Η επόμενη φάση της ενεργειακής μετάβασης: ασφάλεια, ανταγωνιστικότητα και ανθεκτικότητα

Οι γεωπολιτικές εξελίξεις των τελευταίων ετών και η αυξανόμενη διεθνής αστάθεια έχουν καταστήσει σαφές ότι η ενεργειακή ασφάλεια δεν είναι πλέον τεχνικό ή οικονομικό ζήτημα, αλλά ζήτημα εθνικής ασφάλειας. Καμία χώρα δεν μπορεί να θεωρείται πραγματικά ασφαλής, αν δεν είναι πρώτα ενεργειακά ασφαλής: με σταθερές πηγές ενέργειας, ανθεκτικές υποδομές και δυνατότητα αυτόνομης λειτουργίας του ενεργειακού της συστήματος σε συνθήκες κρίσης.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα έχει μετασχηματίσει ριζικά το ενεργειακό της προφίλ. Από το 2024 καταγράφει θετικό ενεργειακό ισοζύγιο και έχει εξελιχθεί από καθαρό εισαγωγέα σε καθαρό εξαγωγέα ηλεκτρικής ενέργειας. Η εγκατεστημένη ισχύς από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας έχει υπερδιπλασιαστεί σε σχέση με το 2019 και ξεπερνά πλέον τα 18 GW, ενώ η χώρα κατατάσσεται στην 3η θέση παγκοσμίως στη συμμετοχή των φωτοβολταϊκών και στην 9η θέση στην αιολική ενέργεια.

Η εξέλιξη αυτή δεν είναι απλώς ενεργειακή επιτυχία, αλλά στρατηγική αναβάθμιση της θέσης της χώρας στον ευρωπαϊκό και περιφερειακό ενεργειακό χάρτη. Ωστόσο, όσο ενισχύεται η διείσδυση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, αναδεικνύεται με μεγαλύτερη ένταση η ανάγκη για ένα νέο μοντέλο που δεν θα βασίζεται μόνο στην παραγωγή, αλλά στη διαχείριση, την αποθήκευση και την ασφάλεια του συστήματος.

Η επόμενη φάση της ενεργειακής μετάβασης καθορίζεται από την ικανότητα του συστήματος να ενσωματώνει υψηλά ποσοστά μεταβλητής παραγωγής χωρίς να διακυβεύεται η αξιοπιστία του. Σε αυτό το πλαίσιο, η αποθήκευση ενέργειας αποτελεί κορυφαία προτεραιότητα της ενεργειακής πολιτικής, μαζί με την ενίσχυση και τον εκσυγχρονισμό των δικτύων.

Οι διεθνείς εξελίξεις των τελευταίων ετών επιβεβαίωσαν ότι η ενέργεια αποτελεί ταυτόχρονα οικονομικό, περιβαλλοντικό και γεωπολιτικό πεδίο. Η πανδημία, η ενεργειακή κρίση μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και οι συνεχιζόμενες γεωπολιτικές εντάσεις ανέδειξαν την ανάγκη ενεργειακής αυτονομίας και ανθεκτικότητας. Στο πλαίσιο αυτό, η πολιτική του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας οργανώνεται γύρω από τέσσερις αλληλένδετους πυλώνες.

Πρώτος πυλώνας: ΑΠΕ, αποθήκευση και δίκτυα

Η Ελλάδα έχει σημειώσει εντυπωσιακή πρόοδο στην ανάπτυξη των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, οι οποίες αποτελούν πλέον τον βασικό πυλώνα της ηλεκτροπαραγωγής και ενισχύουν ουσιαστικά την ενεργειακή ασφάλεια και την απεξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα.

Η νέα πρόκληση δεν αφορά πλέον την περαιτέρω αύξηση της ισχύος, αλλά την ομαλή και αποδοτική ενσωμάτωσή της στο ηλεκτρικό σύστημα. Η μεταβλητότητα της παραγωγής καθιστά απολύτως αναγκαία την ανάπτυξη μεγάλων έργων αποθήκευσης ενέργειας, όπως μπαταρίες και αντλησιοταμίευση, καθώς και τον εκσυγχρονισμό και την ενίσχυση των ηλεκτρικών δικτύων. Έχουν μπει σε λειτουργία ήδη 550MW μπαταριών, στόχος είναι μέχρι τέλος του 2026 να φτάσουμε το 1GW και μέχρι τα μέσα του 2027 το 1,5GW. Η ψηφιοποίηση του συστήματος αποτελεί κρίσιμο εργαλείο για τη βέλτιστη διαχείριση της ενέργειας σε πραγματικό χρόνο.

