Το βαλς του ρωσικού αγωγού

Πρόκειται για μια περιπετειώδη περίοδο για τις σχέσεις ΕΕ-Ρωσίας αναφορικά με το φυσικό αέριο. Πριν από έξι μήνες ο Ρώσος πρόεδρος Vladimir Putin εξέπληξε τον ενεργειακό κόσμο απορρίπτοντας τον προετοιμαζόμενο από καιρό project του South Stream, για χάρη του Turkish Stream. Όπως και ο South Stream, ο Turkish Stream στοχεύει να μεταφέρει 63 δισ. κυβικά μέτρα (bcm) αερίου ετησίως, μέσω της Μαύρης Θάλασσας στην Τουρκία και στην Ευρώπη, παρακάμπτοντας εντελώς την Ουκρανία, από το 2019.

Πριν από δύο ημέρες, κατά τη διάρκεια του Διεθνούς Οικονομικού Φόρουμ 2015 στην Αγία Πετρούπολη, η Gazprom απροσδόκητα υπέγραψε σειρά μνημονίων με τις ευρωπαϊκές εταιρείες φυσικού αερίου Ε.ΟΝ, Shell και OMV. Στόχος είναι η κατασκευή δύο επιπλέον τμημάτων αγωγού φυσικού αερίου, κατά μήκος του συστήματος του αγωγού Nord Stream που συνδέει την Ρωσία και την Γερμανία μέσω της Βαλτικής Θάλασσας. Αυτό το project θα διπλασίαζε την τρέχουσα παραγωγική ικανότητα του Nord Stream από τα 55 bcm ετησίως στα 110 bcm ετησίως.

Τόσο ο Turkish Stream όσο και ένας διευρυμένος Nord Stream, αφήνουν να εννοηθεί ότι η Ρωσία δεν σκοπεύει να εγκαταλείψει την θέση της στην ευρωπαϊκή αγορά (για παράδειγμα, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον προς την Ασία).

Όπως απεικονίζεται στο παρακάτω σχήμα, το σημερινό εμπόριο ΕΕ-Ρωσίας στο φυσικό αέριο, βασίζεται σε τρεις βασικούς άξονες: στον αγωγό Nord Stream, στον αγωγό Yamal-Ευρώπης μέσω Λευκορωσίας και στο σύστημα αγωγών που διασχίζουν την Ουκρανία. Από αυτές τις τρεις διαδρομές, μόνο το σύστημα μεταφοράς φυσικού αερίου της Ουκρανίας δεν ελέγχεται από την Gazprom.

2cb1b3fe25ee4696a426ed339c3f897a.jpg

Η Gazprom έχει διαβεβαιώσει πολλές φορές ότι θα κόψει τη διαμετακόμιση αερίου μέσω Ουκρανίας, μέχρι το τέλος της δεκαετίας. Οι τωρινές εναλλακτικές διαδρομές (Nord Stream και Λευκορωσία) ωστόσο, παρουσιάζουν απλώς μια παραγωγική ικανότητα 86,5 bcm ετησίως. Για να διατηρηθεί το τρέχον επίπεδο των ρωσικών εξαγωγών (119 bcm το 2014), θα χρειαστούν τουλάχιστον 35 bcm επιπλέον δυναμικότητας του αγωγού.

Στην πραγματικότητα, οι τωρινές δυνατότητες δεν αξιοποιούνται πλήρως λόγω των διαφωνιών σχετικά με το καθεστώς πρόσβασης στον αγωγό OPAL στη Γερμανία, που συνδέει τον Nord Stream με τις ευρωπαϊκές αγορές. Η Gazprom θα ήθελε να αξιοποιήσει πλήρως τον αγωγό, αλλά η Κομισιόν, η γερμανική αρχή και η Gazprom δεν έχουν καταλήξει σε μια απόφαση για τις προϋποθέσεις που απαιτούνται προκειμένου να λάβει μια εξαίρεση από το τρίτο ενεργειακό πακέτο της ΕΕ που θα επέτρεπε στην Gazprom να ελέγχει περισσότερο από το 50% της δυναμικότητας.

Είτε ο Turkish Stream (με τα 49 bcd του ετησίως, αφιερωμένα στην ευρωπαϊκή αγορά) ή μια επέκταση του Nord Stream (55 bcm ετησίως) μόνοι τους, θα επέτρεπαν στη Ρωσία να παρακάμψει την Ουκρανία. Και οι δύο γραμμές μαζί, θα έδιναν υψηλή πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα. Επομένως φαίνεται να υπάρχει ένα trade-off μεταξύ του Turkish Stream και ενός διευρυμένου Nord Stream.

