Κύπρος: Αλήθειες για τον τομέα Ηλεκτρικής Ενέργειας

Η πορεία των τελευταίων εξελίξεων (διαδικασία υλοποίησης απόφασης του Υπουργικού για καταρχήν ιδιοκτησιακό διαχωρισμό της ΑΗΚ), καθιστούν απαραίτητη την καταγραφή των υφιστάμενων Νομοθεσιών-Ρυθμίσεων που διέπουν τον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας.

Η κατανόηση των ρυθμίσεων αυτών είναι απαραίτητη. Απαραίτητη επίσης είναι και η καταγραφή και κατανόηση, των ακολουθούμενων ενεργειών του Υπουργείου Εμπορίου Βιομηχανίας και Τουρισμού (EEB&T) κάτω από την στενή παρακολούθησης της Τρόικας, μέχρι να παρθεί η απόφαση για τον καταρχήν διαχωρισμό της ΑΗΚ, αλλά και πραγματικοτήτων που επικρατούν στον τομέα. Το Κράτος έχει ήδη θεσμοθετήσει το πλήρες άνοιγμα της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Οποιοσδήποτε έχει σχετική άδεια από την Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας Κύπρου (ΡΑΕΚ) μπορεί να παράγει και να πωλεί ηλεκτρική ενέργεια σύμφωνα με τους εν ισχύς κανόνες αγοράς.

Το Ευρωπαϊκό Κεκτημένο δηλώνει πλήρη ουδετερότητα όσο αφορά στο ιδιοκτησιακό  καθεστώς της ΑΗΚ, πράγμα που σαφώς καθορίζεται μέσα από το άρθρο 345 της Συνθήκης για την  Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ).

Υπάρχει πρωτογενής νομοθεσία (περί ρύθμισης της αγοράς νόμος, άρθρο 2) και αποφάσεις από την ΡΑΕΚ που προνοούν,  για καθετοποιημένες επιχειρήσεις ενέργειας και ότι η ΑΗΚ είναι καθετοποιημένος δημόσιος οργανισμός ενέργειας, αυστηρώς ελεγχόμενος και ρυθμιζόμενος. Με βάση τη νομοθεσία έχει ήδη επιβληθεί στην ΑΗΚ να προχωρήσει σε λογιστικό και λειτουργικό διαχωρισμό διαδικασία που βρίσκεται σε εξέλιξη.

Μέσω της Ευρωπαϊκής Οδηγίας 2009/72/ΕΚ (3ο Ενεργειακό Πακέτο), η ΕΕ εν τη σοφία της λόγω του μικρού ή/και απομονωμένου ηλεκτρικού συστήματος κάποιων χωρών (Μάλτας, Λουξεμβούργου και της Κύπρου), παραχωρεί ΔΙΚΑΙΩΜΑ στην Κυπριακή Δημοκρατία να μην εφαρμόσει τον  Ιδιοκτησιακό Διαχωρισμό. Η εξαίρεση αυτή είχε σοφά αιτηθεί από τις πιο πάνω χώρες και παραχωρήθηκε από την ΕΕ.

Βάση όλων των πιο πάνω είναι φανερό ότι δεν υπάρχει καμιά υποχρέωση από το Ευρωπαϊκό κεκτημένο, νομοθεσιών και ρυθμίσεων για ιδιοκτησιακό διαχωρισμό της ΑΗΚ.
Βάση μελέτης των Συμβούλων του Υπουργείου Ενέργειας, Εμπορίου, Βιομηχανίας και Τουρισμού (ΕΕΒ&Τ), το Υπουργικό Συμβούλιο τροποποίησε προηγούμενη απόφαση του, στην οποία κηρύχθηκε η ΑΗΚ ως φορέας υποκείμενος σε αποκρατικοποίηση  με διαγραφή των αναφορών που αφορούν την ΑΗΚ.

