ΕΣΠΕΝ: Η διάτμηση της αγοράς ενέργειας στο επίκεντρο της Συνόδου Κορυφής - Ζητούμενο η βιωσιμότητα των προμηθευτών

Ένα μήνα μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία, είναι σαφές ότι το καλό σενάριο εύρεσης μιας συμβιβαστικής λύσης κατάπαυσης του πυρός, που θα εκκινούσε τη διαδικασία ειρήνευσης, απομακρύνεται.

Οι ιδιαιτέρως επώδυνες, οικονομικές και κοινωνικές, επιπτώσεις της ενεργειακής κρίσης υποχρεώνουν την Ευρώπη να αναθεωρήσει την ενεργειακή της στρατηγική σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, αλλά και να εξετάσει άμεσες παρεμβάσεις στην ενεργειακή αγορά.

Στην Ελλάδα, όπως και στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χρηματιστηριακές αγορές ενέργειας, η χονδρεμπορική τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας καθορίζεται από το υποκείμενο κόστος παραγωγής των «οριακών μονάδων», δηλαδή των ακριβότερων μονάδων που απαιτούνται για να καλυφθεί η ζήτηση, που επί του παρόντος είναι εκείνες του φυσικού αερίου. Συνεπώς, η αλματώδης αύξηση της τιμής του φυσικού αερίου από το καλοκαίρι του 2021 και έπειτα, συμπαρέσυρε τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας, όπως συνέβη σε όλη την Ευρώπη. Λαμβάνοντας υπόψη και το γεγονός ότι πλέον οι ηλεκτρικές αγορές στην Ευρώπη λειτουργούν συζευγμένα (Target Μodel), η μετάδοση των υψηλών τιμών από χώρα σε χώρα συμβαίνει αυτομάτως.

Πολλές ιδέες για τον τρόπο που μπορεί να γίνει η διαχείριση της δύσκολης αυτής κατάστασης, έχουν εκφραστεί από πολλές κυβερνήσεις. Μερικές από αυτές παρουσιάζονται ως οι προφανείς, με κύριο προσανατολισμό την προστασία και υποστήριξη της κατανάλωσης, η οποία έχει επιβαρυνθεί τα μέγιστα από την αύξηση των τιμών. Οι περισσότερες όμως εκφράζουν την ειλικρινή μεν επιθυμία και πρόθεση να προστατευθεί ο καταναλωτής, αλλά δεν επεξηγούν τον τρόπο εφαρμογής τους, που θα επέφερε το θεμιτό αποτέλεσμα.

Το τρέχον διήμερο θα συζητηθούν στη Σύνοδο Κορυφής οι ιδέες αυτές, και θα ληφθούν αποφάσεις, όπου καίρια σημασία θα έχουν οι προτάσεις που θα θέσει ο Πρόεδρος Μπάιντεν.

Τα κύρια βραχυχρόνια μέτρα που θα συζητηθούν αφορούν αφενός τον έλεγχο των τιμών φυσικού αερίου με στόχο το μετριασμό των επιπτώσεων της αλματώδους αύξησης, και αφετέρου την απαγκίστρωση των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας με τις οποίες τιμολογούνται οι τελικοί καταναλωτές από τις τιμές φυσικού αερίου.

Η δυνατότητα διατίμησης των χονδρικών τιμών φυσικού αερίου, ενδεχομένως θα μπορούσε να αξιολογηθεί ως μια προσέγγιση, σε μια λογική ότι θα τεθεί μια ανώτερη τιμή στην οποία θα πωλείται το φυσικό αερίου στη Ευρώπη. Στην περίπτωση που η παγκόσμια τιμή φυσικού αερίου είναι μεγαλύτερη αυτής, η διαφορά θα καλύπτεται από εθνικούς ή Ευρωπαϊκού πόρους, ενώ παράλληλα θα πρέπει να αναπτυχθεί – σε Ευρωπαϊκό επίπεδο – ο τρόπος διαχείρισης αυτού του χρέους που θα δημιουργούνταν. Ενδεχομένως, η παρέμβαση του Πρόεδρου Μπάιντεν, να αφορά στο σκέλος αυτό, αξιολογώντας το βραχυχρόνιο ευκαιριακό όφελος από την εξαγωγή αερίου στην Ευρώπη σε υψηλές τιμές, έναντι του μεσοπρόθεσμου γεωπολιτικού οφέλους της απαγκίστρωσης της Ευρώπης από την τροφοδοσία Ρωσικού αερίου. Προς αυτό το σκοπό ήδη συζητείται σε Ευρωπαϊκό επίπεδο η αναθεώρηση των Κανονισμών για την ασφάλεια εφοδιασμού ιδίως αναφορικά με την τήρηση αποθεμάτων ασφάλειας φυσικού αερίου. 

