Η γυναικεία ενδυνάμωση είναι ζήτημα θεσμικού πλαισίου, κουλτούρας και ίσων ευκαιριών, όχι μόνο ατομικής προσπάθειας

«Το έμφυλο χάσμα δεν είναι αποτέλεσμα έλλειψης ικανοτήτων. Οι γυναίκες διαπρέπουν τόσο στα πεδία STEM όσο και στις κοινωνικές επιστήμες. Αντιθέτως, το χάσμα συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τις κοινωνικές νόρμες, με ασυνείδητες προκαταλήψεις και με τη δυσανάλογη επιβάρυνση των γυναικών με φροντιστικές ευθύνες», μας λέει η Στέλλα Τσάνη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με εξειδίκευση στα οικονομικά της ενέργειας, των φυσικών πόρων και της βιώσιμης ανάπτυξης. 

Πιστεύει βαθιά ότι οι γυναίκες μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στον τομέα της ενέργειας, ιδίως μέσα από μια περισσότερο συστημική προσέγγιση, καθώς η ενεργειακή μετάβαση απαιτεί να δούμε τη «μεγάλη εικόνα». Η συμπερίληψη διαφορετικών εμπειριών και τρόπων σκέψης, με χαρακτηριστικές εκφάνσεις τη διεπιστημονικότητα και την έμφυλη ισορροπία, ενισχύει τη συστημική κατανόηση, και προσφέρει αναπτυξιακό και στρατηγικό πλεονέκτημα.

Ποια βήματα σας οδήγησαν επαγγελματικά στον τομέα της ενέργειας; Ήταν ξεκάθαρη επιλογή εξαρχής ή προέκυψε στην πορεία;

Η ενασχόλησή μου με τον τομέα της ενέργειας δεν ήταν μια προδιαγεγραμμένη επιλογή. Όταν επέλεξα το πεδίο σπουδών μου ήξερα ότι ήθελα να σπουδάσω οικονομικά, επέλεξα όμως για την εισαγωγή μου στο πανεπιστήμιο να παρακολουθήσω και να εξεταστώ στα μαθήματα της θετικής κατεύθυνσης.  Στα 18 μου δεν μπορούσα να καταλάβω αυτήν την αυθόρμητη τάση, αλλά  στην πορεία έβγαλε απόλυτο νόημα!  Ως οικονομολόγος, με ενδιέφερε να καταλάβω πώς οι αγορές, οι θεσμοί, η τεχνολογία, το περιβάλλον και οι πολιτικές αποφάσεις αλληλοεπιδρούν και επηρεάζουν την κοινωνική ευημερία και τις αναπτυξιακές προοπτικές. Πολύ γρήγορα διαπίστωσα ότι η ενέργεια βρίσκεται στον πυρήνα αυτών των διεργασιών: εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τις οικονομικές εξελίξεις, επηρεάζει τις γεωπολιτικές ισορροπίες, καθορίζει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των κοινωνιών και συνδέεται άρρηκτα με την τεχνολογική πρόοδο και την κοινωνική συνοχή. Η ενέργεια αποτελεί έναν κατεξοχήν διεπιστημονικό χώρο. Απαιτεί κατανόηση οικονομικών μηχανισμών, επιστημονικών και τεχνολογικών εξελίξεων, περιβαλλοντικών περιορισμών, πολιτικών διαδικασιών και κοινωνικών δυναμικών. Αυτό ακριβώς το στοιχείo, δηλαδή η ανάγκη σύνθεσης γνώσεων από διαφορετικά πεδία, είναι που με γοήτευσε και με οδήγησε να εστιάσω ερευνητικά και επαγγελματικά στην ενέργεια και τη μετάβαση σε πιο βιώσιμα πρότυπα ανάπτυξης. Οι εξελίξεις στον τομέα της ενέργειας, όπως η ενεργειακή μετάβαση, δεν αποτελούν μόνο τεχνικά εγχειρήματα. Αντίθετα είναι μια σύνθεση οικονομικών, κοινωνικών, τεχνολογικών, περιβαλλοντικών και πολιτικών δυνάμεων. Και αυτό καθιστά την έρευνα και την εργασία στον τομέα της ενέργειας ένα συναρπαστικό αλλά και απαιτητικό πεδίο.