Μερικοί από τους λόγους που είναι ενάντια στους στόχους της κυβέρνησης (μεγιστοποίηση εσόδων από ενδεχόμενη αποκρατικοποίηση, μείωση της τιμής του ρεύματος) και  οδήγησαν στην τροποποίηση της πιο πάνω απόφασης είναι: 
α. Βάση διερευνητικού ερωτηματολογίου για εκδήλωση ενδιαφέροντος, το οποίο οι σύμβουλοι του Υπουργείου ΕΕΒ&Τ απέστειλαν προς πιθανούς επενδυτές (31) αποδείχτηκε ότι δεν υπάρχει ουσιαστικό ενδιαφέρον.
β. Οι Σύμβουλοι του Υπουργείου αναφέρουν ότι τα έσοδα από την αποκρατικοποίηση της ΑΗΚ αναμένονται χαμηλά  γιατί σήμερα  το μέσο σταθμικό  κόστος  κεφαλαίου (ΜΣΚΚ) της ΑΗΚ όπως καθορίζεται από τη ΡΑΕΚ είναι χαμηλό. Επίσης αναφέρουν ότι για να γίνει ελκυστική σε επενδυτές η αποκρατικοποίηση της ΑΗΚ, πρέπει η ΡΑΕΚ να ρυθμίσει  το ΜΣΚΚ σε ψηλότερα επίπεδα με συνέπεια να αυξηθεί το κόστος ηλεκτρισμού και άρα η τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος στους καταναλωτές.
γ. Επιπρόσθετοι αστάθμητοι παράγοντες όπως η έλευση φυσικού αερίου, η λύση Κυπριακού και το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης Κύπρου-Ελλάδας-Ισραήλ καθιστούν σχεδόν μηδαμινό το επενδυτικό ενδιαφέρον.

Η απόφαση του Υπουργικού
Σε συνεδρία του, το Υπουργικό Συμβούλιο στις 11/1/2016 πέραν των άλλων, πήρε μια αρχική απόφαση για ενδεχόμενο διαχωρισμό των μονοπωλιακών δραστηριοτήτων της ΑΗΚ (Μεταφορά, Διανομή), από τις ανταγωνιστικές δραστηριότητες (Παραγωγή, Προμήθεια), δημιουργώντας δύο νέους οργανισμούς δημοσίου δικαίου με το επιχείρημα ότι προκύπτουν οφέλη για την αγορά ηλεκτρισμού. Η απόφαση αυτή θα υπόκειται σε επαναξιολόγηση σε ένα χρόνο λαμβάνοντας υπόψη τους προαναφερθέντες αστάθμητους παράγοντες, τις ιδιαιτερότητες του συστήματος, την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων λειτουργικού και λογιστικού διαχωρισμού της ΑΗΚ κ.α. Μερικές από τις συνέπειες αυτής της απόφασης είναι:
α. Οι Σύμβουλοι αναφέρουν ότι δεν είναι σε θέση να υπολογίσουν το οικονομικό όφελος από τον διαχωρισμό.
β. Παραδοχή από τον Υπουργό Εμπορίου (δηλώσεις σε ραδιοφωνικό σταθμό) ότι  το κόστος του ηλεκτρισμού θα αυξηθεί κατά 3% με 5% (που αντιστοιχούν με  εκατομμύρια ευρώ ετήσια).
γ. Απεμπόληση του δικαιώματος (περιουσιακού στοιχείου  της Κύπρου) των εξαιρέσεων που έχει αιτηθεί η Κυπριακή Δημοκρατία και της αποδόθηκαν επίσημα και ονομαστικά στην πιο πάνω σχετική Ευρωπαϊκή Οδηγία.
δ. Η οικονομία κλίμακας  που υπάρχει για την ΑΗΚ χάνεται μαζί με τις ανάλογες επωφελείς συνέργειες. Αυτό αντιτίθεται με τις σωστές ενέργειες της Κυβέρνησης επίτευξης του πιο πάνω στόχου πχ περί συμπλεγματοποίησης των Δήμων. Θα υπάρξουν διπλές κοινές υπηρεσίες (ανθρώπινου δυναμικού, νομικές, λογιστικές υπηρεσίες κλπ). Το κόστος δανεισμού θα αυξηθεί. Ως εκ τούτου θα υπάρξουν σημαντικές συνέπειες που θα οδηγήσουν στην αύξηση της τιμής του ρεύματος.

