Κομισιόν: Ποιά μέτρα πήραν οι χώρες της Ε.Ε. για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης και πόσο απέδωσαν – Η εικόνα για την Ελλάδα

Την απόφασή της να μην παρατείνει τα έκτακτα μέτρα που εισήχθησαν πέρυσι προκειμένου να προστατευτούν οι καταναλωτές και οι επιχειρήσεις από την άνοδο των τιμών της ενέργειας, ανακοίνωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (δείτε στα συνοδευτικά αρχεία ολόκληρη την έκθεση της Κομισιόν).

Στα τέλη του 2022, η Ευρωπαϊκή Ένωση των 27 μελών βρισκόταν στη μέση μιας οξείας ενεργειακής κρίσης που πυροδοτήθηκε από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, με τα κράτη μέλη να παρέχουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ σε φορολογικές περικοπές και επιδοτήσεις για την αντιμετώπισή της.

Τα μέτρα αυτά βασίστηκαν εν πολλοίς στον περιορισμό της ζήτησης με την Ελλάδα να είναι μεταξύ των χωρών που φαίνεται ότι πέτυχαν από τα μεγαλύτερα ποσοστά εξοικονόμησης.

Επίσης, η χώρας μας περιλαμβάνεται μεταξύ των πέντε κρατών που ανέφεραν ότι έχουν θεσπίσει επιδοτήσεις στις λιανικές τιμές ενέργειας που ισχύουν μόνο για συγκεκριμένα επίπεδα κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας

«Η Επιτροπή επιβεβαιώνει ότι δεν θα προτείνει παράταση αυτών των μέτρων», ανέφερε σε ανακοίνωσή της, υπενθυμίζοντας ότι αυτά περιλαμβάνουν κίνητρα μείωσης της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας, ανώτατα όρια εσόδων για σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής και κανόνες καθορισμού τιμών λιανικής.

Πτώση στις τιμές

Η Επιτροπή πρόσθεσε ότι οι τιμές του ηλεκτρικού ρεύματος έχουν πλέον μειωθεί σε λιγότερο από 80 ευρώ/MWh και οι τιμές του φυσικού αερίου όχι μόνο έχουν μειωθεί αλλά και σταθεροποιηθεί, στο βαθμό που οι αυξήσεις των τιμών της ηλεκτρικής ενέργειας που παρατηρήθηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια του 2022 θεωρούνται «λιγότερο πιθανό να συμβούν τον επερχόμενο χειμώνα».

Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, η ΕΕ απάντησε με μια ανακοίνωση τον Μάρτιο στην οποία περιγράφονται οι αρχές του σχεδίου REPowerEU3 που στη συνέχεια αναπτύχθηκε λεπτομερώς στις 18 Μαΐου 2022: ένα ευρωπαϊκό σχέδιο για την απεξάρτηση από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα το αργότερο έως το 2027 μέσω τριών πυλώνων:

1.       διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας μακριά από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα,

2.       εξοικονόμηση ενέργειας

3.       και επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης.

Στοχευμένα μέτρα

Στις 6 Οκτωβρίου 2022, το Συμβούλιο αποφάσισε την εισαγωγή έκτακτων, στοχευμένων και χρονικά περιορισμένων κοινών μέτρων για τη μείωση της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας και τη συλλογή και αναδιανομή των εξαιρετικά υψηλών εσόδων του ενεργειακού τομέα στους τελικούς πελάτες.

Πιο συγκεκριμένα, τα μέτρα που παρεμβαίνουν στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

·Μείωση της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας: Ο κανονισμός του Συμβουλίου θέτει δύο στόχους, έναν ενδεικτικό (μείωση της συνολικής ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας κατά 10 %) και έναν υποχρεωτικό (μείωση της ζήτησης, κατά τις ώρες υψηλής ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας, τουλάχιστον κατά 5 %).  Ο υποχρεωτικός στόχος εφαρμόστηκε από την 1η Δεκεμβρίου 2022 έως τις 31 Μαρτίου 2023.

