Τι σηματοδοτεί η συμφωνία ΗΠΑ–Γροιλανδίας για την ενέργεια και τις σπάνιες γαίες

Η νέα συμφωνία μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών, της Δανίας και της Γροιλανδίας μπορεί να παρουσιάστηκε κυρίως ως απάντηση σε μια κρίση ασφαλείας στην Αρκτική, ωστόσο ουδείς μπορείς να παραβλέψει τις οικονομικές της προεκτάσεις. Η στρατηγική θέση της Γροιλανδίας, τα κοιτάσματα ορυκτών και οι πιθανές ενεργειακές της πηγές βρίσκονται εδώ και καιρό στο επίκεντρο του αμερικανικού ενδιαφέροντος. 

Η συμφωνία, η οποία ανακοινώθηκε στις 18 Σεπτεμβρίου, αναμένεται να υπογραφεί επισήμως κατά τη διάρκεια της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη. Το πλήρες κείμενό της δεν έχει ακόμη δημοσιοποιηθεί. Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι θα παρέχει στην Ουάσινγκτον «μόνιμο έλεγχο της ασφάλειας» της Γροιλανδίας και τη δυνατότητα να εμποδίζει αντίπαλες χώρες να εγκαθιστούν στρατιωτικές εγκαταστάσεις ή να πραγματοποιούν «ευαίσθητες επενδύσεις» χωρίς την αμερικανική έγκριση.

Η Δανία και η Γροιλανδία, από την πλευρά τους, δήλωσαν ότι η συμφωνία αναγνωρίζει την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα του Βασιλείου της Δανίας, καθώς και το δικαίωμα του λαού της Γροιλανδίας στην αυτοδιάθεση.

Οι φυσικοί πόροι

Η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για το ζήτημα των φυσικών πόρων. Τα ορυκτά της Γροιλανδίας παραμένουν υπό τον έλεγχο των αρχών της ίδιας της Γροιλανδίας. Οι ρυθμίσεις αυτοδιοίκησης του 2009 έδωσαν στη Γροιλανδία τον έλεγχο των ορυκτών της, συμπεριλαμβανομένων των υδρογονανθράκων, ενώ η κυβέρνησή της είναι αρμόδια για τη ρύθμιση της εξορυκτικής δραστηριότητας.

Ωστόσο, ένας ισχυρότερος αμερικανικός ρόλος στον τομέα της ασφάλειας θα μπορούσε να αλλάξει το εμπορικό περιβάλλον γύρω από αυτούς τους πόρους.

Οι σπάνιες γαίες στο επίκεντρο της στρατηγικής εξίσωσης

Η Γροιλανδία έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή διαθέτει κοιτάσματα σπάνιων γαιών και άλλων κρίσιμων ορυκτών που απαιτούνται από τη σύγχρονη βιομηχανία, τις τεχνολογίες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, τα ηλεκτρονικά και την αμυντική βιομηχανία.

Μελέτη του 2023 από τη Γεωλογική Υπηρεσία Δανίας και Γροιλανδίας (GEUS) ανέδειξε την περιοχή Gardar στη νότια Γροιλανδία ως περιοχή με εξαιρετικά υψηλή συγκέντρωση κρίσιμων πρώτων υλών. Μεταξύ των κοιτασμάτων που επισημάνθηκαν βρίσκονται τα Kvanefjeld, Kringlerne και Motzfeldt, τα οποία περιέχουν σπάνιες γαίες, καθώς και πόρους όπως λίθιο, ταντάλιο, νιόβιο και άφνιο.

Η ανατολική Γροιλανδία διαθέτει επίσης σημαντικά κοιτάσματα μολυβδαινίου, μετάλλων της ομάδας της πλατίνας, χρυσού, τιτανίου, βαναδίου και στροντίου.

Οι δυτικές κυβερνήσεις επιδιώκουν να διαφοροποιήσουν τις αλυσίδες εφοδιασμού κρίσιμων ορυκτών και να μειώσουν την εξάρτηση από ιδιαίτερα συγκεντρωμένες πηγές παραγωγής και επεξεργασίας αλλού, ιδίως στην Κίνα. Αυτό καθιστά τα κοιτάσματα της Γροιλανδίας, η οποία βρίσκεται γεωγραφικά κοντά στη Βόρεια Αμερική, περισσότερο στρατηγικά ενδιαφέροντα ακόμη και πριν καταστούν εμπορικά αξιοποιήσιμα.

Ωστόσο, το γεωλογικό δυναμικό δεν συνδέεται με μια ήδη ανεπτυγμένη μεταλλευτική βιομηχανία.

Στις αρχές του 2026, στη Γροιλανδία λειτουργούσαν μόλις δύο ορυχεία: ένα χρυσωρυχείο στον νότο και ένα ορυχείο ανορθοσίτη στα δυτικά. Δεν λειτουργούσε κανένα ορυχείο σπάνιων γαιών. Αυτό το χάσμα μεταξύ γεωλογικού δυναμικού και πραγματικής παραγωγής είναι κρίσιμο.

Αναγκαίες υποδομές

Η εξόρυξη στη Γροιλανδία απαιτεί υποδομές, λιμάνια, δρόμους, ενεργειακές εγκαταστάσεις, εξειδικευμένο εξοπλισμό και αξιόπιστες μεταφορές σε ένα εξαιρετικά απαιτητικό αρκτικό περιβάλλον. Μεγάλο μέρος του νησιού καλύπτεται από πάγο, ενώ οι οικισμοί και οι υποδομές του είναι ευρέως διασκορπισμένοι.

Η GEUS επισημαίνει ότι μόνο ένα περιορισμένο μέρος των ορυκτών εμφανίσεων της χώρας έχει μελετηθεί επαρκώς ώστε να θεωρείται πραγματικό κοίτασμα.