 Είναι λίγες οι γυναίκες με θέση ευθύνης στον τομέα της ενέργειας. Πού οφείλεται αυτό;

Παρά τη σημασία του τομέα, οι γυναίκες εξακολουθούν να υπο-εκπροσωπούνται σε θέσεις ευθύνης στην ενέργεια, στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς. Οι λόγοι είναι πολλαπλοί και σύνθετοι. Καταρχάς, πρόκειται για έναν παραδοσιακά ανδροκρατούμενο χώρο, ιδιαίτερα στα τεχνικά και διοικητικά του επίπεδα. Τα κοινωνικά στερεότυπα σχετικά με το «ποιος ταιριάζει» σε επαγγέλματα που συνδέονται με την τεχνολογία, τις υποδομές ή τη βιομηχανία εξακολουθούν να επηρεάζουν τις επιλογές σπουδών και καριέρας από τη νεαρή ηλικία. Επιπλέον, οι άτυποι κανόνες δικτύωσης, οι μηχανισμοί επιλογής στελεχών και η έλλειψη προτύπων γυναικείας ηγεσίας λειτουργούν  αποτρεπτικά. Το έμφυλο χάσμα δεν είναι αποτέλεσμα έλλειψης ικανοτήτων. Οι γυναίκες διαπρέπουν τόσο στα πεδία STEM όσο και στις κοινωνικές επιστήμες. Αντιθέτως, το χάσμα συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τις κοινωνικές νόρμες, με ασυνείδητες προκαταλήψεις και με τη δυσανάλογη επιβάρυνση των γυναικών με φροντιστικές ευθύνες. Η γυναικεία ενδυνάμωση δεν είναι μόνο ζήτημα ατομικής προσπάθειας  είναι ζήτημα θεσμικού πλαισίου, κουλτούρας και ίσων ευκαιριών.

Παίζει ρόλο το φύλο στην επαγγελματική εξέλιξη, και ποιά ήταν μια χαρακτηριστική στιγμή που το αντιληφθήκατε αυτό;

Το φύλο, δυστυχώς, μπορεί να παίξει ρόλο στην επαγγελματική εξέλιξη, συχνά με τρόπους που δεν είναι άμεσα ορατοί. Χαρακτηριστικές, επαναλαμβανόμενες, εμπειρίες που με κάνουν να το συνειδητοποιήσω προέρχονται από τη συμμετοχή μου σε πάνελ, συναντήσεις και άλλες επαγγελματικές δραστηριότητες, όπου οι γυναίκες είναι η συντριπτική μειοψηφία. Σε ορισμένες περιπτώσεις έχω υπάρξει η μόνη γυναίκα στο τραπέζι των ομιλητών. Σε τέτοιες στιγμές γίνεται σαφές ότι η εκπροσώπηση δεν είναι ακόμη ισορροπημένη. Παράλληλα, έχω διαπιστώσει ότι συχνά οι γυναίκες καλούνται να αποδείξουν εκ νέου την επάρκειά τους, ακόμη και όταν το βιογραφικό και η εμπειρία τους είναι απολύτως τεκμηριωμένα. Αυτές οι εμπειρίες δεν λειτουργούν αποτρεπτικά, αλλά αναδεικνύουν την ανάγκη για συστηματική αλλαγή.

 Έχετε την αίσθηση πως υπάρχει βελτίωση στα θέματα ισότητας των φύλων στα εργασιακά ζητήματα; Μπορείτε να μοιραστείτε ένα σχετικό βίωμά σας;