·Θέσπιση προσωρινού ανώτατου ορίου εσόδων για τους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας: Ο κανονισμός του Συμβουλίου επιβάλλει τη θέσπιση προσωρινού πλαφόν εσόδων 180 ευρώ/MWh κατ' ανώτατο όριο για τους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας που χρησιμοποιούν τεχνολογίες με χαμηλότερο οριακό κόστος (το ανώτατο όριο εσόδων). Ωστόσο, παρέχει επίσης ευελιξία στα κράτη μέλη να αποφασίζουν πώς θα εφαρμόσουν αυτό το μέτρο σε εθνικό επίπεδο. Τα έσοδα πάνω από το ανώτατο όριο εσόδων θα χρησιμοποιηθούν για τον μετριασμό των επιπτώσεων των υψηλών τιμών ηλεκτρικής ενέργειας στους καταναλωτές.  Το μέτρο ισχύει από την 1η Δεκεμβρίου 2022 έως τις 30 Ιουνίου 2023.

·Υποστήριξη για τους τελικούς πελάτες: Ο κανονισμός του Συμβουλίου επεκτείνει την εργαλειοθήκη που είναι διαθέσιμη στα κράτη μέλη για την προστασία των καταναλωτών ηλεκτρικής ενέργειας, επιτρέποντας τιμές κάτω του κόστους για τα νοικοκυριά και τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις ( ΜΜΕ) υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Το μέτρο αυτό εφαρμόστηκε από τις 8 Οκτωβρίου 2022 έως τις 31 Δεκεμβρίου 2023.

Μείωση ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας

Στο πλαίσιο αυτό τα κράτη μέλη εφάρμοσαν εκστρατείες ευαισθητοποίησης για την εξοικονόμηση ενέργειας και την κατανάλωση καθώς και γενικά μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας, όπως δράση για τη θέρμανση των δημόσιων κτιρίων και τον δημόσιο φωτισμό.

Προκειμένου να ενθαρρύνουν την ανταπόκριση στη ζήτηση, πέντε κράτη μέλη,  συγκεκριμένα η Αυστρία, η Κροατία, η Τσεχία, η Ελλάδα και η Πολωνία ανέφεραν ότι έχουν θεσπίσει επιδοτήσεις στις λιανικές τιμές ενέργειας που ισχύουν μόνο για συγκεκριμένα επίπεδα κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας.

Επίσης, άλλα 19 κράτη μέλη μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα έχουν θέσει σε εφαρμογή συγκεκριμένα μέτρα με στόχο την επίτευξη μείωσης της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας σε ώρες αιχμής, όπως δημοσίευση ωρών αιχμής, επικοινωνιακές εκστρατείες και μεμονωμένα μηνύματα προς τους καταναλωτές που ενθαρρύνουν τις εθελοντικές μειώσεις ηλεκτρικής ενέργειας.

Αποτελεσματικότητα των μέτρων

Όσον αφορά τους όγκους κατά τους οποίους μειώθηκε η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας σε ώρες αιχμής:

·Δέκα κράτη μέλη, συγκεκριμένα η Αυστρία, η Βουλγαρία, η Κροατία, η Εσθονία, η Ιρλανδία, η Ιταλία, το Λουξεμβούργο, η Ολλανδία, η Πολωνία και η Πορτογαλία δήλωσαν μειωμένες ποσότητες που κυμαίνονται μεταξύ 4% και 7%.

·Οκτώ κράτη μέλη, συγκεκριμένα το Βέλγιο, η Τσεχία, η Δανία, η Φινλανδία, η Γερμανία, η Λετονία, η Σλοβενία και η Σουηδία δήλωσαν μειωμένες ποσότητες που κυμαίνονται μεταξύ 7% και 10%.