Δεύτερος πυλώνας: Ενεργειακή ασφάλεια, γεωπολιτική αναβάθμιση και εγχώριοι πόροι

Η ενεργειακή ασφάλεια προϋποθέτει διαφοροποίηση πηγών και ενίσχυση της στρατηγικής αυτονομίας. Η Ελλάδα επενδύει σε διεθνείς ενεργειακές διασυνδέσεις, σε υποδομές φυσικού αερίου και LNG και σε νέους ενεργειακούς διαδρόμους, ενισχύοντας τον ρόλο της ως κόμβου στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Κομβικό έργο αποτελεί ο Κάθετος Διάδρομος Φυσικού Αερίου, ο οποίος ενισχύει την ανθεκτικότητα του ευρωπαϊκού ενεργειακού συστήματος και αναβαθμίζει τη γεωπολιτική θέση της χώρας. Παράλληλα, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις με γειτονικά κράτη συμβάλλουν στη διαμόρφωση μιας πιο ολοκληρωμένης και ασφαλούς ευρωπαϊκής αγοράς ενέργειας.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η αξιοποίηση των εγχώριων ενεργειακών πόρων. Οι έρευνες για υδρογονάνθρακες προχωρούν με συνέπεια, με τη συμμετοχή μεγάλων διεθνών ενεργειακών ομίλων, γεγονός που επιβεβαιώνει το επενδυτικό ενδιαφέρον και αναβαθμίζει τη γεωστρατηγική σημασία της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η προοπτική εντοπισμού και αξιοποίησης φυσικού αερίου στην ελληνική ΑΟΖ μπορεί δυνητικά να μετατρέψει τη χώρα από αποκλειστικό εισαγωγέα σε παραγωγό φυσικού αερίου, ενισχύοντας καθοριστικά την ενεργειακή της αυτάρκεια και τη θέση της στον ευρωπαϊκό ενεργειακό χάρτη. Η διάσταση αυτή λειτουργεί συμπληρωματικά στην πράσινη μετάβαση, στο πλαίσιο μιας ρεαλιστικής και ισορροπημένης ενεργειακής στρατηγικής.

Τρίτος πυλώνας: Εξοικονόμηση ενέργειας και κοινωνική συνοχή

Η πιο καθαρή μορφή ενέργειας είναι εκείνη που δεν χρειάζεται να παραχθεί. Η εξοικονόμηση ενέργειας αποτελεί βασικό πυλώνα κοινωνικής δικαιοσύνης και οικονομικής αποτελεσματικότητας.

Στο πλαίσιο αυτό, υλοποιήθηκε το μεγαλύτερο πρόγραμμα ενεργειακής αναβάθμισης που έχει εφαρμοστεί ποτέ στη χώρα, μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Περίπου 90.000 δικαιούχοι εντάχθηκαν στο πρόγραμμα «Εξοικονομώ», ενώ ισάριθμοι περίπου ωφελήθηκαν από παρεμβάσεις σε αντλίες θερμότητας και ηλιακούς θερμοσίφωνες. Συνολικά, οι παρεμβάσεις αυτές υποστηρίχθηκαν από επιδοτήσεις ύψους περίπου 1,2 δισ. ευρώ.

Η επόμενη μέρα της εξοικονόμησης ενέργειας αποτελεί ακόμη πιο απαιτητική πρόκληση, καθώς η Ελλάδα διαθέτει από τα παλαιότερα κτιριακά αποθέματα στην Ευρώπη. Για τον λόγο αυτό, η νέα φάση πολιτικής συνδυάζει στοχευμένες αναβαθμίσεις, ενίσχυση χρηματοδοτικών εργαλείων και τεχνική υποστήριξη.

Παράλληλα, σχεδιάζονται νέα χρηματοδοτικά εργαλεία και ειδικά ταμεία για ευάλωτα νοικοκυριά, με στοχευμένες δράσεις αντιμετώπισης της ενεργειακής φτώχειας, ενισχύοντας τον κοινωνικό χαρακτήρα της ενεργειακής μετάβασης.

Τέταρτος πυλώνας: Βιομηχανία, καινοτομία και κρίσιμες πρώτες ύλες

Η ενεργειακή μετάβαση δημιουργεί ένα νέο παραγωγικό και τεχνολογικό οικοσύστημα, με αιχμή το ανανεώσιμο υδρογόνο, το βιομεθάνιο, τις τεχνολογίες αποθήκευσης και την ψηφιοποίηση των ενεργειακών δικτύων.

Η ενεργειακή και η βιομηχανική πολιτική είναι πλέον στενά συνδεδεμένες, καθώς η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας εξαρτάται άμεσα από την πρόσβαση σε καθαρές και αξιόπιστες πηγές ενέργειας.

Παράλληλα, οι κρίσιμες πρώτες ύλες αποτελούν θεμέλιο της πράσινης και ψηφιακής μετάβασης. Η Ελλάδα, αξιοποιώντας το γεωλογικό της δυναμικό και τη μεταλλευτική της εμπειρία, μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία, με αυστηρές περιβαλλοντικές προδιαγραφές και έμφαση στην κυκλική οικονομία.

Η επόμενη φάση της ενεργειακής μετάβασης δεν θα κριθεί μόνο από την αύξηση της παραγωγής καθαρής ενέργειας, αλλά από τη δυνατότητα συγκρότησης ενός ολοκληρωμένου ενεργειακού συστήματος που συνδυάζει ασφάλεια, ανθεκτικότητα και ανταγωνιστικότητα. Η Ελλάδα διαθέτει πλέον τις προϋποθέσεις να διαδραματίσει ουσιαστικό ρόλο στη νέα ευρωπαϊκή ενεργειακή αρχιτεκτονική, συνδυάζοντας την πράσινη ανάπτυξη με την ενεργειακή ασφάλεια, τη γεωπολιτική αναβάθμιση και τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη.

___________

Η Δέσποινα Παληαρούτα είναι Γενική Γραμματέας Ενέργειας και Ορυκτών Πρώτων Υλών του ΥΠΕΝ

Το άρθρο περιλαμβάνεται στον τόμο GREEK ENERGY 2026 που εξέδωσε για 15η συνεχή χρονιά η ομάδα του energypress.