Ευρωπαϊκή συγκυριαρχία και αλληλεγγύη στην Κοινή Πολιτική Ενέργειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Το βιβλίο «ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ» του Αστέρη Πλιάκου, καθηγητή στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και προϊστάμενου της Β Διεύθυνσης Επιστημονικών Μελετών της Βουλής των Ελλήνων παρουσιάζει στο τελευταίο τεύχος του ηλεκτρονικού περιοδικού της Βουλής «Επί του… περιστυλίου» ο κ. Νικόλας Φαραντούρης, Καθηγητής Έδρας Jean Monnet στο Δίκαιο Ενέργειας & Ανταγωνισμού στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς.

Το βιβλίο ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ που συνέγραψε ο αγαπητός συνάδελφος ΑΣΤΕΡΗΣ ΠΛΙΑΚΟΣ, καθηγητής στο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ και προϊστάμενος της Β Διεύθυνσης Επιστημονικών Μελετών της Βουλής των Ελλήνων, δεν θα μπορούσε να εκδοθεί σε πιο κατάλληλη χρονική συγκυρία. Όπως τόνισα στον πρόλογο του βιβλίου, πρόσκληση ιδιαίτερα τιμητική για μένα, ο τομέας της ενέργειας κυριαρχεί τον τελευταίο καιρό στη δημόσια σφαίρα και την επικαιρότητα: στις διεθνείς σχέσεις, στην οικονομία, στην πολιτική, στους θεσμούς. Ο ενεργειακός διαγκωνισμός για τους πεπερασμένους ενεργειακούς πόρους του πλανήτη, η εργαλειοποίηση της ενέργειας στο Ρωσο-ουκρανικό πόλεμο, η εκτόξευση των τιμών ενέργειας, οι δυσλειτουργίες και στρεβλώσεις των ενεργειακών αγορών, η ενεργειακή επάρκεια και η εξοικονόμηση ενέργειας, όλα συνιστούν και συνθέτουν το περίπλοκο ζήτημα εκπόνησης και ανάπτυξης μιας Κοινής Ενεργειακής Πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τις συνιστώσες της οποίας θέτει η Συνθήκη της Λισαβόνας, παραλαμβάνοντας τη σκυτάλη από το (δυστυχώς μόνο) σχέδιο του Ευρωπαϊκού Συντάγματος.

Το ερώτημα που πράγματι τίθεται είναι με ποιό τρόπο θα συναρμόσουν καλύτερα οι στόχοι της Κοινής Ενεργειακής Πολιτικής που είναι η λειτουργία της εσωτερικής αγοράς με ελεύθερο ανταγωνισμό, η εξασφάλιση του ενεργειακού εφοδιασμού, η ανάπτυξη των διευρωπαϊκών δικτύων, η εξοικονόμηση ενέργειας και η προστασία του περιβάλλοντος, ιδίως η καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής.

Προς μια ευρωπαϊκή συγκυριαρχία

Η ενέργεια αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη ζωή των ανθρώπων, που δυστυχώς γίνεται έντονα αισθητή όταν λείπει, τη λειτουργία των κοινωνιών και την οικονομική και τεχνολογική ανάπτυξη. Ο σύγχρονος κόσμος καταναλώνει απίστευτες ποσότητες ενέργειας, πολλές εκ των πηγών της οποίας βαίνουν μειούμενες ή είναι υπό εξαφάνιση. Ταυτόχρονα, έχει διαπιστωθεί ότι οι παραδοσιακές μορφές ενέργειας (πετρέλαιο, άνθρακας, φυσικό αέριο) είναι υπαίτιες για την παραγωγή του 75% των αερίων του θερμοκηπίου, διαπίστωση που συνεπάγεται λόγω της κλιματικής αλλαγής που προκαλούν ριζική αλλαγή του ενεργειακού προτύπου, σαφέστερα την «ενεργειακή μετάβαση» στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Η επιδίωξη των στόχων της πολιτικής ενέργειας της ΕΕ, ιδίως υπό το πρίσμα της καταπολέμησης της αλλαγής του κλίματος, επιδρά καθοριστικά στις εθνικές πολιτικές ενέργειας, καίτοι η ενέργεια υπάγεται στις συντρέχουσες αρμοδιότητες της Ένωσης. Οι μέχρι σήμερα εκδοθείσες τέσσερις δέσμες οδηγιών (ή πακέτα απελευθέρωσης), σε συνδυασμό με πληθώρα κανονισμών, δεν αρκούν για να πετύχουν την ενεργειακή μετάβαση. Ο προσφάτως δημοσιευθείς «Ευρωπαϊκός Κλιματικός Νόμος» ή νομικά ακριβέστερα ο Ευρωπαϊκός Κλιματικός Κανονισμός αναδεικνύει την μακρόχρονη και αναγκαστική πορεία της Ένωσης και των κρατών μελών προς μια κλιματικά ουδέτερη λειτουργία της οικονομίας και της κοινωνίας.