Επίσης, στη Σύνοδο θα συζητηθούν και τρόποι ώστε να μετριασθεί η επίδραση που έχουν οι πολύ υψηλές τιμές αερίου, στην ηλεκτρική αγορά, και κυρίως ο τρόπος με τον οποίο θα μπορούσαν να «απομονωθούν» οι τοξικά υψηλές τιμές του ηλεκτρισμού που παράγεται με φυσικό αέριο από την υπόλοιπη αγορά ηλεκτρικής ενέργειας.

Οι προτεινόμενες λύσεις κυρίως στοχεύουν στη διάτμηση της αγοράς (splitting) σε δύο τμήματα. Το πρώτο θα αφορά το φυσικό αέριο και την παραγομένη από αυτό ηλεκτρική ενέργεια, όπου ήδη με τη διατίμηση των τιμών του θα έχει τεθεί εν μέρει σε έλεγχο, και το δεύτερο θα αφορά την υπόλοιπη αγορά, όπου θα συμμετέχουν οι μονάδες ΑΠΕ, πυρηνικής και ανθρακικής ενέργειας, ώστε η τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας που θα παράγεται από αυτές να μην συνδέεται πλέον με την τιμή ηλεκτρισμού από μονάδες φυσικού αερίου.

Ενόψει της Συνόδου Κορυφής, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε προ δύο εβδομάδων το σχέδιο REPowerEU το οποίο στοχεύει στην εξάλειψη της εξάρτησης της Ευρώπης από το Ρωσικό φυσικό αέριο και περιλαμβάνει στόχους για τη «διαφοροποίηση» των πηγών εφοδιασμού με αύξηση των εισαγωγών φυσικού αερίου από εναλλακτικούς προμηθευτές» καθώς και την αύξηση της χρήσης «πράσινων» αεριών όπως το βιομεθάνιο και το υδρογόνο. Ασφαλώς, το σχέδιο τονίζει επίσης την ανάγκη επιτάχυνσης της ενεργειακής μετάβασης, δηλαδή την επίσπευση της διείσδυσης των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) και την ενίσχυση της ενεργειακής απόδοσης.

Στο σχέδιο REPowerEU περιλαμβάνονται επίσης και βραχυχρόνια μέτρα που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν, στοχεύοντας αφενός στην άμεση ενίσχυση των καταναλωτών και αφετέρου στην παρέμβαση στο τρόπο λειτουργίας των ηλεκτρικών αγορών, ώστε να μετριαστούν οι επιπτώσεις των υψηλών τιμών του φυσικού αερίου.

Τα μέτρα χρηματικής ενίσχυσης των καταναλωτών, μέσω των κρατικών επιδοτήσεων των λογαριασμών ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου, τα οποία απολύτως ορθώς εφαρμόζονται ήδη στην Ελλάδα κατά το τελευταίο διάστημα, επιφέρουν άμεσα αποτελέσματα στην ανακούφιση του καταναλωτή.

Όσον αφορά τους τρόπους μετριασμού των επιπτώσεων των τιμών φυσικού αερίου στις ηλεκτρικές αγορές, το σχέδιο REPowerEU προτείνει συγκεκριμένες ρυθμιστικές παρεμβάσεις που «στοχεύουν στην επίτευξη αποτελεσματικού ανταγωνισμού» ώστε «οι αγορές να μπορούν να λειτουργούν ικανοποιητικά για τους καταναλωτές μακροπρόθεσμα».  

Στην Ελλάδα συγκεκριμένα, το γεγονός ότι το σύνολο της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας διατίθεται μέσω της χρηματιστηριακής αγοράς, συνεπάγεται ότι η τιμή της ενέργειας που διατίθεται στη λιανική αγορά, προσδιορίζεται από τη χρηματιστηριακή τιμή του ηλεκτρισμού, τη λεγόμενη οριακή τιμή, και συνεπώς είναι πλήρως εκτεθειμένη στις ραγδαίες αυξήσεις και στις έντονες μεταβολές της τιμής του φυσικού αερίου. Οι προμηθευτές, στη συντριπτική τους πλειοψηφία, μετακυλίουν στους πελάτες τους τις αυξήσεις στη χρηματιστηριακή τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας, μέσω της ρήτρας αναπροσαρμογής της χρέωσης προμήθειας, η οποία στη συνέχεια επιδοτείται από το Ταμείο Ενεργειακής Μετάβασης συνεισφέροντας σημαντικά στη διαχείριση του ενεργειακού κόστους

