Μαστίγιο και καρότο από τις Βρυξέλλες για την ενεργειακή ολοκλήρωση της Νοτιοανατολικής Ευρώπης

Ενώ προηγούμενες προσπάθειες ενοποίησης των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας της Νοτιοανατολικής Ευρώπης φαινόταν να έχουν σταματήσει, οι Βρυξέλλες αποφάσισαν να δώσουν μία νέα ώθηση στη διαδικασία αυτή, υιοθετώντας την τακτική «μαστίγιο και καρότο».

Οι χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης -συμπεριλαμβανομένης της Ουκρανίας, της Μολδαβίας και της Γεωργίας- επιδιώκουν εδώ και καιρό να ενταχθούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, κάτι που η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν τονίζει ότι είναι προς «τα στρατηγικά συμφέροντα και τα συμφέροντα ασφαλείας της Ευρώπης».

Αλλά σε τεχνικό επίπεδο, η διαδικασία είναι εξαιρετικά αργή. Για σχεδόν 20 χρόνια, η γραμματεία της Ενεργειακής Κοινότητας με έδρα τη Βιέννη εργάστηκε για να προετοιμάσει τις ενεργειακές αγορές χωρών όπως το Μαυροβούνιο και η Αλβανία για την ενοποίηση της ενεργειακής αγοράς.

Στις αρχές του μήνα, στην ετήσια άτυπη συνάντηση που φιλοξενήθηκε στη Μπάνια Λούκα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, οι Βρυξέλλες μετέβησαν στην πόλη για να διαβάσουν τον νόμο στους συγκεντρωμένους υπουργούς Ενέργειας και Περιβάλλοντος, των χωρών.

«Τα συμβαλλόμενα μέρη καλούνται να επιταχύνουν τη μεταφορά και την εφαρμογή της δέσμης μέτρων για την ολοκλήρωση της ηλεκτρικής ενέργειας χωρίς περαιτέρω καθυστερήσεις», δήλωσε ο Αναπληρωτής Διευθυντής της GD ENER της ΕΕ, Mechthild Wörsdörfer.

Όλες οι χώρες της περιοχής, που φλερτάρουν με την ένταξή τους στην ΕΕ, έχουν χάσει την προθεσμία του Δεκεμβρίου του 2023 για να συνδυάσουν τις αγορές ενέργειας τους.

Ωστόσο, όπως υπογραμμίζει το euractiv, στη συνάντηση ήταν διάχυτη η αισιοδοξία, με τους συμμετέχοντες να υπογραμμίζουν ότι η ενίσχυση της ενεργειακής συνεργασίας είναι ζωτικής σημασίας. Καταλυτικά επέδρασαν οι μαζικές διακοπές ρεύματος που σημειώθηκαν στα τέλη Ιουνίου στην περιοχή.

Υπενθυμίζεται ότι στις 21 Ιουνίου, το ρεύμα διακόπηκε σε αρκετές βαλκανικές χώρες καταδεικνύοντας τα σοβαρά προβλήματα στα δίκτυα, τα οποία δεν μπόρεσαν να ανταποκριθούν στην κατακόρυφη αύξηση της ζήτησης λόγω των υψηλών θερμοκρασιών.

Οι παρευρισκόμενοι στη Μπάνια Λούκα επέδειξαν «πραγματική δέσμευση», είπε στο Euractiv ο Artur Lorkowski, επικεφαλής της γραμματείας.

Οι άλλοι δύο παράγοντες

Εκτός από τις διακοπές ρεύματος, υπάρχουν κι άλλοι δύο σημαντικοί παράγοντες έχουν αλλάξει τη δυναμική.

Πρώτον, όλες οι χώρες της Ενεργειακής Κοινότητας εκτός από το Κοσσυφοπέδιο βρίσκονται τώρα σε επίσημες συνομιλίες για ένταξη στην ΕΕ, δίνοντας σε ένα προηγουμένως ασαφές έργο έναν «συγκεκριμένο προορισμό», εξήγησε ο Λορκόφσκι, πρώην Πολωνός διπλωμάτης.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να εμπλακούν όλες οι κυβερνήσεις, όπως κατά τη σύνταξη των μακροπρόθεσμων σχεδίων για το κλίμα (NECPs) της περιοχής:  «Αυτό δημιούργησε ωριμότητα που πιθανώς δεν υπήρχε στα προηγούμενα στάδια», είπε ο Λορκόφσκι.

