Γιατί πληρώνουμε ακριβά τις «μηδενικές» τιμές ρεύματος; Η επιτακτική ανάγκη για προαγορά εφεδρειών

Το φαινόμενο των μηδενικών τιμών ηλεκτρικής ενέργειας κατά τις μεσημεριανές ώρες (10:00 - 16:00) τείνει να γίνει η νέα κανονικότητα στην ελληνική αγορά. Όταν η παραγωγή των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), κυρίως των φωτοβολταϊκών, υπερβαίνει τη ζήτηση επαυξημένη μάλιστα με τις υψηλές εξαγωγές, οι τιμές στο Χρηματιστήριο Ενέργειας μηδενίζονται. 

Ωστόσο, η εικόνα αυτή είναι πλασματική. Πίσω από τις «δωρεάν» μεσημεριανές MWh κρύβεται ένα τεράστιο κόστος ενέργειας εξισορρόπησης, το οποίο επιβαρύνει αποκλειστικά τους Έλληνες καταναλωτές (re-dispatching), καθώς κρύβεται αδιαφανώς μέσα στο κόστος προμήθειας ενέργειας και όχι στη χρέωση χρήσης του συστήματος, όπως συμβαίνει σε όλες τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες. 

Είναι επίσης σαφές ότι  ο ΑΔΜΗΕ δεν έχει κάποιο κίνητρο να προσπαθήσει να ελέγξει-περιορίσει το κόστος αυτό, σε αντίθεση με τους άλλους ευρωπαίους Διαχειριστές.

Το βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι σαφές: Γιατί δεν λαμβάνονται μέτρα μείωσης αυτού του κόστους μέσω της προαγοράς ισχύος εφεδρειών, όπως συμβαίνει στην υπόλοιπη Ευρώπη; Γιατί δεν τίθεται προσωρινά ένα άνω όριο στις προσφορές με τις οποίες αμείβονται οι θερμικές μονάδες όταν τις ανακατανέμει ο ΑΔΜΗΕ(re-dispatching).  

Το Δομικό Πρόβλημα της Αγοράς Επόμενης Ημέρας

Κατά την επίλυση της Αγοράς Επόμενης Ημέρας (DAM), το σύστημα επιλέγει αυτόματα τις φθηνότερες μονάδες, δηλαδή τις ΑΠΕ, αποκλείοντας σχεδόν πλήρως τις θερμικές μονάδες. Η διαδικασία αυτή, όμως, αγνοεί τις ανάγκες του συστήματος για εφεδρείες, οι οποίες είναι απαραίτητες για τη διατήρηση της ευστάθειας του δικτύου.

Στην υπόλοιπη Ευρώπη, οι Διαχειριστές των συστημάτων επιλύουν αυτό το πρόβλημα μέσω διαγωνιστικών διαδικασιών προαγοράς ισχύος για τις ανάγκες της αγοράς εξισορρόπησης, πριν από την επίλυση της Αγοράς Επόμενης Ημέρας. Με αυτόν τον τρόπο, οι θερμικές μονάδες που επιλέγονται γνωρίζουν εκ των προτέρων την αποζημίωσή τους και δεσμεύονται να προσαρμόσουν κατάλληλα τις προσφορές τους, ώστε να ενταχθούν ομαλά στο σύστημα.

Στην Ελλάδα, αν και η συγκεκριμένη μεταρρύθμιση (Market Reform Plan) συμφωνήθηκε με την Κομισιόν ήδη από το 2021, δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Ακόμα και η νέα, αναλυτική πρόταση που κατέθεσε ο ΑΔΜΗΕ πριν από έναν χρόνο παραμένει «μπλοκαρισμένη», κυρίως λόγω των ισχυρών αντιδράσεων από την πλευρά των παραγωγών ενέργειας με μονάδες φυσικού αερίου, οι οποίοι είναι οι μεγάλοι ωφελημένοι με τη διατήρηση του υφιστάμενου πλαισίου της αγοράς εξισορρόπησης και ιδιαίτερα της ανακατανομής, όπως θα εξηγήσουμε παρακάτω.