Στο πλαίσιο αυτό – όπως ήδη αναφέρθηκε και παραπάνω – στη Σύνοδο Κορυφής θα συζητηθούν ιδέες για τον τρόπο με τον οποίο οι τιμές του αερίου δεν θα επηρεάζουν το σύνολο της ηλεκτρικής αγοράς. Επι του θέματος, στο σχέδιο REPowerEU προτείνονται μέτρα, τα οποία όπως αναφέρει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα διασφαλίζουν ότι «οι προμηθευτές έχουν πρόσβαση σε μακροπρόθεσμες συμβάσεις σε ισότιμη βάση» και «μέτρα για τους παραγωγούς που κατέχουν δεσπόζουσα θέση ώστε να συνάπτουν προθεσμιακές συμβάσεις σε δίκαιη βάση (π.χ. με τους ίδιους όρους που ισχύουν για το σκέλος εφοδιασμού τους)».

Κατά δεύτερον, το γεγονός ότι η τιμή της διακινούμενης ενέργειας, στο σύνολο της, προσδιορίζεται αποκλειστικά από τη χρηματιστηριακή τιμή του ηλεκτρισμού, η οποία διαμορφώνεται σε πρωτοφανή επίπεδα εξαιτίας του υποκείμενου κόστους παραγωγής των μονάδων φυσικού αερίου, συνεπάγεται ότι ανακύπτουν τεράστιες ανάγκες ρευστότητας (κεφαλαίου κίνησης) για τους προμηθευτές ενέργειας, οι οποίοι υποχρεούνται να προκαταβάλουν τα ποσά που απαιτούνται για την αγορά της ηλεκτρικής ενέργειας στη χρηματιστηριακή αγορά, και τα οποία εισπράττουν από τους πελάτες τους, στην καλύτερη περίπτωση μετά από διάστημα δύο μηνών – ενώ επίσης καλούνται να εξασφαλίσουν και εγγυήσεις αντίστοιχου ύψους, για τη συμμετοχή τους στις αγορές. Συνεπώς, το σύνολο των χρηματοοικονομικών απαιτήσεων που ανακύπτουν για τους προμηθευτές, είναι πολλαπλάσιο εκείνου που είναι σε θέση να διαχειριστεί η αγορά, βάσει της έως σήμερα λειτουργίας της. 

Οι ιλιγγιώδεις τιμές των ενεργειακών προϊόντων αυξάνουν επίσης κατακόρυφα της επισφάλειες που σχετίζονται με την εμπρόθεσμη εξυπηρέτηση των λογαριασμών ενέργειας, εντείνοντας έτι περαιτέρω τις χρηματοοικονομικές πιέσεις που δέχεται ο κλάδος.

Στο πλαίσιο αυτό, εκτιμάται ότι θα πρέπει άμεσα να ληφθούν μέτρα υπό τη μορφή δανείων ή εγγυήσεων, στην κατεύθυνση που υποδεικνύεται στο σχέδιο REPowerEU αλλά και των προτάσεων του Efet, για την ενίσχυση των επιχειρήσεων που όπως αναφέρεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αντιμετωπίζουν «πιεστικές ανάγκες ρευστότητας λόγω έκτακτων και απρόβλεπτων περιστάσεων».

Η ηλεκτρική ενέργεια είναι το πλέον διαδεδομένο και ευρέως καταναλισκόμενο προϊόν, μακράν όλων των υπολοίπων – πρακτικά κάθε πρίζα στο σπίτι μας είναι και ένα σημείο πώλησης. Ο ρυθμός προμήθειας και κατανάλωσης της είναι διαρκής και επαναλαμβανόμενος, κάθε ώρα της ημέρας και όλες τις ημέρες του χρόνου. Η προμήθεια ενός προϊόντος με αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να γίνει αποκλειστικά μέσω μακροχρόνιων σχέσεων εμπιστοσύνης, όπου προφανώς ο προμηθευτής προσπαθεί να προσφέρει στον πελάτη του την καλύτερη δυνατή τιμή και τους καλυτέρους δυνατούς όρους, διασφαλίζοντας όμως ότι αυτό μπορεί να γίνει με μακροχρονίως διατηρήσιμο τρόπο, χωρίς διακρίσεις μεταξύ των πελατών του.

----------

Μίλτος Ασλάνογλου, Γενικός Διευθυντής του ΕΣΠΕΝ