Ενδεικτικό της δυναμικής που έχει διαμορφωθεί είναι ότι η Ουκρανία υπέβαλε το δικό της ΕΣΕΚ στις 25 Ιουνίου και αναμένονται σύντομα και άλλα στην περιοχή, ενώ τα σχέδια περισσότερων από 20 χωρών της ΕΕ παραμένουν σε εκκρεμότητα.

Ταυτόχρονα, ο δασμός CO2 της ΕΕ, ο Μηχανισμός Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM), θα τεθεί σε ισχύ από το 2026 – και θα τιμωρήσει άμεσα τις εξαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας από τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, το Μαυροβούνιο και τη Βόρεια Μακεδονία προς την ΕΕ. Αυτές οι χώρες θα πρέπει να παραδίδουν εκατομμύρια ευρώ κάθε χρόνο στις χώρες της ΕΕ σε δασμούς CO2.

Τα κέρδη από τις εξαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας συμβάλλουν στη διατήρηση των εγχώριων τιμών σε χαμηλά επίπεδα. Εδώ, «η ηλεκτρική ενέργεια είναι ανθρώπινο δικαίωμα», εξηγεί ο Λορκόφσκι.

Το «παραθυράκι» στον CBAM

Η περιοχή μπορεί να γλιτώσει τον αντίκτυπο του CBAM μέχρι το 2030, αλλά για να γίνει αυτό θα πρέπει πρώτα να ενοποιήσει τις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας της. Ο Wörsdörfer συμφώνησε, όταν ρωτήθηκε από την Euractiv, ότι ο CBAM μπορεί να λειτουργήσει όχι ως τροχοπέδη αλλά ως παράγοντας ώθησης για την επιτάχυνση της υιοθέτησης των απαραίτητων νόμων.

Το δεύτερο μεγάλο θέμα της ημερήσιας διάταξης στη Μπάνια Λούκα ήταν να αντιμετωπίσουν τα επίδοξα μέλη της ΕΕ το βασικό κόστος εισόδου: την αυστηρή εγχώρια τιμολόγηση του άνθρακα.

Κυβερνητικοί αξιωματούχοι μιλώντας στο Euractiv, υπογράμμισαν ότι όταν μια χώρα όπως η Μολδαβία ενταχθεί στην ΕΕ κάπου γύρω στο 2030, η τιμολόγηση του άνθρακα θα μπορούσε να προκαλέσει τις ενεργοβόρες βιομηχανίες της να υποστούν «σοκ άνθρακα» και να καταρρεύσουν.

Αλλά η καθιέρωση τιμής CO2 «με γενικό στόχο την ένταξη στο EU ETS» παραμένει «βασική πτυχή», εξήγησε η Diana Acconcia, διευθύντρια διεθνών υποθέσεων στο τμήμα κλίματος της Επιτροπής.

Σταδιακή προσαρμογή

Έτσι, ο στόχος είναι να εγκλιματιστούν οι νοτιοανατολικές οικονομίες στην τιμολόγηση του άνθρακα σταδιακά – οι υπουργοί είχαν τρεις επιλογές: 

1. τιμή CO2 μόνο από την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας
2. να περιλάβουν βασικά αγαθά όπως το τσιμέντο και ο χάλυβας για να ταιριάζουν με το CBAM της ΕΕ
3. να εισάγουν ολόκληρο το καθεστώς.

Οι εκτιμήσεις για τις επιπτώσεις που θα έχει κάθε επιλογή θα κοινοποιηθούν στις επικείμενες συνεδριάσεις των ενδιαφερομένων πλευρών στις 20 Σεπτεμβρίου και στις 24 Οκτωβρίου πριν παρουσιαστούν τα τελικά πορίσματα σε επίσημη υπουργική σύνοδο στις 12 Δεκεμβρίου.

