνο τα συνολικά ποσά. Ο ίδιος ακριβώς συνδυασμός τεσσάρων μονάδων εμφανίστηκε στον κατάλογο ΥΕΜ τον Οκτώβριο του 2025, ξανά τον Ιούνιο του 2026, και ξανά τον Σεπτέμβριο του 2026. Τον Οκτώβριο τιμολογήθηκε στα €189,52 ανά MWh έναντι χονδρικής €162, premium περίπου 17%. Τον Ιούνιο, οι ίδιες τέσσερις μονάδες στα €227,37, με χονδρική €194, ξανά κοντά στο 17%. Μέχρι εκεί, μοιάζει με μηχανισμό βασισμένο στο κόστος να λειτουργεί κανονικά. Τον Σεπτέμβριο όμως, οι ίδιες ακριβώς μονάδες τιμολογήθηκαν στα €75,77, τη στιγμή που η χονδρική έφτανε στο ετήσιο υψηλό των €257. Ο ίδιος εξοπλισμός πέρασε από σταθερό premium 17% σε έκπτωση 70%, τον έναν μήνα που η τιμή θα έπρεπε λογικά να ανέβει.

Η μεθοδολογία βασίζεται στο δηλωμένο κόστος της κάθε μονάδας, όχι στις συνθήκες της αγοράς, και αυτό εξηγεί γιατί μια μονάδα μπορεί να διαφέρει από τη χονδρική τιμή. Δεν εξηγεί όμως γιατί το ίδιο δηλωμένο κόστος, για τον ίδιο ακριβώς εξοπλισμό, θα άλλαζε πάνω από τρεις φορές μέσα σε οκτώ μήνες, κινούμενο αντίθετα από το σήμα κόστους καυσίμου που έστελνε η υπόλοιπη αγορά. Και δεν υπάρχει εξωτερικός έλεγχος σε αυτόν τον αριθμό, ο ΔΣΜΚ τον ελέγχει ως προς τις τεχνικές απαιτήσεις, όχι ως προς τα πραγματικά τιμολόγια καυσίμου. Αυτό δεν αποδεικνύει κάτι παράνομο, είναι όμως ακριβώς το είδος του κενού που δεν θα έπρεπε να το εντοπίζουν εξωτερικοί παρατηρητές σε ένα spreadsheet.

Ένα ερώτημα που αξίζει να τεθεί

Αν οι ίδιες μονάδες μπορούν να τιμολογούνται με έκπτωση 70% τον έναν μήνα και με premium τον προηγούμενο, ποιος επαληθεύει τα στοιχεία κόστους πίσω από αυτές τις προσφορές, και θα δημοσιοποιηθεί ποτέ αυτή η επαλήθευση;

Η εποπτεία αυτού του ερωτήματος εμπίπτει στην αρμοδιότητα της Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας Κύπρου (ΡΑΕΚ). Η πρώτη τιμή απαντά σε ό,τι συμβαίνει στον κόσμο. Ίσως ήρθε η ώρα να μάθουμε τι απαντά η δεύτερη.

Οι απόψεις που εκφράζονται είναι προσωπικές.

Δρ Ανδρέας Προκοπίου

Πρώην Ανώτερος Ερευνητής στον τομέα των Έξυπνων Δικτύων, στο Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης και ερευνητής στην Électricité de France R&D στη Γαλλία