Το μέλλον των δυο Οργανισμών
Το μέλλον των υπό δημιουργία δύο νέων Δημόσιων  Οργανισμών είναι ξεκάθαρο. Προδιαγράφεται δε, μέσω του νομοσχεδίου  (ΔΟΚΕ) που είναι ήδη στη βουλή προς ψήφιση και το οποίο προνοεί την μετατροπή τους από οργανισμούς δημοσίου δικαίου σε ιδιωτικού. Ένα από τα αποτελέσματα θα είναι η απώλεια του αυστηρού ελέγχου από το κράτος (ιδιωτικού δικαίου ήταν και οι Κυπριακές Αερογραμμές). 

Σε πρώτο στάδιο το κράτος θα κατέχει το 100% των μετοχών. Το επόμενο στάδιο προδιαγράφεται μέσα από τις δημοσιευμένες εισηγήσεις του Υπουργείου  Ενέργειας (ιστοσελίδα της ΡΑΕΚ) κατά την διάρκεια της διαδικασίας της δημόσιας διαβούλευσης για τους νέους κανόνες αγοράς. Μερικές από αυτές είναι:
α. Απενεργοποίηση και πώληση περιουσιακών στοιχείων παραγωγής στο εξωτερικό (αφορά τους σταθμούς παραγωγής της ΑΗΚ).
β. Ενοικίαση των οικονομικότερων μονάδων  παραγωγής της ΑΗΚ σε τρίτους (χωρίς αυτοί να αναλαμβάνουν οποιοδήποτε επενδυτικό ρίσκο).
γ. Πώληση παραγωγικού δυναμικού της ΑΗΚ σε τρίτους, στη Κύπρο.
δ. Η ΑΗΚ υποχρεώνεται να διαθέτει το υπόλοιπο του παραγωγικού της δυναμικού χωρίς να αποζημιώνεται για την διαθεσιμότητα εφεδρείας. Γιατί αυτό να μην εφαρμόζεται για όλους τους μελλοντικούς παραγωγούς έτσι ώστε να μην πραγματοποιούν κέρδη από μονάδες παραγωγής που θα είναι εκτός λειτουργίας;   

Οι ιδιαίτερες συνθήκες στην Κύπρο
Οι πιο πάνω εισηγήσεις αφορούν την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μόνο. Ο κύριος στόχος των πιο πάνω εισηγήσεων είναι η επίτευξη απόκτησης σημαντικού μεριδίου αγοράς από ανεξάρτητους παραγωγούς. Ακόμη και μετά την τυχόν εφαρμογή των πιο πάνω εισηγήσεων  το υπουργείο αναφέρει ότι δεν είναι βέβαιο αν η τιμή του ηλεκτρισμού  θα είναι χαμηλότερη. 

Σε πρακτικά συναντήσεων μεταξύ Υπουργείου και Τρόικας που δημοσιοποιήθηκαν, αναφέρεται επίσης ότι και τα δίκτυα αποτελούν ιδιαίτερο-ελκυστικό επενδυτικό ενδιαφέρον για επενδυτικά ταμεία (investment funds) του εξωτερικού.
Η Ευρωπαϊκή πολιτική για απελευθέρωση της αγοράς ενέργειας είχε πρωταρχικό στόχο την διευκόλυνση του ανταγωνισμού. Αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση της τιμής του ηλεκτρικού ρεύματος. Σήμερα  σε χώρες (Ηνωμένο Βασίλειο, Γερμανία, Πορτογαλία κ.α.)  που λειτουργεί πλήρως η ανταγωνιστική αγορά,  παρατηρείται συνεχής αύξησης της τιμής κιλοβατώρας (EUROSTAD) παρά την μείωση διεθνώς της τιμής των καυσίμων. 