Εν τω μεταξύ, η «πλήρης μεταφορά» του πλαισίου μέτρησης και αναφοράς – η βάση οποιασδήποτε τιμής άνθρακα που συμμορφώνεται με την ΕΕ – θα πρέπει να προχωρήσει, δήλωσε η Acconcia.

Οι διαφωνίες

Ωστόσο, δεν είναι όλες οι χώρες της Ενεργειακής Κοινότητας ενθουσιασμένες με τις προοπτικές τιμολόγησης ισοδύναμου άνθρακα στην ΕΕ εντός δέκα ετών.

«Ειλικρινά, πιστεύουμε ότι η τιμολόγηση του άνθρακα γενικά ή το CBAM δεν θα ήταν απαραίτητο σε αυτό το στάδιο», εξήγησε ο Getoar Mjeku, αναπληρωτής υπουργός Οικονομίας του Κοσσυφοπεδίου, προσθέτοντας ότι λίγες βιομηχανίες είχαν μετεγκατασταθεί στη χώρα του – που σημαίνει ότι ο κίνδυνος διαρροής άνθρακα ήταν χαμηλός.

Επιπλέον, το Κοσσυφοπέδιο δεν έχει ακόμη «διαβουλευτεί με την κοινωνία των πολιτών» για το θέμα, σημείωσε ο Mjeku, ζητώντας χρονικά περιθώρια από τις Βρυξέλλες.

Άλλοι διαμαρτύρονται για τον φόρτο εργασίας που σχετίζεται με την ενοποίηση των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας – όλα τα επίδοξα μέλη της ΕΕ κλήθηκαν να υιοθετήσουν την ανανέωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ από τα τέλη της δεκαετίας του 2010, έως το τέλος του 2023.

Το να σας ζητηθεί να εγκρίνετε «εννέα οδηγίες και κανονισμούς σε μόλις ένα χρόνο… ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση το εφάρμοσε για περισσότερο από μια δεκαετία… είναι ασύγκριτο», δήλωσε ο Κονσταντίν Μποροσάν, υφυπουργός ενέργειας της Μολδαβίας.

Ενεργειακή Κοινότητα

Η Συνθήκη για την Ίδρυση της Ενεργειακής Κοινότητας υπεγράφη στις 25 Οκτωβρίου 2005 στην Αθήνα, μεταξύ της Ε.Ε. και χωρών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιουλίου 2006. Έδρα της Γραμματείας της Ενεργειακής Κοινότητας είναι η Βιέννη.

Σκοπός της Ενεργειακής Κοινότητας είναι να οργανώσει τις σχέσεις μεταξύ των Συμβαλλομένων Μερών και να δημιουργήσει ένα νομικό και οικονομικό πλαίσιο σε ό,τι αφορά τα Δίκτυα Ενέργειας. Οι κύριοι στόχοι είναι να δημιουργήσει ένα σταθερό ρυθμιστικό πλαίσιο αγοράς, με βάση το ενωσιακό κεκτημένο, ικανό να προσελκύσει επενδύσεις, να δημιουργήσει έναν ενιαίο ρυθμιστικό χώρο για το εμπόριο, να ενισχύσει την ασφάλεια του εφοδιασμού, να βελτιώσει την περιβαλλοντική κατάσταση και να αναπτύξει τον ανταγωνισμό στις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου σε μια ευρύτερη γεωγραφική κλίμακα.

Τα Συμβαλλόμενα Μέρη της Ενεργειακής Κοινότητας είναι αφ’ ενός η Ευρωπαϊκή Ένωση και αφ’ ετέρου η Αλβανία, η Βοσνία και Ερζεγοβίνη, η Σερβία, το Μαυροβούνιο, η Βόρεια Μακεδονία, η Μολδαβία, η Ουκρανία, η Γεωργία και το Κόσοβο* (η ονομασία αυτή δεν θίγει τις θέσεις ως προς το καθεστώς, είναι δε σύμφωνη με την UNSCR 1244 και τη γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου για τη διακήρυξη της ανεξαρ­τη­σίας του Κοσσυφοπεδίου), ενώ καθεστώς παρατηρητή έχουν η Νορβηγία, η Αρμενία και η Τουρκία. Σημειώνουμε ότι η χώρα μας συμμετέχει στα όργανα της Ενεργειακής Κοινότητας με το καθεστώς της “συμμετέχουσας χώρας” με δικαίωμα λόγου αλλά χωρίς δικαίωμα ψήφου, καθώς διαμορφώνεται κοινή θέση της Ε.Ε.