Επομένως, πώς πρέπει να ερμηνευθούν οι πιο πρόσφατες εξελίξεις στο ρωσικό βαλς των αγωγών; Υπάρχουν τρία πιθανά σενάρια:

Ο Turkish Stream για την Τουρκία μόνο και ο Nord Stream για την ΕΕ. Σε αυτό το σενάριο η Ρωσία θα στοχεύσει στην κατασκευή του πρώτου άξονα του Turkish Stream, ο οποίος θα εκτρέπει τα 14 bcm ετησίως που αυτή τη στιγμή καταλήγουν στην Τουρκία μέσω του διαβαλκανικού αγωγού (και διασχίζει την Ουκρανία, την Μολδαβία, την Ρουμανία και την Βουλγαρία) μέχρι το 2016, όπως συμφωνήθηκε προσφάτως στην Άγκυρα. Αυτό θα επέτρεπε στη Ρωσία να κεφαλαιοποιήσει τις μαζικές επενδύσεις που ήδη έχει κάνει στον "ρωσικό νότιο διάδρομο” και να αξιοποιήσει τους αγωγούς του South Stream που έχουν ήδη τοποθετηθεί στο λιμάνι Vama και τα πλοία πόντισης που ήδη έχουν πάρει θέση στη Μαύρη Θάλασσα. Λαμβάνοντας υπόψη τα ρυθμιστικά και χρηματοοικονομικά εμπόδια για την ανάπτυξη της νέας υποδομής ώστε να παραδίδει ο Turkish Stream αέριο για τις αγορές της ΕΕ, η Ρωσία θα εγκατέλειπε το σχέδιό της για τον εφοδιασμό της αγοράς της ΕΕ μέσω του Turkish Stream και μάλλον θα επένδυε στην επέκταση του Nord Stream για να καλύψει αυτή την αγορά.

ii) Η επέκταση του Nord Stream ως ένα διαπραγματευτικό χαρτί για την προώθηση του Turkish Stream. Σε αυτό το σενάριο η Ρωσία θα προτείνει την επέκταση του Nord Stream, προκειμένου να έχει άλλο ένα διαπραγματευτικό χαρτί στις διαπραγματεύσεις με την Τουρκία (και την Ελλάδα), και να προωθήσει γρήγορα το project του Turkish Stream και να διασφαλίσει καλύτερους εμπορικούς όρους. Αυτό θα επέτρεπε στην Gazprom να αποφύγει περαιτέρω αντιπαραθέσεις γύρω από τον αγωγό OPAL και να μεταφέρει απευθείας αέριο στις αγορές της νότιας Ευρώπης. Με αυτόν τον τρόπο, η ικανότητα της Gazprom να πουλάει αέριο στη Νότια Ευρώπη δεν θα εξαρτηθεί από τους επιπλέον νότιους-βόρειους αγωγούς με βάση τους κανόνες της ΕΕ, και θα μπορούσε να διατηρηθεί κάποια διαφοροποίηση στις τιμές μεταξύ της βόρειας και της νότιας αγοράς για το αέριο της Gazprom.

ιιι) Κανένας αγωγός, μόνο πολιτική. Σε αυτό το σενάριο η Ρωσία δεν προτίθεται να αναπτύξει είτε τον πλήρη Turkish Stream (αλλά το πολύ, τον πρώτο άξονα για την τουρκική αγορά) ή την επέκταση του Nord Stream. Οι προτάσεις ως εκ τούτου, έχουν στόχο να δημιουργήσουν πολιτικά χάσματα εντός της ΕΕ, σε μια στιγμή που η ΕΕ σκληραίνει την στάση της έναντι της Ρωσίας, λόγω της ουκρανικής κρίσης. Δημιουργούν διασπάσεις μεταξύ Βορείων και Νότιων χωρών της ΕΕ (η Γερμανία ευνοείται από τον Nord Stream, οι Ιταλία και η Ελλάδα από τον South Stream), μεταξύ της ΕΕ και κρατών μελών (για παράδειγμα ενέργειες κρατών μελών που εξουδετερώνουν την στρατηγική των Βρυξελλών για διαφοροποίηση από την Ρωσία), και εντός των χωρών της ΕΕ (προκαλώντας την απόκλιση των συμφερόντων των κυβερνήσεων και των ενεργειακών χωρών). Σε ένα τέτοιο σενάριο, αυτό το βαλς των αγωγών, εκπροσωπεί ως εκ τούτου ένα νέο κεφάλαιο στη διαρκή ρωσική στρατηγική του διαίρει και βασίλευε, έναντι της ενεργειακής αγοράς της ΕΕ.

(bruegel.org, capital.gr, 24/6/2015)