Ο Μηχανισμός των Constraints και το Κρυφό Κόστος

Ελλείψει του μηχανισμού προαγοράς, ο ΑΔΜΗΕ αναγκάζεται να παρεμβαίνει χειροκίνητα κατά τις μεσημεριανές ώρες για να κρατήσει το σύστημα όρθιο. Εντάσσει υποχρεωτικά θερμικές μονάδες ισχύος περίπου 1.200 MW με τη διαδικασία του «εξαναγκασμού» (constraint). Οι μονάδες αυτές αποζημιώνονται βάσει της προσφοράς τους (pay-as-bid), μια διαδικασία που στερείται διαφάνειας, καθώς δεν ελέγχεται η προσφορά ως προς το ύψος της, όταν μάλιστα  στις περισσότερες περιπτώσεις δεν μεσολαβεί επανεκκίνηση της μονάδας, απλά η μονάδα συνεχίζει τη λειτουργία της υπό τις εντολές του ΑΔΜΗΕ.  

Σε αυτό το περιβάλλον απουσίας ελέγχου, καταγράφονται προσφορές που αγγίζουν τα 700 έως 1.000 €/MWh. Παράλληλα, ο Διαχειριστής δίνει εντολές καθοδικής ενέργειας σε όσες μονάδες ΑΠΕ μπορούν να τη διαθέσουν, αποζημιώνοντάς τις με ανώτατο όριο τα 50 €/MWh, ενώ προχωρά και σε αναγκαστικές περικοπές πράσινης ενέργειας.

Το οικονομικό αποτέλεσμα αυτής της στρέβλωσης είναι εντυπωσιακό:

• Για τους ξένους καταναλωτές: Η γειτονική Βουλγαρία, έχοντας αναπτύξει γρήγορα μονάδες αποθήκευσης, εισάγει την ελληνική ενέργεια με μηδενική τιμή και φορτίζει τις μπαταρίες της δωρεάν.
• Για τους Έλληνες καταναλωτές: Η MWh που διαφημίζεται ως «μηδενική» καταλήγει να κοστίζει 60 έως 100 €/MWh εκείνες τις ώρες, λόγω των επιβαρύνσεων της αγοράς εξισορρόπησης.
• Το κρυφό καπέλο: Η αγορά εξισορρόπησης προσθέτει μεσοσταθμικά 25 €/MWh στο συνολικό κόστος, ένα μέγεθος που συνεχώς διογκώνεται.
• Τα κέρδη των συμβατικών μονάδων: Τα έσοδα των παραγωγών θερμικών μονάδων από την αγορά εξισορρόπησης θα ξεπεράσουν το 1 δις € το 2026, αντιπροσωπεύουν πλέον ένα σημαντικό ποσοστό των συνολικών τους εσόδων, την ώρα που τα έσοδά τους από την DAM ανέρχονται μόλις σε περίπου 3 δις €.

Ανεξέλεγκτη Ανάπτυξη, Επιδοτήσεις και Ολιγοπώλιο

Η ρίζα του προβλήματος εντοπίζεται στην άναρχη και συνεχή εγκατάσταση νέων φωτοβολταϊκών πάρκων τα τελευταία δύο έτη, χωρίς αυτά να συνοδεύονται από συστήματα αποθήκευσης (μπαταρίες). Η καθυστέρηση στη θεσμοθέτηση αυτόνομων μονάδων αποθήκευσης (merchant) λόγω ρυθμιστικών εκκρεμοτήτων άφησε το δίκτυο απροστάτευτο.

