Το ενεργειακό δίλημμα της Ευρώπης: Γιατί η Μόσχα δεν μπορεί να λείψει από την εξίσωση για την ενεργειακή ασφάλεια της ΕΕ

Παρά τις προσπάθειες -αλλά και τις δεσμεύσεις- της Ευρώπης να αποδεσμευτεί πλήρως από τη Μόσχα, η ρωσική ενέργεια εξακολουθεί να αποτελεί μία σημαντική μεταβλητή στην  ενεργειακή εξίσωση της ΕΕ.

Μετά από διαδοχικές καθυστερήσεις, πληροφορίες που επικαλείται το Montel News ανέφεραν ότι η Κομισιόν θα παρουσιάσει στις 6 Μαΐου, τον οδικό της χάρτη για τη σταδιακή κατάργηση των εισαγωγών ρωσικών ορυκτών καυσίμων έως το 2027.

Παράλληλα, σύμφωνα με τους Financial Times η Επιτροπή αναζητεί νομικά παραθυράκια που θα επιτρέψουν στις ευρωπαϊκές εταιρείες να σπάσουν χωρίς πέναλτι μακροχρόνιες συμβάσεις με την Gazprom. Και μέσα σε όλο αυτό το σκηνικό οι ΗΠΑ σε συνεργασία με κάποιες χώρες της ΕΕ και ευρωπαϊκούς ενεργειακούς κολοσσούς εξετάζουν το σενάριο αναβίωσης των αγωγών Nordstream.

Οι καταλύτες

Οι παράγοντες που διαμορφώνουν τις εξελίξεις είναι πολλοί  και συχνά αντικρουόμενοι: η βούληση για απεξάρτηση από τη Μόσχα, οι δασμοί Τραμπ, η ανάγκη για ενεργειακή αυτονομία, είναι μερικοί μόνο από τους καταλύτες, που καθορίζουν τις αποφάσεις.

  Ο οδικός χάρτης

Η υιοθέτηση του οδικού χάρτη, που ανακοινώθηκε τον περασμένο Νοέμβριο από τον Επίτροπο Ενέργειας Dan Jorgensen,  έχει καθυστερήσει δύο φορές φέτος .

Ο αξιωματούχος της ΕΕ δεν σχολίασε στο Mοntel News ποια μέτρα θα προταθούν για τη σταδιακή κατάργηση του ρωσικού LNG ή του εναπομείναντος φυσικού αερίου μέσω αγωγών.

Ωστόσο, το μπλοκ θα εντείνει τις προσπάθειες για διαφοροποίηση των εισαγωγών LNG εκτός Ρωσίας, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, είπε ο αξιωματούχος.

Η ΕΕ έχει ήδη απαγορεύσει τις εισαγωγές ρωσικού άνθρακα, αργού πετρελαίου μέσω θαλάσσης και προϊόντων διύλισης πετρελαίου, αλλά δεν έχουν επιβληθεί μέχρι στιγμής κυρώσεις στις εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου ή LNG, εκτός από την απαγόρευση σε ολόκληρη την ΕΕ από τις 26 Μαρτίου για την επαναφόρτωση ρωσικού LNG για εξαγωγή σε άλλες περιοχές.

Σύμφωνα με τα στοιχεία παρακολούθησης σκαφών της Kpler, οι ευρωπαϊκές εισαγωγές ρωσικού LNG μειώθηκαν κατά σχεδόν 6% σε ετήσια βάση το πρώτο τρίμηνο του 2025, στα 6 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα . Αντιπροσώπευαν το 14,5% των συνολικών εισαγωγών στην Ευρώπη, οι οποίες ανήλθαν σε 41,4 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα, χαμηλότερα από μερίδιο 18,5% το πρώτο τρίμηνο του περασμένου έτους, αν και οι συνολικές εισαγωγές από όλες τις προελεύσεις ήταν επίσης χαμηλότερες στα 34,5 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα.
 

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν υπογράμμισε στους Financial Times ότι το σχέδιο θα πρέπει να δημοσιευτεί σε «τρεις έως τέσσερις εβδομάδες».

Τα σενάρια της καθολικής απαγόρευσης

Μια καθολική απαγόρευση των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου είναι απίθανο να συμβεί, καθώς αυτό απαιτεί έγκριση και από τις 27 χώρες μέλη της, κάτι που είναι δύσκολο να επιτευχθεί, σύμφωνα με πρόσφατη ανάλυση της δεξαμενής σκέψης Bruegel που εδρεύει στις Βρυξέλλες . 

Τη Δευτέρα, μια εκπρόσωπος της Κομισιόν είπε στους δημοσιογράφους ότι οι συνομιλίες για τις μελλοντικές προμήθειες LNG με τις ΗΠΑ θα «έπρεπε να [εξεταστούν] στο πλαίσιο των [συζητήσεων για] εμπορικούς δασμούς».