Στην Κύπρο καθιστούν τον πιο πάνω στόχο-αποτέλεσμα, αν όχι αδύνατο, απίθανο λόγω των πιο κάτω ιδιαίτερων συνθηκών:
α. Μικρή αγορά - Λόγω της ψηλής κεφαλαιουχικής δαπάνης δεν επιτρέπει μεγάλο αριθμό παραγωγών και μία επένδυση  επηρεάζει  σημαντικά τους άλλους συμμετέχοντες με ότι αυτό συνεπάγεται.
β. Απομονωμένο  σύστημα - συνεπάγεται μειωμένη πρόσβαση από ξένες επιχειρήσεις.
γ. Ευρωπαϊκές πολιτικές και ρυθμιστικές αποφάσεις όσο αφορά την διείσδυση  της παραγωγή ενέργειας  από ΑΠΕ, επηρεάζουν την προσφορά και ζήτηση και μειώνουν το επενδυτικό ενδιαφέρον σε μονάδες  παραγωγής με συμβατικά καύσιμα

Η τιμή της ΑΗΚ
Η ΑΗΚ πλήρως συμμορφωμένη με τις υποδείξεις της ΡΑΕΚ  μείωσε την τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος κατά 40% περίπου τα τρία τελευταία έτη. Η τιμή της κυπριακής κιλοβατώρας βρίσκεται σήμερα στη μέση τιμή  στην Ευρώπη, χαμηλότερη από χώρες  που λειτουργεί  πλήρης ανταγωνιστική αγορά  όπως η Γερμανία, Δανία, Πορτογαλία κ.α. (EUROSTAT). Πρέπει να σημειωθεί ότι καταναλώνουμε το πιο ακριβό καύσιμο στον κόσμο αφού δεν μπορούμε να εξασφαλίσουμε φθηνό φυσικό αέριο  σε συμφέρουσα  τιμή.

Τα τέλη δικτύων (ελεύθερη πρόσβαση σε όσους κατέχουν σχετική άδεια από τη ΡΑΕΚ) είναι αυστηρά ελεγχόμενα και πλήρως ρυθμιζόμενα από τη ΡΑΕΚ, κατέχοντας την τρίτη χαμηλότερη τιμή στην Ευρώπη (EUROSTAT). Το επιχείρημα ότι υπάρχουν κρυμμένα κόστη δεν ευσταθεί, ενώ οι υποψίες ότι τα δίκτυα (μονοπωλιακό κομμάτι) επιδοτούν την παραγωγή (ανταγωνιστικό κομμάτι) είναι έωλο. Ένας αυστηρά ελεγχόμενος λογιστικός και λειτουργικός διαχωρισμός το αποτρέπει και η χαμηλή τιμή το αποδεικνύει.
Η άμεση μείωση της τιμής αποδεικνύει, ότι παρόλο που η ΑΗΚ (ιδιοκτήτης και του δικτύου) λειτουργεί ως επί το πλείστον μόνη της (υπάρχουν μικροί παραγωγοί και ΑΠΕ), δεν εκμεταλλεύεται τη δεσπόζουσα θέση της στην αγορά.
  