Την ίδια στιγμή, δόθηκαν με απόλυτη προτεραιότητα όροι σύνδεσης για «φαραωνικά» φωτοβολταϊκά έργα, συχνά με το πρόσχημα των βιομηχανικών διμερών συμβολαίων (PPAs). Αν και η ΡΑΕ εξέφρασε αντιρρήσεις, ο νομοθέτης επέλεξε να επιδοτήσει-κοινωνικοποιήσει το 50% του κόστους διασύνδεσης αυτών των απομακρυσμένων έργων. Το κόστος αυτό, που ξεπερνά τα 400 εκατομμύρια ευρώ, μετακυλίεται πλέον απευθείας στους καταναλωτές μέσω των Χρεώσεων Χρήσης Συστήματος (ΧΧΣ).

Αυτή η πίεση των μηδενικών τιμών οδηγεί πολλούς παλαιούς παραγωγούς ΑΠΕ σε οικονομική ασφυξία. Ήδη παρατηρείται έντονη κινητικότητα εξαγορών, με μεγάλο αριθμό φωτοβολταϊκών πάρκων να αλλάζει χέρια, γεγονός που προμηνύει τη δημιουργία ενός στενού ολιγοπωλίου και στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών.

Συμπεράσματα

Η ελληνική αγορά ενέργειας λειτουργεί υπό συνθήκες δομικού ολιγοπωλίου, τις οποίες η Ρυθμιστική Αρχή αδυνατεί να ελέγξει αποτελεσματικά λόγω σοβαρής έλλειψης προσωπικού. Τα συμπεράσματα από την παρούσα κατάσταση αναδεικνύουν τρία κρίσιμα ζητήματα:

1. Τεχνητή οικονομική επιβάρυνση: Οι Έλληνες καταναλωτές χρηματοδοτούν ένα αδιαφανές και εξαιρετικά κοστοβόρο σύστημα προσφορών (pay-as-bid) στην αγορά εξισορρόπησης, εξαιτίας της άρνησης εφαρμογής της προαγοράς ισχύος εφεδρειών.
2. Απώλεια εθνικού πλούτου και πόρων: Η καθυστέρηση στην εγχώρια αποθήκευση επιτρέπει σε γειτονικές χώρες να εκμεταλλεύονται τις ελληνικές πλεονάζουσες ΑΠΕ με μηδενικό κόστος, αποκομίζοντας καθαρό οικονομικό όφελος εις βάρος της δικής μας αγοράς.
3. Κίνδυνος χειραγώγησης των τιμών: Με τις εξαγωγές να αυξάνουν τεχνητά τη ζήτηση κατά τουλάχιστον 30% και τις τιμές του φυσικού αερίου να παραμένουν ψηλά, είναι ορατός ο κίνδυνος να επαναληφθούν φαινόμενα οικονομικής παρακράτησης ισχύος και άσκησης ισχύος στην αγορά, όπως αυτά που καταγράφηκαν το καλοκαίρι του 2024, παρά την αποδεδειγμένη επάρκεια ισχύος, που υπήρχε εκείνη την περίοδο. 

Η άμεση ενεργοποίηση της προαγοράς ισχύος εφεδρειών και η ταχεία απελευθέρωση των επενδύσεων στην αποθήκευση αποτελούν τις μοναδικές βιώσιμες λύσεις για την προστασία των καταναλωτών και την εξυγίανση της αγοράς ενέργειας. Εναλλακτικά μια άμεση λύση αποτελεί να θεσπιστεί ένα ανώτερο όριο αποδοχής των προσφορών των συμμετεχόντων στην αγορά εξισορρόπησης, που να συνάδει με το πραγματικό κόστος των μονάδων που δέχονται εντολές ανακατανομής  από τον ΑΔΜΗΕ. 

--------------------

Ο κ. Αντώνης Κοντολέων είναι πρόεδρος της ΕΒΙΚΕΝ

Το άρθρο περιλαμβάνεται στον υπό έκδοση τόμο GREEK ENERGY 2026 που ετοίμασε για 15^η συνεχή χρονιά η ομάδα του energypress