Επομένως, η συμφωνία ασφαλείας δεν δημιουργεί από μόνη της μια αλυσίδα εφοδιασμού σπάνιων γαιών. Αυτό που δυνητικά κάνει είναι να περιορίζει μία κατηγορία γεωπολιτικής αβεβαιότητας γύρω από μελλοντικές επενδύσεις.

Ένα νέο επίπεδο προστασίας για τις δυτικές επενδύσεις;

Η περιγραφή του Τραμπ για τη συμφωνία δείχνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν να αποκτήσουν προνομιακή θέση στον τομέα της ασφάλειας γύρω από τις στρατηγικές υποδομές της Γροιλανδίας και να αποτρέψουν ανταγωνιστικές δυνάμεις από το να αποκτήσουν επιρροή.

Η αναφερόμενη απαγόρευση εγκατάστασης στρατιωτικών υποδομών από αντίπαλες χώρες είναι αναμενόμενη, δεδομένης της θέσης της Γροιλανδίας μεταξύ Βόρειας Αμερικής και Ευρώπης και της εγγύτητάς της με σημαντικές αρτηρίες της Αρκτικής και του Βόρειου Ατλαντικού.

Πιο σημαντική για την εξορυκτική δραστηριότητα θα μπορούσε να είναι η δήλωση του Τραμπ ότι οι αντίπαλες χώρες θα εμποδίζονται επίσης από το να πραγματοποιούν «ευαίσθητες επενδύσεις» χωρίς αμερικανική έγκριση. Ο ακριβής ορισμός των «ευαίσθητων επενδύσεων» δεν έχει ακόμη δημοσιοποιηθεί.

Η ασάφεια αυτή έχει σημασία.

Εάν η τελική συμφωνία αφορά αποκλειστικά στρατιωτικές και αμυντικές υποδομές, η άμεση επίδρασή της στην εξόρυξη μπορεί να είναι περιορισμένη. Εάν, αντίθετα, θεσπίζει έναν ευρύτερο μηχανισμό ελέγχου ξένων επενδύσεων σε στρατηγικά σημαντικούς πόρους και υποδομές, οι συνέπειες για τον αναδυόμενο μεταλλευτικό τομέα της Γροιλανδίας θα μπορούσαν να είναι πολύ μεγαλύτερες.

Σε ένα τέτοιο σενάριο, η συμφωνία θα μπορούσε να ενισχύσει μια τάση που ήδη διαμορφώνεται στην αγορά κρίσιμων ορυκτών: τις προσπάθειες των δυτικών χωρών να εξασφαλίσουν πηγές σπάνιων γαιών και άλλων στρατηγικών υλικών εκτός αλυσίδων εφοδιασμού που ελέγχονται σε μεγάλο βαθμό από την Κίνα.

Ο τομές της ενέργειας

Το ενεργειακό δυναμικό της Γροιλανδίας είναι ευρύτερο από τις σπάνιες γαίες, όμως η πολιτική κατεύθυνση έχει υπάρξει διαφορετική.

Η Γροιλανδία διαθέτει γνωστό δυναμικό υδρογονανθράκων και προηγούμενες γεωλογικές αξιολογήσεις έχουν εντοπίσει προοπτικές για πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Ωστόσο, η κυβέρνηση της Γροιλανδίας αποφάσισε το 2021 να σταματήσει την έκδοση νέων αδειών για έρευνα και εξερεύνηση πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Αυτό σημαίνει ότι θα ήταν παραπλανητικό να ερμηνευθεί η νέα αμερικανική συμφωνία ασφαλείας ως άμεσο άνοιγμα του ενεργειακού τομέα πετρελαίου και φυσικού αερίου της Γροιλανδίας.

Αντίθετα, η ενεργειακή ιστορία της Γροιλανδίας μπορεί να αφορά όλο και περισσότερο τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τις υποδομές που απαιτούνται για να στηριχθούν η εξόρυξη και η οικονομική ανάπτυξη.

Η Γροιλανδία διαθέτει σημαντικό υδροηλεκτρικό δυναμικό και η κυβέρνησή της έχει στο παρελθόν προωθήσει έργα ανανεώσιμης ενέργειας παράλληλα με τον τομέα των ορυκτών.

Εδώ δημιουργείται μια σημαντική σύνδεση μεταξύ ενέργειας και ορυκτών. Τα έργα εξόρυξης σπάνιων γαιών και άλλων ορυκτών απαιτούν σημαντικές ποσότητες αξιόπιστης ενέργειας. Η ανάπτυξη ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας και των σχετικών υποδομών θα μπορούσε επομένως να καταστήσει πιο βιώσιμη οικονομικά την αξιοποίηση απομακρυσμένων κοιτασμάτων, χωρίς να απαιτείται από τη Γροιλανδία να ανατρέψει την πολιτική της για νέες έρευνες πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Το αναπάντητο ερώτημα

Για τη Γροιλανδία, το σημαντικότερο ζήτημα μπορεί να μην είναι το εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκτούν μεγαλύτερες αρμοδιότητες στον τομέα της ασφάλειας. Είναι ο τρόπος με τον οποίο αυτός ο διευρυμένος στρατηγικός ρόλος θα συνδεθεί με την οικονομική και πολιτική αυτονομία της Γροιλανδίας.

Οι ηγέτες της Δανίας και της Γροιλανδίας έχουν δηλώσει ρητά ότι η κυριαρχία και το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση παραμένουν σε ισχύ. Η κυβέρνηση της Γροιλανδίας διατηρεί επίσης την αρμοδιότητα για τους ορυκτούς πόρους της.

Ωστόσο, οι ακριβείς οικονομικές προβλέψεις της νέας συμφωνίας παραμένουν άγνωστες.