Ενέργεια Do It Yourself: Πώς αναπτύσσονται οι ενεργειακές κοινότητες ΑΠΕ στην Ευρώπη - Η εικόνα για την Ελλάδα

Το 2019, η ΕΕ έθεσε σε εφαρμογή ειδική νομοθεσία για την επέκταση των κοινοτήτων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (RECs) όπου ήδη υπάρχουν, και για την παροχή ενέργειας στους πολίτες σε χώρες - κυρίως στην ανατολική και νότια Ευρώπη - όπου δεν υπήρχαν καθόλου. 

Οι στόχοι ήταν σαφείς: η αύξηση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, η μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, η ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και η ενδυνάμωση των πολιτών - ώστε να ενταχθούν στην Ενεργειακή Συμμαχία. Τα κράτη μέλη είχαν πέντε χρόνια για να μεταφέρουν αυτές τις οδηγίες και όλα το έκαναν, αν και σε διαφορετικό βαθμό και με ποικίλα αποτελέσματα. 

Σύμφωνα με τα πρώτα συνπεράσματα που ανακύπτουν από το Φόρουμ των Ευρωπαϊκών Ενεργειακών Κοινοτήτων στην Κρακοβία της Πολωνίας, στα πέντε χρόνια από την έκδοση οδηγιών από την ΕΕ για την επέκταση της κοινοτικής ενέργειας σε ολόκληρο το μπλοκ, έχουν σχηματιστεί χιλιάδες νέες κοινότητες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (RECs) και πολλές από τις καθιερωμένες έχουν επεκταθεί. 

Οι εκτιμήσεις

Δεν υπάρχουν ακόμη επίσημοι αριθμοί , αλλά οι υψηλότερες εκτιμήσεις κυμαίνονται σε περίπου 9.000 RECs με αρκετά εκατομμύρια συμμετέχοντες, ανάλογα με τον τρόπο που κάποιος ορίζει την κοινοτική ενέργεια. Κυμαίνονται δηλαδή από μια μερικούς γονείς που τοποθετούν ηλιακούς συλλέκτες σε τοπικό σχολείο έως νόμιμους συνεταιρισμούς, ο μεγαλύτερος από τους οποίους είναι η Ecopower, με έδρα το Βέλγιο, η οποία έχει περισσότερα από 11.000 μέλη και παράγει περίπου 100 GWh πράσινης ηλεκτρικής ενέργειας ετησίως.

Η νομοθεσία της ΕΕ έδωσε στα κράτη μέλη πέντε χρόνια όχι μόνο για να θεσπίσουν νομοθεσία που θα καθιστούσε εφικτά εξαρχής τα ενεργειακά έργα των πολιτών, αλλά και για να παράσχουν « ευνοϊκά πλαίσια » για να διευκολύνουν την ανάπτυξη των REC. Με άλλα λόγια, να μεταφέρουν τη διατύπωση της οδηγίας σε νομικά βιβλία, ώστε οι REC να μπορούν να δημιουργηθούν και να λειτουργούν με επιτυχία. Το όραμα ήταν να καταστούν οι REC αναπόσπαστο μέρος της ευρύτερης μετάβασης στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και της απαλλαγής της ευρωπαϊκής οικονομίας και κοινωνίας από τις εκπομπές άνθρακα.

Τα καλά νέα είναι ότι παντού στην ΕΕ σήμερα υπάρχουν REC. Ακόμη και σε όλη τη Νοτιοανατολική Ευρώπη (ΝΑΕ), υπάρχουν πλέον REC που διασκορπίζονται στα Βαλκάνια και στην ενδοχώρα του Δούναβη. 

Ενέργεια Do It Yourself

Όπως αναφέρεται σε εκτενές δημοσίευμα στο energyransition.org, έρευνες δείχνουν ότι το ενδιαφέρον για την Do It Yourself (DIY) καθαρή ενέργεια είναι υψηλό παντού στην Ευρώπη. Σε μια μελέτη που διεξήχθη σε Ρουμάνους και Βούλγαρους, το 85% των ερωτηθέντων έδειξε έντονο ενδιαφέρον για την έναρξη τοπικών ενεργειακών συνεταιρισμών.

Οι ηγέτες στη Βόρεια Ευρώπη

Οι χώρες της ΕΕ που είναι πιο γεμάτες με ενεργειακές κοινότητες είναι η Ολλανδία, η Δανία και η Γερμανία, λέει ο Βίκτορ Μπουκόφσκι του think tank ABUD Ltd με έδρα τη Βουδαπέστη . «Η Γερμανία από μόνη της αντιπροσωπεύει σχεδόν το ήμισυ όλων των ενεργειακών κοινοτήτων στην ΕΕ», υπογραμμίζει. 