Σε αυτή την πορεία που ορίστηκε να επιτευχθεί έως το 2050, τρία είναι τα καθοδηγητικά πλαίσια ανάπτυξης της πολιτικής ενέργειας για την Ένωση και τα κράτη μέλη: η ολοκλήρωση και απρόσκοπτη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς ενέργειας, η προστασία του περιβάλλοντος, ιδίως όσον αφορά την αποτροπή της κλιματικής αλλαγής, και ο σεβασμός της αρχής της αλληλεγγύης. Πρόκειται για τις θεμελιώδες αρχές που καθορίζουν τη σταδιακή ανάπτυξη του Δικαίου της Ενέργειας της ΕΕ ή συμβολικότερα του Ευρωπαϊκού Δικαίου Ενέργειας, πρωτότυπου και λειτουργικού, προς το οποίο τα εθνικά δίκαια καλούνται να προσαρμοστούν, χάνοντας έτσι μεγάλο, εάν όχι το μεγαλύτερο, μέρος από την ιδιόμορφη αυτονομία τους.

Βέβαια, κατά τη δήλωση αριθ. 35 που προσαρτήθηκε στη Συνθήκη της Λισαβόνας, «η Διάσκεψη θεωρεί ότι το άρθρο 194 ΣΛΕΕ δεν επηρεάζει το δικαίωμα των κρατών μελών να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να διασφαλίζεται ο εφοδιασμός τους σε ενέργεια». Η Δήλωση αυτή συνιστούσε, στην πραγματικότητα, προστασία της κρατικής κυριαρχίας στον τομέα της ενέργειας. Παρά τις εγγυήσεις αυτές κρατικής κυριαρχίας στον τομέα της ενέργειας, η Ένωση έχει αναπτύξει σταδιακά την ενεργειακή πολιτική της μέσω κανόνων του παράγωγου δικαίου, στους οποίους η ενεργειακή αλληλεγγύη διαδραματίζει όλο και πιο σημαντικό ρόλο. Προωθήθηκε, επίσης, στο πλαίσιο της στρατηγικής της Επιτροπής για την επίτευξη της Ενεργειακής Ένωσης, η οποία αποτελεί τη βάση για τη θέσπιση των πρόσφατων κανόνων της Ένωσης σχετικά με την αγορά φυσικού αερίου.

Τόσο οι ρυθμίσεις που έχουν υιοθετηθεί, όσο και η νομολογία του Δικαστηρίου της ΕΕ, επιτρέπουν να αξιολογηθεί η επίδραση που ασκεί το υπό ανάπτυξη Ευρωπαϊκό Δίκαιο της ενέργειας στα εθνικά δίκαια και ιδίως στη διαμόρφωση των ορίων της εθνικής κυριαρχίας στην επιλογή του ενεργειακού μείγματος, στην επιβολή των τιμών, στη θέσπιση υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος, στην οργάνωση και διοίκηση του ενεργειακού τομέα, στην ανάπτυξη και ενίσχυση υποδομών, στην ιεράρχηση αρχών, αξιών και στόχων, στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, στον προσδιορισμό του οικονομικού, κοινωνικού και καταναλωτικού προτύπου, στις διεθνείς ενεργειακές σχέσεις και στον ενεργειακό εφοδιασμό, με λίγες λέξεις στον ενεργειακό ρόλο των κρατών μελών ή ευρύτερα στην κατανομή αρμοδιοτήτων και εξουσιών μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών στον τομέα της ενέργειας και του περιβάλλοντος.

Η βούληση των κρατών μελών να δεσμευτούν για μια κλιματικά ουδέτερη Ευρώπη έως το 2050, με πολλές συναφείς δεσμεύσεις που συνέχονται μεταξύ άλλων προς την εγκαθίδρυση της Ενεργειακής Ένωσης, της Ευρωπαϊκής Διακυβέρνησης για την Ενέργεια και το Κλίμα και της εσωτερικής αγοράς ενέργειας, με επίκεντρο τους καταναλωτές, σηματοδοτούν ξεκάθαρα μια αλληλέγγυα πορεία, με σημαία τη διαιρετή κυριαρχία ή ακριβέστερα την «ευρωπαϊκή συγκυριαρχία»