Η βιωσιμότητα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ) βασίζεται στην ύπαρξη μιας ασφαλούς, αξιόπιστης, συμβατικής παραγωγής για να καλύπτει τα κενά που δημιουργούνται λόγω των καιρικών συνθηκών. Δεν μπορεί να υπάρξει παραγωγή ΑΠΕ χωρίς την ύπαρξη εύρωστης και υγιούς ΑΗΚ που θα μπορεί να συμπληρώνει την παραγωγή  τους χωρίς να κερδοσκοπεί.
Είναι φρόνιμο η διενέργεια μελέτης κόστους οφέλους, που θα εξετάσει πριν από οποιαδήποτε διαδικασία υλοποίησης της απόφασης (για τον ιδιοκτησιακό διαχωρισμό, ακόμα και αν κάποιος επιμένει για ιδεολογικούς σκοπούς), το αποτέλεσμα που θα προκύψει από τυχόν εφαρμογή τέτοιας απόφασης. Λογικό δε θα είναι στη διενέργεια της μελέτης να συμμετέχουν όλοι οι εμπλεκόμενοι, πολιτεία, εργοδοτικοί φορείς καταναλωτές, συνδικαλιστικό κίνημα και με ακαδημαϊκούς κοινής αποδοχής. Με αυτόν τον τρόπο θα αποφευχθεί η χειραφέτηση της και θα είναι πραγματικά αντικειμενική και ανεξάρτητη.
Στην Μέκκα των ιδιωτικοποιήσεων, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Θάτσερ  είχε αντίθετη άποψη από τους συμβούλους της, ως προς την διάσπαση της Βρετανικής κρατικής ηλεκτρικής εταιρείας σε τέσσερεις επιχειρησιακές δραστηριότητες και την μελλοντική ιδιωτικοποίησης τους. Πίστευε, ότι μία επιχείρηση ηλεκτρισμού καθετοποιημένη αυστηρώς ρυθμιζόμενη μπορεί να προσφέρει φθηνότερα και πιο αποτελεσματικά το αγαθό της ηλεκτρικής ενέργειας.

Το παράδειγμα του Ηνωμένου Βασιλείου
Σε ολόκληρο το Ηνωμένο Βασίλειο αυτή τη στιγμή δραστηριοποιούνται  μόνο έξι μεγάλες ιδιωτικές εταιρείες ("The Big six suppliers") που κατέχουν πέραν του 90% της αγοράς με τη Κρατική Γαλλική Εταιρεία ηλεκτρισμού (EDF) να κυριαρχεί. Με τη μείωση διεθνώς της τιμής των καυσίμων, ο Ρυθμιστής Ενέργειας του Ηνωμένου Βασιλείου (OFGEM) αδυνατεί να επιβάλει μειώσεις. Τα τελευταία 5 χρόνια καταγράφεται αύξηση πέραν του 40% (EUROSTAT). Ο OFGEM επισημαίνει ότι ο ανταγωνισμός δεν λειτουργεί σωστά ("Energy firms under pressure to cut bills after sharp drop in whole sale costs" εφημ. The Guardian). Πρόσφατο δημοσίευμα στην εφημερίδα TIMES του Λονδίνου αναφέρει ότι ο διαχειριστής δικτύου προειδοποιεί (και αποζημιώνει) μεγάλους καταναλωτές  θέτοντας τους εκτός δικτύου λόγω ανεπάρκειας ενέργειας, αφού οι ιδιωτικές εταιρείες δεν προχωρούν στις αναγκαίες επενδύσεις.
Αποδεικνύεται ότι αυτό που υποστήριζε η πρωθυπουργός Μάργκαρετ  Θάτσερ ήταν ορθό (προτού την πείσουν οι σύμβουλοι της).
Ο Ανεξάρτητος Σύμβουλος του Διαχειριστή Συστήματος Μεταφοράς Κύπρου (ΔΣΜΚ) (παγκόσμια πείρα στον τομέα ενέργειας), σε πρόσφατη παρουσίαση των νέων κανόνων αγοράς, απάντησε σε σχετική ερώτηση ότι οι προσπάθειες αποδυνάμωσης της ΑΗΚ δεν θα έχουν καλά αποτελέσματα.
Τόσο η εμπεριστατωμένη ανεξάρτητη μελέτη του Κέντρου Ευρωπαϊκών  και Διεθνών Υποθέσεων του πανεπιστημίου Λευκωσίας, όσο και ο τέως Πρόεδρος της ΡΑΕΚ και νυν μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου Ρυθμιστών της Ευρώπης καταδεικνύουν ότι προσπάθειες διαχωρισμού ή αποδυνάμωσης της ΑΗΚ αποτελούν  πειράματα υψηλού κινδύνου χωρίς οποιοδήποτε όφελος για τον καταναλωτή.
Υπάλληλος ΑΗΚ σε Ηλεκτροπαραγωγό Σταθμό
Απόφοιτος ΑΤΙ

(capital.gr)