Οι οδηγίες της ΕΕ μπορεί να ευθύνονται για τη μέτρια ανάπτυξη (5 έως 10%) σε αυτήν την περιοχή, αλλά ίσως ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι η νομοθεσία της ΕΕ ορίζει ότι τα κράτη επιτρέπουν νέα είδη ενέργειας για τους πολίτες, όπως η κοινή χρήση ενέργειας μεταξύ των μερών. Η Γερμανία, για παράδειγμα, επιτρέπει πλέον το Mieterstrom , μια κατασκευή που επιτρέπει στους ενοικιαστές να έχουν πρόσβαση στο δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας με σκοπό την κοινή χρήση ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας με άλλους καταναλωτές.

Προλαβαίνοντας

Η πραγματική άνθηση, λέει ο Μπουκόφσκι, σημειώθηκε σε εκείνα τα κράτη μέλη μεταξύ της Βόρειας Ευρώπης και της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, με την Αυστρία να σημειώνει την υψηλότερη επίδοση. Οι νόμοι της Αυστρίας ενημερώθηκαν τελικά το 2021 για να επιτρέψουν την κοινοτική ενέργεια, και οι υποστηρικτές της άδραξαν την ευκαιρία, ξεκινώντας 3.000 κοινότητες τα τελευταία τέσσερα χρόνια.

Η μερίδα του λέοντος αυτών των νεοσύστατων κοινοτήτων είναι τα φωτοβολταϊκά συστήματα, ακολουθούμενα από μικρά υδροηλεκτρικά εργοστάσια και ανεμογεννήτριες. Η μεγαλύτερη ομάδα μεσολαβητών είναι οι γειτονιές, αλλά και ορισμένες εταιρείες ή δήμοι. «Ένας από τους κύριους λόγους για τους οποίους οι άνθρωποι επιλέγουν τέτοιες κοινότητες», λέει ο Johannes Kohlmaier , επικεφαλής μιας περιφερειακής συμβουλευτικής εταιρείας για ενεργειακές κοινότητες, «είναι ότι γίνονται πιο ανεξάρτητοι από τις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας και τις σχετικές διακυμάνσεις των τιμών».

Η Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη μπαίνει στον χάρτη

Η Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (ΚΑΕ) ξεκίνησε από το μηδέν, αλλά πλέον έχει μπει στον χάρτη. Ωστόσο, οι νόμοι στις περισσότερες από αυτές τις χώρες απέχουν ακόμη πολύ από το να «ενεργοποιήσουν» τις ενεργειακές κοινότητες. Σε πολλές χώρες, οι οδηγίες απλώς μεταφέρθηκαν κατά λέξη – προκειμένου να πληρούνται οι τυπικές απαιτήσεις της ΕΕ – αλλά χωρίς τους απαραίτητους εθνικούς νόμους για να το κάνουν πραγματικότητα. Ωστόσο, οι ομάδες παραγωγών-καταναλωτών εργάζονται πάνω σε αυτό.

Στη Βουλγαρία για παράδειγμα, οι πολίτες της πόλης Γκάμπροβο, με πληθυσμό 50.000 κατοίκους, ανέλαβαν την πρωτοβουλία, με τη βοήθεια του ίδιου του δήμου. Μια εκστρατεία crowdfunding χρηματοδότησε μια ηλιακή εγκατάσταση 100 kW που στεγάστηκε πάνω σε μια τοπική χωματερή. Η εκστρατεία προσέλκυσε περίπου εκατό μικρούς επενδυτές - πολίτες από το Γκάμπροβο και άλλα μέρη της Βουλγαρίας, τοπικές επιχειρήσεις και ΜΚΟ - των οποίων η επένδυση περιορίστηκε σε 2.500 ευρώ ανά μέλος. Η τοπική αυτοδιοίκηση του Γκάμπροβο την υποστήριξε από την αρχή και έλαβε βοήθεια από την ΕΕ.

Η Κροατία άργησε πολύ να ξεκινήσει, αλλά τώρα οι REC ξεφυτρώνουν σε όλη τη χώρα, χάρη σε μεγάλο βαθμό στον Συνεταιρισμό Πράσινης Ενέργειας (ZEZ), ο οποίος υπάρχει εδώ και μια δεκαετία, αλλά κατάφερε να δημιουργήσει έναν ολοκληρωμένο συνεταιρισμό μόλις πρόσφατα. Αυτή τη στιγμή συνεργάζεται με 17 εξειδικευμένους οργανισμούς και πρωτοβουλίες για τη δημιουργία ενεργειακών κοινοτήτων - ή με άλλους τρόπους να συμβάλει στην ανάπτυξή τους στην Κροατία.

Η εικόνα στην Ελλάδα

Η 7η ανασκόπηση του Green Tank για την αυτοπαραγωγή και τις ενεργειακές κοινότητες στην Ελλάδα αναλύει τα πιο πρόσφατα δεδομένα του ΓΕΜΗ και του ΔΕΔΔΗΕ και καταγράφει τις σημαντικότερες εξελίξεις στο θεσμικό πλαίσιο και τον κοινοβουλευτικό έλεγχο.