·Πέντε κράτη μέλη, συγκεκριμένα η Γαλλία, η Ελλάδα, η Λιθουανία, η Σλοβακία και η Ισπανία δήλωσαν μειωμένες ποσότητες άνω του 10%.

Υποστήριξη για τους τελικούς καταναλωτές

Επίσης, ο κανονισμός του Συμβουλίου απευθύνεται και στη λιανική αγορά και επιτρέπει στα κράτη μέλη να επεκτείνουν προσωρινά τη δημόσια παρέμβαση στον καθορισμό των τιμών για την προμήθεια ηλεκτρικής ενέργειας σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) καθορίζοντας κατ' εξαίρεση και προσωρινά τις τιμές λιανικής κάτω του κόστους.

Δημόσια παρέμβαση στον καθορισμό των τιμών για τα νοικοκυριά υπήρχε πριν από την κρίση σε έντεκα χώρες, συγκεκριμένα Βέλγιο, Βουλγαρία, Γαλλία, Ελλάδα, Ουγγαρία, Ιταλία, Λιθουανία, Πολωνία, Πορτογαλία , Ρουμανία και Σλοβακία με τη μορφή ρυθμιζόμενων τιμών ή κοινωνικών τιμολογίων.

Κατά τη διάρκεια της κρίσης επτά επιπλέον κράτη μέλη εισήγαγαν ρύθμιση τιμών για τα νοικοκυριά, και συγκεκριμένα η Κροατία, η Τσεχία, η Εσθονία, η Φινλανδία, το Λουξεμβούργο, οι Κάτω Χώρες και η Σλοβενία.

Το ιστορικό των μέτρων

Οι τιμές άρχισαν να αυξάνονται ραγδαία το καλοκαίρι του 2021 όταν η παγκόσμια οικονομία άρχισε να ανακάμπτει μετά την χαλάρωση των περιορισμών για την COVID-19.

Στη συνέχεια, η εργαλειοποίηση από τη Ρωσία των πηγών ενέργειας στις αγορές spot και η εισβολή στην Ουκρανία οδήγησαν σε σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα παροχής αερίου και αυξημένες διακοπές παροχής αερίου, αυξάνοντας περαιτέρω τις τιμές του φυσικού αερίου. Οι υψηλές τιμές του φυσικού αερίου έχουν σημαντική επίδραση στην τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας καθώς συχνά χρειάζονταο οι σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής με αέριο για την ικανοποίηση της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας.

Από την αρχή της ενεργειακής κρίσης η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε δεσμευτεί για τη λήψη μέτρων προκειμένου να μετριαστούν οι επιπτώσεις των υψηλών τιμών της ενέργειας στους ευρωπαίους πολίτες και τις εταιρείες. Κατόπιν αυτού σε στενή συνεργασία με τα κράτη μέλη υιοθετήθηκαν μία σειρά μέτρων.

Ήδη από τον Οκτώβριο του 2021, η ΕΕ παρείχε μια εργαλειοθήκη για τις τιμές της ενέργειας με μέτρα για την αντιμετώπιση των υψηλών τιμών και των επιπτώσεών τους στους καταναλωτές, τα οποία περιελάμβαναν μεταξύ άλλων εισοδηματική στήριξη, φορολογικές ελαφρύνσεις, μέτρα εξοικονόμησης αερίου και αποθήκευση.

Οι στόχοι για τις ΑΠΕ

Η Επιτροπή πρότεινε να αυξηθεί ο κύριος στόχος για το 2030 για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας από 40% σε 45% και αυτή της ενεργειακής απόδοσης από 9% σε 13% στο πλαίσιο του πακέτου «fit for 55».

Η ταχύτερη ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και η μεγαλύτερη ενεργειακή απόδοση θεωρούνται απαραίτητα για την προστασία των ευρωπαίων πολιτών από κρίσεις που σχετίζονται με τα ορυκτά καύσιμα, καθώς θα μειώσουν άμεσα και διαρθρωτικά τη ζήτηση για ορυκτά καύσιμα και θα συμβάλουν στους στόχους απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές στις βιομηχανίες ηλεκτρικής ενέργειας, θέρμανσης και ψύξης και τομείς των μεταφορών.