Τα κύρια όργανα που καθιερώθηκαν για να επιτηρήσουν τη διαδικασία είναι το Συμβούλιο Υπουργών, η Μόνιμη Ομάδα Υψηλού Επιπέδου (PHLG), το Ρυθμιστικό Συμβούλιο, τα Φόρουμ και η Γραμματεία. Οι Δωρητές (World Bank, EBRD, Stability Pact, κλπ.) διαδραματίζουν επίσης έναν σημαντικό ρόλο, δεδομένης της ιδιαίτερης επένδυσης που απαιτείται στην περιοχή.

Το Συμβούλιο Υπουργών συνέρχεται κάθε χρόνο και αποτελείται από τους αρμόδιους Υπουργούς Ενέργειας από κάθε Συμβαλλόμενο Μέρος της Ενεργειακής Κοινότητας και την Ευρωπαϊκή Ένωση, εκπροσωπούμενη συνήθως από τον Ευρωπαίο Επίτροπο για την Ενέργεια και από υψηλόβαθμο εκπρόσωπο της Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Η Ε.Ε. διαμορφώνει κοινή θέση στην Ομάδα «Ενέργεια» του Συμβουλίου της Ε.Ε.). Το βασικό καθήκον του Συμβουλίου Υπουργών της Ενεργειακής Κοινότητας είναι να εξασφαλίσει την επίτευξη των στόχων που καθορίζονται στη Συνθήκη για την Ίδρυση της Ενεργειακής Κοινότητας. Η  Μόνιμη Ομάδα Υψηλού Επιπέδου (PHLG) συνέρχεται τέσσερις φορές το χρόνο και ο ρόλος της είναι να προετοιμάζει τις εργασίες του Συμβουλίου Υπουργών της Ενεργειακής Κοινότητας και να λαμβάνει μέτρα, εφόσον εξουσιοδοτηθεί σχετικά από το Συμβούλιο Υπουργών. Το Ρυθμιστικό Συμβούλιο παρέχει συμβουλές στο Συμβούλιο Υπουργών ή στη Μόνιμη Ομάδα Υψηλού Επιπέδου σχετικά με τις λεπτομέρειες νομικών, τεχνικών και ρυθμιστικών κανόνων και εκδίδει συστάσεις σε θέματα διασυνοριακών διαφορών μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ρυθμιστικών αρχών, έπειτα από αίτημα μιας από αυτές. Επίσης στο πλαίσιο της Ενεργειακής Κοινότητας λειτουργεί το φόρουμ ηλεκτρικής ενέργειας που συνεδριάζει στην Αθήνα, καθώς και το φόρουμ φυσικού αερίου.

Τα τελευταία χρόνια προωθείται αναθεώρηση της Συνθήκης για την Ενεργειακή Κοινότητα η οποία αναμένεται να επιφέρει σημαντικές αλλαγές ως προς εκσυγχρονισμό του νομοθετικού πλαισίου των μελών της Ενεργειακής Κοινότητας και στην ασφάλεια ενεργειακού εφοδιασμού. Τα βασικά σημεία των διαπραγματεύσεων περιλαμβάνουν: α) ρητή αναφορά στη Συμφωνία του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή, β) βελτίωση της εφαρμογής της Συνθήκης με την καθιέρωση μηχανισμού επιβολής κυρώσεων για παραβιάσεις της Συνθήκης, γ) μεγαλύτερη διαφάνεια στις κρατικές ενισχύσεις, δ) ενοποίηση των αγορών της Ε.Ε. και της Ενεργειακής Κοινότητας μέσω ενός συστήματος αμοιβαίων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων μεταξύ αφενός της Ε.Ε. και των μελών της και αφετέρου των κρατών μελών της Ενεργειακής Κοινότητας («μηχανισμός αμοιβαιότητας»).