Νομικά παραθυράκια

Εν τω μεταξύ, οι Financial Times δημοσιοποίησαν ότι η  Ευρωπαϊκή Επιτροπή διερευνά νομικές επιλογές που θα επιτρέψουν στις ευρωπαϊκές εταιρείες να διακόψουν τις μακροπρόθεσμες συμβάσεις ρωσικού αερίου χωρίς να πληρώσουν βαριές κυρώσεις στη Μόσχα

Σύμφωνα με πηγές τις οποίες επικαλούνται οι FT, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μελετά τις συμβάσεις και τη δυνατότητα κήρυξης ανωτέρας βίας, η οποία θα επέτρεπε στους εισαγωγείς να εξέλθουν από τις υποχρεώσεις τους χωρίς να πληρώσουν ρήτρες.

Η κίνηση αυτή καταδεικνύει την εντεινόμενη προσπάθεια της ΕΕ να απογαλακτιστεί από τη ρωσική ενέργεια και να στερήσει από το Κρεμλίνο έσοδα για τον πόλεμο στην Ουκρανία. Το φυσικό αέριο της Μόσχας αποτελεί τώρα μόλις το 11% του μπλοκ μέσω αγωγών, σε σύγκριση με σχεδόν τα δύο πέμπτα το 2022, αλλά οι όγκοι ρωσικού υγροποιημένου φυσικού αερίου LNG αυξήθηκαν ραγδαία τα τελευταία τρία χρόνια.

Οι δικηγόροι της Κομισιόν διερευνούν νομικές επιλογές στο πλαίσιο ενός οδικού χάρτη για το πώς το μπλοκ θα απαλλαγεί από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα έως το 2027. Το σχέδιο έρχεται σε μια κρίσιμη στιγμή για την ΕΕ, η οποία παράλληλα επιδιώκει να παρουσιάσει μια ενεργειακή συμφωνία στις ΗΠΑ για να αντιμετωπίσει τη δασμολογική επίθεση του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ.

Η φιλορωσική κυβέρνηση της Ουγγαρίας έχει απειλήσει ότι θα απορρίψει τις κυρώσεις για το φυσικό αέριο

Επιφυλάξεις

Παρά την πίεση από τις Βρυξέλλες, τα κράτη της ΕΕ είναι επιφυλακτικά να αναγκάσουν τις εταιρείες να κόψουν τις συμβάσεις LNG με τη Ρωσία, εν μέσω ανησυχιών ότι μία τέτοια απόφαση θα αυξήσει τις τιμές την ώρα που οι εταιρείες παλεύουν με γεωπολιτική αναταραχή και υψηλό κόστος.

Η Επιτροπή έδωσε στα κράτη μέλη εξουσίες να αποτρέψουν τους Ρώσους και Λευκορώσους φορείς να συνδέουν LNG με λιμενικές υποδομές ή να στέλνουν το φυσικό αέριο τους μέσω αγωγών της ΕΕ, αλλά οι υπουργοί παραπονέθηκαν ότι αυτό δεν τους παρέχει αρκετά ισχυρά νομικά μέσα για να αναγκάσουν τις εταιρείες να διακόψουν τις συμβάσεις τους.

Η πολυπλοκότητα για τους δικηγόρους της επιτροπής είναι ότι οι συμβάσεις είναι μυστικές και τείνουν να διαφέρουν. Η χρήση του πολέμου στην Ουκρανία για να χαρακτηριστεί ανωτέρα βία μπορεί να μην είναι νομικά επαρκής, δήλωσε ένας αξιωματούχος της ΕΕ.

Τα λιμάνια της Γαλλίας, της Ισπανίας και του Βελγίου είναι οι κύριοι κόμβοι εισαγωγής για το ρωσικό LNG. Το εργοστάσιο ΥΦΑ Yamal της Μόσχας εξακολουθεί να έχει συμβάσεις με μερικές από τις μεγαλύτερες εταιρείες ενέργειας της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των Shell και Naturgy.

Η δεξαμενή σκέψης Bruegel που εδρεύει στις Βρυξέλλες αυτό το μήνα τάχθηκε υπέρ των δασμών και όχι της πλήρους απαγόρευσης των εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου, σημειώνοντας ότι το πρώτο θα αποφέρει έσοδα για την ΕΕ και θα αναγκάσει τους Ρώσους προμηθευτές να μειώσουν τις τιμές για να παραμείνουν ανταγωνιστικοί.

Σε αντίθεση με τις κυρώσεις, οι δασμοί απαιτούν μόνο την υποστήριξη της πλειοψηφίας των κρατών μελών της ΕΕ για να εγκριθούν.

Η άλλη πλευρά

Το αμερικανικό LNG συνέβαλε σε σημαντικό βαθμό ώστε η Ευρώπη να καλύψει τις ενεργειακές ανάγκες της μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία και την απομάκρυνση από το ρωσικό αέριο.

