Αγορά ηλεκτρικής ενέργειας: Θέτοντας τα ερωτήματα μετά τις απαντήσεις

Στο διήγημα επιστημονικής φαντασίας του Βρετανού συγγραφέα Douglas Adams “Hitchhikers Guide to the Galaxy” (Γυρίζοντας τον Γαλαξία με Ωτοστόπ) το ανθρώπινο είδος κατασκευάζει τον Υπολογιστή που θα έδινε την απάντηση για την Ζωή το Σύμπαν και τα Πάντα. Όταν μετά από 7.5 εκατομμύρια χρόνια την έλαβαν (το θρυλικό «42») συνειδητοποίησαν πως έπρεπε να είχαν ρωτήσει την κατάλληλη ερώτηση, γιατί «…μόνο όταν γνωρίζεις την ερώτηση μπορείς να καταλάβεις τι σημαίνει η απάντηση». Μπήκαν έτσι στην διαδικασία να κατασκευάσουν τον επόμενο Υπολογιστή ο οποίος θα θέσει το σωστό ερώτημα, αλλά θα χρειαζόταν… 10 εκατομμύρια χρόνια.

Ίσως η αντιστοίχιση με την σημερινή κατάσταση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα και την Ευρώπη να είναι λίγο αυστηρή, αλλά οι αναλογίες είναι εύκολα ορατές.

Το 2020 υποδεχθήκαμε με μεγάλη ευχαρίστηση, και κάποια αγωνία, τις απαντήσεις. Η εφαρμογή του πολυπόθητου Μοντέλου Στόχου (Target Model), η δημιουργία του Χρηματιστηρίου Ενέργειας, των Day-ahead και Intraday αγορών, αλλά και αυτή της Εξισορρόπησης (Balancing). Στην συνέχεια, το Market Coupling με τις γειτονικές Ιταλία και Βουλγαρία, καθώς και η επιτάχυνση των αλλαγών προς την πράσινη μετάβαση με την απόσυρση λιγνιτικών μονάδων και την εισαγωγή ολοένα και περισσότερων ΑΠΕ.

Θα μπορούσαμε επίσης να αναφέρουμε το άνοιγμα της λιανικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας που είχε προηγηθεί μετά την εισαγωγή των ΝΟΜΕ, αλλά και την απελευθέρωση της αγοράς φυσικού αερίου από τα δεσμά της φόρμουλας που ήταν βασισμένη στον εξαμηνιαίο μέσο όρο των τιμών πετρελαίου και τη μετάβαση στην τιμολόγηση βάσει spot τιμών TTF.

Η εισαγωγή όλων αυτών των «απαντήσεων» ξεκίνησε με ενθουσιασμό, με αισιοδοξία πως πολλά από τα δομικά προβλήματα της αγοράς μας θα λύνονταν, καθώς και με υπονοούμενα αλλά και σαφείς δηλώσεις πως έρχονται καλύτερες ημέρες για τους καταναλωτές.

Η πανδημία και η σημαντική πτώση της οικονομικής δραστηριότητας οδήγησε σε πτώση του ενεργειακού κόστους και δημιούργησε ένα θετικό αρχικό υπόβαθρο, τόσο για την λειτουργία των αγορών, όσο και για τους καταναλωτές.

Η συνέχεια όπως όλοι γνωρίζουμε ήταν πολύ διαφορετική με αποτέλεσμα να αρχίζουν να προκύπτουν …ερωτήματα.

Τα πρώτα ερωτήματα ξεκίνησαν σχετικά νωρίς λόγω της αστοχίας που προέκυψε στην αγορά εξισορρόπησης:

• Είναι λειτουργικό το μοντέλο της αγοράς εξισορρόπησης;
• Πρέπει να υπάρχουν price caps;
• Είναι έτοιμος ο ΑΔΜΗΕ να την διαχειριστεί;
• Μπορεί ο ΑΔΜΗΕ να διαχειριστεί τις μονάδες και το Δίκτυο με τον βέλτιστο οικονομικό τρόπο;
• Είναι έτοιμη η ΡΑΕ να ελέγξει τις συμπεριφορές των συμμετεχόντων και του Διαχειριστή;

Δεδομένου όμως του γενικότερου ευνοϊκού περιβάλλοντος τιμών φαίνεται πως η αρχική αντίδραση ήταν περιορισμένη και αφορούσε τον κλειστό κύκλο των συμμετεχόντων στην αγορά αυτή.

Η εκτόξευση στην συνέχεια των τιμών τόσο του φυσικού αερίου, όσο και του ηλεκτρισμού οδήγησε σε μια σειρά νέων ερωτημάτων που αφορούσαν πλέον τον πυρήνα του μοντέλου λειτουργίας της αγοράς και τέθηκαν με μεγάλη ένταση όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στην υπόλοιπη Ευρώπη.