Ενεργειακή αλληλεγγύη

Η αναγνώριση της ενεργειακής αλληλεγγύης ως γενικής αρχής του δικαίου, από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της Κοινής Ενεργειακής Πολιτικής, όπως το επιβεβαιώνουν οι συχνές αναφορές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στις νομοθετικές προτάσεις που εκπονεί και υποβάλλει στη Νομοθετική Αρχή της Ένωσης, δηλαδή στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο Υπουργών. Λόγω των τεχνικών και οικονομικών χαρακτηριστικών των αγορών αυτών, η επιβεβαίωση της αρχής της αλληλεγγύης είναι κρίσιμη προκειμένου η ενεργειακή πολιτική της Ένωσης να μπορέσει να επιτύχει τους στόχους της, στην πραγματικότητα ολοένα και πιο αλληλένδετους με την προστασία του περιβάλλοντος. Ευρύτερα, πρέπει να τονιστεί ότι η αλληλεγγύη εμ φανίζεται στο πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης, με ισχύ κατ’ ουσίαν συνταγματική, ως αξία (άρθρο 2 ΣΕΕ) και ως στόχος (άρθρο 3 ΣΕΕ) τον οποίο πρέπει να προωθεί η Ένωση. Στον ίδιο αυτόν βαθμό, η αλληλεγγύη καλείται, ολοένα και περισσότερο, να υπαγορεύσει τις πολιτικές και οικονομικές αποφάσεις της ίδιας της Ένωσης. Η έγκριση στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 10ης και 11ης Δεκεμβρίου 2020 του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου 2021-2027 και του Μέσου Ανάκαμψης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Next Generation EU) συνιστά, ενδεχομένως, το μεγαλύτερο επίτευγμα της Ένωσης από απόψεως αλληλεγγύης στην ιστορία της. Για πρώτη φορά, η Ένωση πρόκειται να χρεωθεί αντλώντας χρήματα από τις αγορές κεφαλαίων για να χρηματοδοτήσει μέσω μεγάλης κλίμακας επιχορηγήσεων και δανείων την οικονομική ανάκαμψη των κρατών μελών, αναλόγως του πόσο έχουν πληγεί από την COVID19.

Ρυθμιστικός λαβύρινθος

Η Κοινή Ενεργειακή Πολιτική έχει ως κεντρική επιδίωξη την εγκαθίδρυση και αρμονική λειτουργία της εσωτερικής αγοράς ενέργειας, σε συνδυασμό με την αυστηρή τήρηση των κανόνων ανταγωνισμού, ιδίως των άρθρων 102 και 106 της ΣΛΕΕ. Η επιλογή του συγγραφέα να παρουσιαστούν εκτενώς και συστηματικά, σε κάθε σημαντική θεματική ενότητα, αντιπροσωπευτικές αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπαγορεύτηκε από την ανάγκη να δοθεί μια πλήρης εικόνα της δυναμικής και περίπλοκης εσωτερικής και ανταγωνιστικής αγοράς ενέργειας.

Το βιβλίο ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ μας δίνει πράγματι τον ιδανικό μίτο για να διαβούμε το κατώφλι του ρυθμιστικού λαβύρινθου που έχουν δημιουργήσει τα όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τα Κράτη Μέλη, μέσα από μια άκρως εμπεριστατωμένη και συστηματική αξιολόγηση της «πολιτικής, της ρύθμισης και του ανταγωνισμού στις ενεργειακές αγορές». Το ρυθμιστικό πλαίσιο της ΕΕ εξελίσσεται και μεταβάλλεται. Εμπεριέχει οικονομικές στοχεύσεις, τεχνικές ρυθμίσεις και νομικές έννοιες και κατασκευές με το μανδύα Οδηγιών και Κανονισμών που απαιτούν πρώτα κατανόηση και ενίοτε ερμηνεία και βεβαίως και πάνω από όλα ορθή εφαρμογή. Η γνώση και κατανόηση αυτή αποτελεί προϋπόθεση για κάθε επόμενο βήμα. Ο συγγραφέας του παρουσιαζόμενου εδώ βιβλίου συγκεντρώνει και αναλύει με τρόπο επιστημονικά άριστο, αλλά και κατανοητό το σύνθετο αυτό διεπιστημονικό πεδίο του δικαίου ιδίως της εσωτερικής αγοράς ενέργειας και της ανταγωνιστικής λειτουργίας των ενεργειακών αγορών. Έρχεται την κατάλληλη στιγμή, με το κατάλληλο ύφος και την κατάλληλη τεκμηρίωση να καλύψει ένα τομέα αιχμής με πενιχρή μέχρι στιγμής βιβλιογραφία, αναντίστοιχη της σπουδαιότητάς του για την κοινωνία και την οικονομία σήμερα.