Με φόντο αυτές τις εξελίξεις, τα βασικότερα ευρήματα της ανάλυσης συνοψίζονται ως εξής:

• Μειώθηκαν οι ενεργειακές κοινότητες: Στην Ελλάδα λειτουργούν σήμερα 1,703 ενεργειακές κοινότητες όλων των νομικών μορφών, 20 λιγότερες από την τελευταία καταγραφή (Σεπτέμβριος 2024). 
• Στασιμότητα στις νέες αιτήσεις: Tην περίοδο Ιανουαρίου 2024 - Μαρτίου 2025 κατατέθηκαν μόνο 60 νέες αιτήσεις έργων, ενώ μόλις 2 από αυτές εφαρμόζουν το νέο σχήμα του εικονικού ταυτοχρονισμένου συμψηφισμού.
• Παραμένει μικρό το μερίδιο της αυτοπαραγωγής ανάμεσα στα ηλεκτρισμένα έργα ενεργειακών κοινοτήτων: Έχουν συνδεθεί 1,932 έργα ισχύος 1,397.5 MW. Τα 1,792 από αυτά με ισχύ 1,335.7 MW είναι εμπορικά έργα, ενώ μόνο 140 έργα αυτοπαραγωγής ισχύος 61.8 MW έχουν ηλεκτριστεί ως τώρα (μόλις το 4.4% του συνόλου).
• Επιβραδύνεται η ηλέκτριση έργων ενεργειακών κοινοτήτων: Ενώ το 2023 συνδέθηκαν 408 έργα ισχύος 309.9 MW, το 2024 συνδέθηκαν 299 έργα ισχύος 212.3 MW ενώ το πρώτο τρίμηνο του 2025 ηλεκτρίστηκαν μόλις 42 έργα ισχύος 34.4 MW. Εξαίρεση αποτελούν τα έργα αυτοπαραγωγής από ενεργειακές κοινότητες των οποίων η ηλεκτρισμένη ισχύς υπερ-τριπλασιάστηκε το 2024, αλλά παραμένει συγκριτικά χαμηλή.
• H Κεντρική Μακεδονία διατηρεί τα ηνία: Πρώτη η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας σε πλήθος (380) και ηλεκτρισμένη ισχύ έργων ενεργειακών κοινοτήτων (353.7 MW). 
• Σε δυσμενή θέση η «λιγνιτική» Δυτική Μακεδονία: Η Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας είναι δεύτερη πανελλαδικά σε πλήθος ενεργειακών κοινοτήτων (294) αλλά αντιμετωπίζει το μεγαλύτερο πρόβλημα διαθεσιμότητας ηλεκτρικού χώρου. Σε κάθε μία αίτηση έργου που ηλεκτρίζεται αντιστοιχούν τρεις ακυρωμένες αιτήσεις, ενώ έχει και το μεγαλύτερο μερίδιο ακυρωμένων έργων με γνωστοποίηση αδυναμίας σύνδεσης (87.4%). 
• Οι θεσμικές αλλαγές στην αυτοπαραγωγή επιβράδυναν την πορεία των αιτήσεων:  Μετά το «άλμα» του 2023 όπου κατατέθηκαν 21,350 νέες αιτήσεις έργων αυτοπαραγωγής, οι νέες αιτήσεις το 2024 περιορίστηκαν στις 13,966, ενώ το πρώτο τρίμηνο του 2025 υποβλήθηκαν μόνο 1,576 νέες αιτήσεις. 
• Η «σκυτάλη» της αυτοπαραγωγής περνά σταδιακά στον ταυτοχρονισμό: Από την έναρξη υποδοχής αιτήσεων (εικονικού) ταυτοχρονισμένου συμψηφισμού τον Οκτώβριο 2024, το 62.2% των 2,644 νέων αιτήσεων αυτοπαραγωγής πανελλαδικά, εφαρμόζουν είτε ταυτοχρονισμένο (1.529), είτε εικονικό ταυτοχρονισμένο συμψηφισμό (116).   
• Κοντά στο «ορόσημο» του 1 GW η αυτοπαραγωγή: Ως τον Μάρτιο του 2025, είχαν συνδεθεί 32,955 έργα αυτοπαραγωγής ισχύος 937.6 MW σε ολόκληρη την επικράτεια, με το μεγαλύτερο τμήμα αυτών (871.9 MW) να χρησιμοποιεί φωτοβολταϊκά συστήματα.
• Σε αναζήτηση επιπλέον ηλεκτρικού χώρου για αυτοπαραγωγή: Το άθροισμα της ισχύος των εκκρεμών έργων αυτοπαραγωγής και αυτής των ηλεκτρισμένων έργων αγγίζει τα 1,865 MW, πλησιάζοντας έτσι τα 2 GW που είναι ο ηλεκτρικός χώρος για έργα αυτοπαραγωγής, ο οποίος προβλέπεται από τον ν.5037/2023.