Με χαρά διαπιστώνω βελτιώσεις που είναι πιο ουσιαστικές σε Ευρωπαϊκό επίπεδο και πιο δειλές, αλλά σταθερές, σε εθνικό επίπεδο. Υπάρχει αυξανόμενη αναγνώριση ότι η ισότητα των φύλων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της βιώσιμης ανάπτυξης και της καλής διακυβέρνησης. Οι νεότερες γενιές εμφανίζονται πιο ευαισθητοποιημένες και διεκδικητικές. Ένα θετικό βίωμα που ξεχωρίζω είναι η συμμετοχή μου σε διεθνείς επιστημονικές και πολιτικές διαδικασίες, όπου η διεπιστημονικότητα και η ισόρροπη εκπροσώπηση θεωρούνται όχι απλά τυπικά και αναγκαία συστατικά αλλά, πλέον, συγκριτικό πλεονέκτημα. Εκεί γίνεται σαφές ότι οι σύνθετες προκλήσεις όπως η ενεργειακή μετάβαση και η κλιματική κρίση δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά χωρίς πολυφωνία και διαφορετικές οπτικές. Πιστεύω βαθιά ότι οι γυναίκες μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στον τομέα της ενέργειας, ιδίως μέσα από μια περισσότερο συστημική προσέγγιση. Η ενεργειακή μετάβαση απαιτεί να δούμε τη «μεγάλη εικόνα»: τη διασύνδεση ενέργειας, οικονομίας, περιβάλλοντος, τεχνολογίας, κοινωνικής δικαιοσύνης και δημοκρατίας. Η συμπερίληψη διαφορετικών εμπειριών και τρόπου σκέψης ενισχύει αυτή τη συστημική κατανόηση. Η διεπιστημονικότητα και η έμφυλη ισορροπία δεν είναι απλώς ζήτημα δικαιοσύνης. Είναι αναπτυξιακό και στρατηγικό πλεονέκτημα. Τέλος, δεν πρέπει να ξεχνάμε το προφανές: οι γυναίκες αποτελούν το μισό του παγκόσμιου πληθυσμού. Δεν είναι δυνατόν να πετύχουμε τους στόχους της βιωσιμότητας και της ενεργειακής μετάβασης όταν το μισό ανθρώπινο δυναμικό παραμένει στο περιθώριο ή υπο-αξιοποιείται. Η πρόοδος που έχει σημειωθεί είναι σημαντική, αλλά δεν είναι επαρκής. Χρειάζεται συνέπεια, θεσμική δέσμευση και αλλαγή νοοτροπίας. Είμαι, ωστόσο, αισιόδοξη ότι η νέα γενιά επιστημόνων και επαγγελματιών, γυναικών και ανδρών, θα συνεχίσει να διεκδικεί έναν τομέα ενέργειας πιο ανοιχτό, πιο δίκαιο και πιο συμπεριληπτικό, προς όφελος όχι μόνο των ίδιων, αλλά της κοινωνίας συνολικά.

Σύντομο βιογραφικό

Η Στέλλα Τσάνη είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Το έργο της εστιάζει στα οικονομικά της ενέργειας, των φυσικών πόρων και της βιώσιμης ανάπτυξης. Το 2025 τιμήθηκε με το Βραβείο EUSEW Women in Energy της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη συμβολή της στην καθαρή ενεργειακή μετάβαση της Ευρώπης. Συμμετέχει σε σημαντικές διεθνείς εκθέσεις, όπως το Global Environment Outlook του UNEP και το UNESCO Science Report, και έχει συμβάλει στη διαδικασία καθορισμού θεματολογίας της 7ης Έκθεσης Αξιολόγησης του IPCC. Παράλληλα, συμβουλεύει διεθνείς οργανισμούς γεφυρώνοντας την έρευνα στην οικονομική της ενέργειας με τη χάραξη τεκμηριωμένης πολιτικής για ανθεκτικότητα, καινοτομία και δίκαιη μετάβαση. Έχει ιδρύσει και ηγείται του δικτύου Generation Youth Energy (GY-Energy) του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών του ΕΚΠΑ, που προωθεί την ενεργό συμμετοχή, την εκπαίδευση και την εκπροσώπηση των νέων σε ζητήματα ενέργειας και βιώσιμης ανάπτυξης σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο.

Το κείμενο περιλαμβάνεται στο αφιέρωμα του energypress στις «Γυναίκες της Ενέργειας», με αφορμή την 8^η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας.