Ο παράξενος κόσμος των ενεργειακών τιμών - Τέσσερις διαπιστώσεις κατά την κρίση

Το πως συμπεριφέρεται η ενέργεια βρίσκεται στο επίκεντρο της πολιτικής μας, όπως και των οικονομικών εκτιμήσεων. Στην πραγματικότητα, θεωρώ ότι ακόμα και τώρα ίσως να μην εκτιμούμε πόσο ιδιαίτερες είναι οι ενεργειακές τιμές σε όρους της συμπεριφοράς τους και των επιδράσεων που έχουν. Οπότε, παραθέτω τέσσερις διαπιστώσεις που έχουν προκύψει.

Η πρώτη είναι να κατανοήσουμε την ίδια την κλίμακα της ανόδου των ενεργειακών τιμών. Η ευρωπαϊκή τιμή αερίου είναι η δεκαπλάσια από ότι ήταν την περασμένη δεκαετία. Όπως επισήμανε ο Ντέιβιντ Σέπαρντ, οι ημερήσιες διακυμάνσεις της τιμής είναι πλέον τόσο μεγάλες όσο ήταν η ίδια η τιμή στο παρελθόν. Η τιμή του ηλεκτρισμού επίσης έχει αυξηθεί δραματικά στην Ευρώπη.

Αν καταλάβουμε πλήρως αυτά τα μεγέθη, τότε είναι δύσκολο να πούμε ότι οι κεντρικές τράπεζες θα έπρεπε να είχαν κρατήσει χαμηλά τον πληθωρισμό και έτσι είναι ένοχες για λάθη που επέτρεψαν στις τιμές να ανέβουν τόσο ψηλά. Αν η τιμή της ενέργειας αυξάνεται κατά 1.000%, τι θα σημάνει για τις πιθανότητες να μείνει ο πληθωρισμός κοντά στο 2% που έχουν θέσει ως στόχο οι κεντρικές τράπεζες; Με μια βασική αριθμητική έννοια, οι άλλες τιμές των αγαθών θα έπρεπε να καταρρεύσουν για να αντισταθμίσουν μια τέτοια άνοδο.

Ας υποθέσουμε ότι οι ενεργειακές τιμές αντιστοιχούν στο 10% του δείκτη τιμών (στις ΗΠΑ είναι 9,2% και στην Ευρωζώνη 9,5%). Αν διπλασιαστούν, τότε ο υπόλοιπος δείκτης πρέπει να υποχωρήσει κατά 9% και αν τριπλασιαστούν, τότε πρέπει να πέσει κατά 20%.

Οι κεντρικές τράπεζες έχουν μεγάλη εξουσία, αλλά το να κάνουν τις περισσότερες τιμές να πέσουν κατά 20% σε ένα έτος ίσως να είναι πέρα από τις δυνάμεις τους, ακόμα και αν είναι αποφασισμένες να το πράξουν. Και αν αναλογιστούμε ότι τα περισσότερα αγαθά χρησιμοποιούν ενέργεια, αυτό θα απαιτούσε να υποχωρήσουν ακόμα περισσότερο τα κόστη των άλλων απαιτούμενων, ιδίως οι μισθοί και τα κέρδη.

Στο πλαίσιο της ανόδου τιμών για ορισμένα προϊόντα, το να σκεφτόμαστε ότι ο σημερινός υψηλός πληθωρισμός αποδεικνύει ότι οι τράπεζες έκαναν λάθος 12-18 μήνες πριν, είναι σαν να λέμε ότι οι τράπεζες θα έπρεπε να είχαν απομειώσει την ανάκαμψη και να κρατούσαν σε ύφεση τις οικονομίες ώστε να επιφέρουν αβυσσαλέες αρνητικές τιμές αλλού.

Η δεύτερη διαπίστωση είναι η παράξενη φύση των καμπυλών κόστους της ενέργειας, ιδίως της ηλεκτρικής. Όταν ο καιρός είναι κατάλληλος, οι ΑΠΕ έχουν μηδενικό οριακό κόστος. Όταν η ισχύς είναι ανεπαρκής, το οριακό κόστος αυξάνεται απότομα. Οι δομές των ορυκτών καυσίμων είναι αντίστοιχες, αν και λιγότερο δραματικές - το προκαταβολικό κόστος είναι υψηλό, αλλά τα μεταβαλλόμενα κόστη εξόρυξης είναι σχετικά χαμηλά. Όμως και πάλι, μόλις φτάσεις την ισχύ, κάθε παραπάνω μονάδα ενέργειας που αντλείς από περιορισμένο αριθμό γεωτρήσεων, αγωγών και δεξαμενοπλοίων, αυξάνει γρήγορα το κόστος. Στην αργκό της αγοράς αυτή η καμπύλη προμήθειας ξεκινά πολύ επίπεδα και ελαστικά και μετά γίνεται απότομη και ανελαστική. Από πέρυσι ο πρόεδρος Πούτιν μας αναγκάζει να βρισκόμαστε στο κάθετο τμήμα της καμπύλης αποσύρροντας την ρωσική προμήθεια (κυρίως το αέριο).

Τρίτον, και η ενεργειακή ζήτηση μπορεί να συμπεριφέρεται ανελαστικά αν οι καταναλωτές δεν ξέρουν πως να εξοικονομήσουν ενέργεια όταν ανεβαίνουν οι τιμές. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, είναι εκτεταμμένη γνώση ότι είναι τεχνικά ανέφικτο να μειώσουν τη ζήτηση αερίου στη βιομηχανία δίχως να ζημιώσεις ζωτικούς κρίκους στην βιομηχανική εφοδιαστική αλυσίδα.

Αυτό σημαίνει ότι η οριακή "άμαξα" συνήθως προηγείται του "αλόγου": Μικρές αλλαγές στους όγκους έχουν μεγάλη επίδραση στην τιμή όλης της αγοράς. Όπως μου το έθεσε ένας Ευρωπαίος πολιτικός, αυτό ακριβώς εκμεταλλεύεται ο Πούτιν. Έχει τη δυνατότητα να μειώνει τις προμήθειες αρκετά ώστε να προκαλεί άνοδο της τιμής στο δεκαπλάσιο.

Το αποτέλεσμα είναι όχι μόνο ότι η Ρωσία "κονομάει" (όπως και άλλοι εξαγωγείς όπως η Νορβηγία), ενώ άλλες ευρωπαϊκές χώρες αιμορραγούν χρήματα. Είναι επίσης ότι οι απανταχού καταναλωτές πληρώνουν πολύ παραπάνω από το μέσο κόστος ηλεκτροπαραγωγής ή εξόρυξης ορυκτών καυσίμων. Αυτό προφανώς είναι δύσκολο να δικαιολογηθεί πολιτικά. Επίσης, είναι δύσκολο να δικαιολογηθεί οικονομικά, όταν πολύτιμη οικονομική δραστηριότητα που είναι απολύτως βιώσιμκη στο μέσο ενεργειακό κόστος παραγωγής καταρρέει λόγω των πολύ υψηλότερων τιμών.

Κατ' επέκταση, είναι απαραίτητο να νικηθεί ο Πούτιν στο ίδιο το παιχνίδι του, που σημαίνει να κάνουμε τη ζήτησή μας πιο ελαστική και χαμηλότερη. Αυτό εξαρτάται από τη φυσική μας δυνατότητα να εξοικονομήσουμε ενέργεια και να αντικαταστήσουμε τη μια πηγή και χρήση με άλλες. Ανακαλύπτουμε τώρα ποιες είναι αυτές οι δυνατότητες, όπως έγραψε ο Κρις Ζιλ. Επίσης, εξαρτάται από την πολιτική. Για αυτό είναι τόσο σημαντικό να στηρίξουμε τους τελικούς καταναλωτές με χρηματοδότηση και κίνητρα παρά να επιδοτούμε ή να θέτουμε πλαφόν κάτω από τις τιμές της αγοράς.

Τέταρτον, τι θα συμβεί στο εξής; Η σωστή πολιτική εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από το αν οι ακραίες ενεργειακές τιμές του σήμερα θα είναι προσωρινές ή αν θα διαρκέσουν χρόνια. Αν είναι προσωρινές, τότε η νομισματική πολιτική θα πρέπει να προετοιμαστεί για ένα αντιπληθωριστικό σοκ και η οικονομική πολιτική θα πρέπει να βοηθήσει τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις. Αν όμως είναι μόνιμες, τότε οι κεντρικές τράπεζες θα πρέπει να παρέμβουν στην πληθωριστική δίνη και οι κυβερνήσεις να αναδιαρθρώσουν τις οικονομίες τους ώστε να έχουν μικρότερη ενεργειακή ένταση.

Αυτό που μοιάζει βέβαιο είναι ότι οι διακυμάνσεις της τιμής θα συνεχιστούν. Αυτό περιλαμβάνει και καθοδικές κινήσεις και πρέπει να είμαστε έτοιμη και για απότομες μειώσεις, όσο και για αυξήσεις. Βραχυπρόθεσμα, το αέριο ίσως αποδειχτεί λιγότερο σπάνιο από ότι φοβόμαστε σήμερα. Ορισμένοι τονίζουν ότι με βάση τις τωρινές τάσεις, η Γερμανία θα αναπληρώσει πλήρως τις αποθήκες της και θα καλύψει τη ζήτηση το χειμώνα ακόμα και αν διακοπεί εντελώς το ρωσικό αέριο.

Αν οι τιμές του αερίου πέσουν, το ίδιο θα κάνουν και του ηλεκτρισμού. Εξάλλου, δεν πέρασε καιρός από τότε που το μεγαλύτερο ενεργειακό πρόβλημα ήταν το πως η άφθονη αιολική ενέργεια στη Γερμανία θα έφερνε τιμές κάτω από το μηδέν. Δεν θα πρέπει να αποκλείσουμε μια επιστροφή αυτής της εποχής.

Αναλογιστείτε τρία πράγματα: Πρώτον, την τωρινή αναβαθμισμένη φιλοδοξία για τις ΑΠΕ. Δεύτερον, τις ενδείξεις ότι η αντικατάσταση και οι προσπάθειες απόδοσης είναι και εφικτές και λαμβάνουν χώρα. Τρίτον, η παράξενη σύγκλιση κακοτυχίας: Επιπλέον του πολέμου και του εκβιασμού του Πούτιν, είχαμε ασθενή άνεμο το προηγούμενο έτος, ξηρασία που έπληξαν τα υδροηλεκτρικά και προβλήματα στα γερμανικά ποτάμια, τα προβλήματα στα γαλλικά πυρηνικά εργοστάσια και τις ζημιές στο σταθμό LNG των ΗΠΑ. Είναι σαν να ήταν σχεδιασμένα να συμβούν ταυτόχρονα.

Όμως όσο απίθανο και αν είναι να συμβαίνουν μαζί όλες αυτές οι κακοτυχίες, είναι ακόμα πιο απίθανο να συνεχιστούν μαζί. Αν επιστρέψουν κοντά στο φυσιολογικό και η ζήτηση μειωθεί μέσω της εξοικονόμησης, τότε η δομή του κόστους που οδηγεί τις ακραίες αυξήσεις θα δουλέψει αντίστροφα.

Αν αθροίσουμε όλα τα παραπάνω, η μόνη βεβαιότητα είναι ότι οι κυβερνήσεις θα πρέπει να ασχοληθούν πολύ περισσότερο διαμορφώνοντας τη δομή της ενεργειακής οικονομίας. Όχι μόνο σε όρους στήριξης, αλλά σε όρους διαχείρισης των επιπτώσεων της ακραίας μεταβλητότητας. Η ενθάρρυνση των επενδύσεων θα απαιτήσει επαρκείς εγγυήσεις αν οι τιμές μηδενίζονται συχνότερα του αναμενόμενου.

Ένα αναπόφευκτο quid pro quo θα είναι η υψηλότερη φορολόγηση των υπερκερδών. Προσθέστε την ανάγκη για μεγαλύτερη επένδυση στο δίκτυο και συντονισμό μεταξύ των κρατών και την προετοιμασία δημοσίου-ιδιωτικού τομέα για στροφή προς τις ΑΠΕ και γίνεται ξεκάθαρη η δομή ενός ενεργειακού συστήματος που θα σχηματίζεται μόνιμα από την πολιτική και όχι το αντίστροφο.

Αν και δε συμφωνώ πάντα με τις απόψεις της, η Έλεν Τόμσον είχε γράψει πρόσφατα ότι "ένα ενεργειακό ξεκαθάρισμα έρχεται για τη Δύση". Καιρός είναι.

(του Μαρτίν Σαμπντού, Financial Times)