• Είναι σωστή η μεθοδολογία καθορισμού της τιμής χονδρεμπορικής βάσει οριακής προσφοράς;
• Είναι τα υπάρχοντα price caps υπερβολικά;
• Είναι η λογική του scarcity pricing σωστή;
• Πως πρέπει να τιμολογείται το φυσικό αέριο;
• Πρέπει να ελέγξουμε τις διασυνοριακές ροές προστατεύοντας την εγχώρια αγορά;
• Πρέπει να ελέγξουμε/φορολογήσουμε αυξημένα κέρδη συμμετεχόντων;
• Πρέπει να θεσμοθετηθούν υποχρεώσεις διαχείρισης κινδύνου για τους συμμετέχοντες;
• Πρέπει να αναθεωρήσουμε βασικές στρατηγικές τις ενεργειακής μας πολιτικής;
• Πως θα προστατευτούν οι καταναλωτές σε ένα περιβάλλον εξαιρετικά υψηλών τιμών;

Βραχυπρόθεσμες λύσεις που ανατρέπουν μακροπρόθεσμες στρατηγικές

Ο ACER προσπάθησε να απαντήσει πολλά από αυτά με το report που δημοσίευσε τον Απρίλιο (ACER’s Final Assessment of the EU Wholesale Electricity Market Design – April 2022) και στο οποίο καταλήγει πως οι αιτίες της κρίσης δεν βρίσκονται στον σχεδιασμό της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Τουναντίον, οι ισχύοντες κανόνες αγοράς έχουν μέχρι ενός σημείου βοηθήσει στην άμβλυνση των επιπτώσεων της κρίσης (« …the current electricity market design is not to blame for the current crisis. On the contrary, the market rules in place have to some extent helped mitigate the current crisis ...»).

Για πολλά από αυτά τα θέματα υπάρχει έτσι κι αλλιώς εδώ και χρόνια εκτεταμένη βιβλιογραφία, βάσει της οποίας δομήθηκαν και οι βασικές αρχές λειτουργίας των αγορών.

Υπήρξε επίσης σημαντική αρθρογραφία, αλλά και μια ξαφνική εισβολή των θεμάτων ενέργειας στην καθημερινότητά μας από την πλειονότητα των ΜΜΕ και των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, σε μια προσπάθεια να εξηγηθεί η σημερινή κατάσταση από ανθρώπους καταρτισμένους και μη. 

Το κυρίως πρόβλημα με τα ερωτήματα αυτά, όμως, δεν είναι πως είναι όλα άτοπα, ή μη τεκμηριωμένα, αλλά κυρίως ότι τέθηκαν σε ένα ευρύτερο κοινό αφού μπήκαν σε εφαρμογή οι βασικές λειτουργίες της ολοκληρωμένης αγοράς, αφού σημαντικός αριθμός μονάδων παραγωγής (θερμικών, λιγνιτικών κτλ) έχει ήδη αποσυρθεί και αφού σημαντικός αριθμός επενδύσεων βασισμένων στο νέο ενεργειακό μοντέλο έχουν ήδη ξεκινήσει.

Πρόβλημα επίσης αποτελεί το γεγονός πως τα ερωτήματα εμφανίστηκαν κάτω από συνθήκες μεγάλης πίεσης, όπου ο κύριος στόχος των ομάδων που τα θέτουν είναι η βραχυπρόθεσμη προστασία από τους κινδύνους με τους οποίους ήρθαν ξαφνικά αντιμέτωπες. Βραχυπρόθεσμες λύσεις, όμως, που ανατρέπουν μακροπρόθεσμες στρατηγικές μπορούν να αποδειχθούν επώδυνες και περισσότερο καταστροφικές από το πρόβλημα που επιδιώκουν να λύσουν.

Τέλος, τα ερωτήματα αυτά δεν αγγίζουν το βασικό πρόβλημα που έχει προκύψει, ότι δηλαδή δεν αντιμετωπίζουμε πρόβλημα ανακατανομής πλούτου εντός της Ευρώπης, αλλά την σημαντική μεταφορά του από την Ευρώπη προς στους παραγωγούς φυσικού αερίου, πετρελαίου κτλ. 

Θα ήταν πολύ αισιόδοξο να μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως η κρίση μπορεί να γίνει η ευκαιρία να διορθωθεί αυτό το πρωθύστερο σχήμα όπου οι απαντήσεις προηγούνται των ερωτήσεων, αλλά δυστυχώς δεν είναι αυτός ο κανόνας.

Το βασικό όμως χαρακτηριστικό των κρίσεων είναι πως αποκαλύπτουν τα προβλήματα, αλλά και τους χαρακτήρες των συμμετεχόντων. Δεν είναι όμως δεδομένο πως το γεγονός αυτό της αποκάλυψης θα οδηγήσει στην αυτόματα στην βελτίωση. Εξαρτάται από το αν είμαστε έτοιμοι να απαντήσουμε σε κάποια νέα ερωτήματα:

• Είμαστε έτοιμοι να κάνουμε εγκαίρως δύσκολες συζητήσεις (να θέσουμε νωρίς τα ερωτήματα και να αναζητήσουμε τις απαντήσεις) παρά το κόστος (πολιτικό, ατομικό) που εμπεριέχουν;
• Είμαστε έτοιμοι να παραμερίσουμε κοντόφθαλμες και συντεχνιακές λογικές και να υποστηρίξουμε τις μακροχρόνιες στρατηγικές, οι οποίες θα έχουν προκύψει από τις …δύσκολες συζητήσεις;
• Μπορούμε να συζητήσουμε αναθεώρηση των στρατηγικών μόνο υπό το πρίσμα σημαντικών και μακροχρόνιων αλλαγών κι όχι υπό την πίεση βραχυπρόθεσμων μεταβολών κι επιδιώξεων;

Απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά θα μπορούσε να πει κανείς, με μια δόση χιούμορ, πως έχουν ήδη δοθεί τα προηγούμενα χρόνια. 

Θα προτιμήσουμε όμως να παραμείνουμε αισιόδοξοι και να ευχηθούμε πως δεν θα απαιτηθούν επιπλέον 10 εκατομμύρια χρόνια για το ζητούμενο.

-----------------------

* Ο κ. Ηρόδοτος Αντωνόπουλος είναι Προέδρος του ΕΣΕΠΗΕ

(Το άρθρο περιλαμβάνεται στον υπό έκδοση τόμο Greek Energy 2022 του energypress)