Θετικός αντίκτυπος στις τιμές

Λόγω του χαμηλού λειτουργικού τους κόστους, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αναμένεται να έχουν θετικό αντίκτυπο στις τιμές της ενέργειας σε ολόκληρη την ΕΕ. Επιπλέον, η ταχύτερη ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε συνδυασμό με μεγαλύτερη ενεργειακή απόδοση θα συμβάλει στην ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού με τη σταδιακή κατάργηση των ορυκτών καυσίμων από τα οποία η ΕΕ εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό.

Προκαταρκτικά συμπεράσματα

Οι πληροφορίες που αξιολογούνται στην έκθεση και οι συνθήκες τόσο στην προσφορά όσο και στις τιμές στην ηλεκτρική ενέργεια, δεν παρέχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι απαιτείται η παράταση των μέτρων.

Πρώτον, όσον αφορά τα μέτρα μείωσης της ζήτησης,  τα κράτη μέλη φαίνεται ότι έχουν εφαρμόσει μέτρα για τη μείωση της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας, κυρίως μέσω εκστρατειών ευαισθητοποίησης και στοχευμένων μέτρων εξοικονόμησης ενέργειας.

Ενώ τα κράτη μέλη αναφέρουν ότι τηρούν συνολικά τον δεσμευτικό στόχο της μείωσης της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας κατά 5% τις ώρες αιχμής, φαίνεται ότι η μείωση της μηνιαίας ακαθάριστης κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας κατά 10% παρουσιάζει προκλήσεις, αλλά αυτό δεν εμπόδισε την παρατηρούμενη μείωση των τιμών της ηλεκτρικής ενέργειας.

Με βάση τις διαθέσιμες πληροφορίες, η Επιτροπή δεν βλέπει την τρέχουσα ανάγκη παράτασης των μέτρων μείωσης της ζήτησης που ορίζονται στον κανονισμό του Συμβουλίου.

 Δεύτερον, η επανεξέταση διαπίστωσε ότι η εφαρμογή του ανώτατου ορίου εσόδων ποικίλλει σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών. Οι αποκλίνουσες στρατηγικές εφαρμογής μεταξύ των κρατών μελών φέρεται να έχουν οδηγήσει σε σημαντική αβεβαιότητα των επενδυτών. Αυτό επιδεινώνεται από το γεγονός ότι σε ορισμένα κράτη μέλη η εφαρμογή του ανώτατου ορίου φέρεται να έχει αντίκτυπο στη σύναψη συμβάσεων  και άλλων μακροπρόθεσμων συμφωνιών.

Βάσει των διαθέσιμων πληροφοριών και δεδομένων των τρεχουσών και προβλέψιμων συνθηκών της αγοράς, η Επιτροπή θεωρεί ότι τα οφέλη του τρέχοντος ανώτατου ορίου εσόδων δεν θα αντισταθμίσουν τον αντίκτυπο στη βεβαιότητα των επενδυτών και τους κινδύνους για τη λειτουργία της αγοράς και τη μετάβαση.

Τρίτον, η επανεξέταση διαπίστωσε ότι πολλά κράτη μέλη εκμεταλλεύτηκαν τη δυνατότητα να διευρύνουν το πεδίο εφαρμογής της ρύθμισης των τιμών λιανικής σε περιόδους κρίσης στις ΜΜΕ και να εφαρμόσουν ρύθμιση τιμών κάτω του κόστους υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Λαμβάνοντας υπόψη τις τρέχουσες και τις αναμενόμενες συνθήκες εφοδιασμού και τιμών ηλεκτρικής ενέργειας, η Επιτροπή θεωρεί συνεπώς ότι δεν είναι απαραίτητο να παραταθούν οι εν λόγω διατάξεις.