Σήμερα, όμως, με τον Τραμπ να έχει κλονίσει τις σχέσεις με την Ευρώπη και κραδαίνει την ενέργεια ως διαπραγματευτικό χαρτί στις εμπορικές διαπραγματεύσεις, οι επιχειρήσεις βλέπουν με επιφύλαξη την αγορά LNG από τις ΗΠΑ, φοβούμενες μια νέα σχέση ενεργειακής εξάρτησης.

Σε αυτό το πλαίσιο, στελέχη μεγάλων εταιρειών της ΕΕ έχουν αρχίσει να συζητούν το αδιανόητο πριν από ένα χρόνο: την επιστροφή στο ρωσικό αέριο, πράγμα το οποίο απαιτεί στροφή 180 μοιρών από τις Βρυξέλλες που έχουν ορκιστεί να τερματίσουν τις εισαγωγές ρωσικού αερίου μέχρι το 2027.

Η Ευρώπη έχει περιορισμένες επιλογές, επισημαίνει το Reuters σε ανάλυσή του. Οι συνομιλίες με τον γίγαντα του LNG, Κατάρ, για περισσότερο φυσικό αέριο έχουν σταματήσει και την ίδια στιγμή η ανάπτυξη των ΑΠΕ στην Ευρώπη μπορεί να έχει επιταχυνθεί, όχι όμως τόσο ώστε να παρέχει ενεργειακή ασφάλεια.

Την ίδια στιγμή, η ΕΕ σχεδιάζει να ανοίξει ξανά συνομιλίες για την ενίσχυση των αγορών LNG από τις ΗΠΑ και θα καταθέσει συγκεκριμένες προτάσεις για να αντιμετωπίσει την επιθετικότητα του Τραμπ σε σχέση με το διατλαντικό εμπόριο, σύμφωνα με ευρωπαίους αξιωματούχους τους οποίους επικαλείται το Politico.

Συγκεκριμένα, η ΕΕ φέρεται να εξετάζει τρόπους για να συγκεντρώσει τη ζήτηση από τις χώρες μέλη, κάνοντας περισσότερες παραγγελίες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε χαμηλότερες τιμές.

Πιέσεις από τις εταιρείες

Εν τω μεταξύ, οι ενεργειακοί κολοσσοί στη Γαλλία και τη Γερμανία επιδιώκουν να επαναλάβουν τη σύνδεση με τον ρωσικό κρατικό γίγαντα φυσικού αερίου, Gazprom.

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ φέρεται να κάνει μυστικές προσπάθειες για να αναβιώσει τον αγωγό φυσικού αερίου Nord Stream 2 αφού τον προσέγγισε ο Ματίας Γουόρνιγκ, πρώην κατάσκοπος της Ανατολικής Γερμανίας και στενός σύμμαχος του Ρώσου προέδρου Βλαντιμίρ Πούτιν , ανέφεραν οι Financial Times επικαλούμενοι άγνωστες πηγές.

Ο ναύαρχος Ρομπ Μπάουερ, πρόεδρος της στρατιωτικής επιτροπής του ΝΑΤΟ, μίλησε σε επιχειρήσεις σε εκδήλωση που διοργάνωσε το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πολιτικής στις Βρυξέλλες τον Νοέμβριο του 2024, όπου συμβούλεψε κατά της εξάρτησης της ΕΕ από τη Ρωσία και την Κίνα.

Το Reuters ανέφερε στις 14 Απριλίου ότι λόγω των διαπραγματεύσεων της ΕΕ με το Κατάρ για την αύξηση των όγκων υγροποιημένου φυσικού αερίου που έχουν σταματήσει, η ΕΕ δεν αισθάνεται ασφαλής.

Σε συνέντευξή του στο Reuters, ο Didier Holleaux, εκτελεστικός αντιπρόεδρος της γαλλικής Engie, είπε: «Εάν υπάρξει μια λογική ειρήνη στην Ουκρανία, θα μπορούσαμε να επιστρέψουμε σε ροές 60 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων (ρωσικού φυσικού αερίου), ίσως 70, ετησίως, συμπεριλαμβανομένου του LNG».

Ο Holleaux είπε ότι η Ρωσία θα μπορούσε να καλύψει περίπου το 20-25% των αναγκών της ΕΕ σε σύγκριση με το 40% πριν από τον πόλεμο.

Η Engie, η οποία είναι εν μέρει κρατική, είχε μερικές από τις μεγαλύτερες προμήθειες ρωσικού φυσικού αερίου πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Ο Πάτρικ Πουγιάν, ο επικεφαλής της εταιρείας πετρελαίου TotalEnergies στη Γαλλία, προειδοποίησε για την υπερβολική εξάρτηση από το φυσικό αέριο από την Ουάσιγκτον.

"Πρέπει να διαφοροποιήσουμε, πολλές διαδρομές, όχι να βασιζόμαστε υπερβολικά σε μία ή δύο. Η Ευρώπη δεν θα επιστρέψει ποτέ στην εισαγωγή 150 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων από τη Ρωσία όπως πριν από τον πόλεμο... αλλά θα στοιχημάτιζα ίσως 70 bcm", είπε ο Πουγιάν στο Reuters.