Τι δείχνουν τα στοιχεία, για τον τρόπο που η κυβέρνηση αντιμετώπισε την ενεργειακή κρίση

Η συνεχής δημοσίευση στατιστικών στοιχείων για το 2022 επιβεβαιώνει ένα πράγμα: ότι οι στρατηγικές επιλογές της κυβέρνησης για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης ήταν, στο σύνολό τους, άκρως αποτελεσματικές.

Η ενεργειακή κρίση έχει πολλές πτυχές, αλλά το μεγαλύτερο πρόβλημα για την Ελλάδα το 2022 ήταν η ραγδαία αύξηση στην τιμή του φυσικού αερίου. Την περίοδο 2010-2019, η χώρα ξόδευε περίπου 1 δις € το χρόνο για εισαγωγές φυσικού αερίου. Το 2022, το κόστος αυτό ανήλθε στα 7,4 δις € — ένα ποσό ισάξιο με το 3,5% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) της Ελλάδας. Το εμπορικό έλλειμα στα αγαθά εκτοξεύθηκε το 2022 σε ένα μεγάλο βαθμό (38%) λόγω του φυσικού αερίου.

Ένα τέτοιο σοκ δεν θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί με υπεκφυγές ή με απλοϊκές πολιτικές. Οι λύσεις που συχνά ακούγονται στο δημόσιο διάλογο – όπως η επιβολή εγχώριου πλαφόν στο φυσικό αέριο ή στην ηλεκτρική ενέργεια, ή ακόμα και η κρατικοποίηση της ΔΕΗ – δεν θα αντιμετώπιζαν το βασικό πρόβλημα που ήταν η ανάγκη να βρεθούν παραπάνω από 6 δις € επιπλέον για να εισάγουμε ένα καύσιμο απαραίτητο για την επιβίωση της χώρας. 

Η κυβέρνηση κατάφερε να εξισορροπήσει τρεις στόχους. Πρώτον, να προστατεύσει τους πολίτες και την οικονομία από την εισαγόμενη ακρίβεια χωρίς να εκτροχιαστούν οι δημοσιονομικοί στόχοι τους οποίους είχε θέσει. Δεύτερον, να απορροφήσει ένα μέρος της αύξησης των τιμών χωρίς να απαλειφθεί το κίνητρο για εύλογη εξοικονόμηση ενέργειας. Και τρίτον, να διασφαλίσει την ασφάλεια εφοδιασμού, χωρίς κινήσεις που θα απέτρεπαν τις εισαγωγές αερίου (π.χ. πλαφόν στην εγχώρια αγορά που θα καθιστούσε τις εισαγωγές μη οικονομικές) ή που θα εκτοξεύανε τις εξαγωγές ηλεκτρισμού (όπως πλαφόν στην εγχώρια αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, κάνοντας τις εξαγωγές πιο ελκυστικές από την προμήθεια της ελληνικής αγοράς). 

Ο βασικότερος πυλώνας της πολιτικής για την αντιμετώπιση της κρίσης ήταν η στήριξη των καταναλωτών με περίπου 10 δις €, προστατεύοντας την κοινωνία από την ραγδαία αύξηση των τιμών ενέργειας. Ως αποτέλεσμα, η οικονομία κατέγραψε ταχύτερο ρυθμό ανάπτυξης από την υπόλοιπη Ευρώπη. Αυτά τα χρήματα, όμως, δεν ήρθαν κυρίως από τον κρατικό προϋπολογισμό αλλά από την φορολόγηση των υπερκερδών στην αγορά ενέργειας. Έτσι το κράτος κατέληξε με ένα μικρό πλεόνασμα το 2022, πριν τον υπολογισμό των τόκων, ενώ το δημόσιο χρέος, ως ποσοστό του ΑΕΠ, μειώθηκε κατά 23 ποσοστιαίες μονάδες. 

Με την στήριξη των νοικοκυριών, οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα κινήθηκαν κάτω από τον Ευρωπαϊκό μέσο όρο (κατά 10% σύμφωνα με το «Household Energy Price Index» που καταγράφει κάθε μήνα τις τάσεις στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες). Η κοινωνία όμως ανταποκρίθηκε στην ανάγκη για εξοικονόμηση: η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας μειώθηκε κατά 6,7%, ένα ποσοστό υπερδιπλάσιο του ευρωπαϊκού μέσου όρου (3,1%), ενώ η κατανάλωση φυσικού αερίου έπεσε 19%, όταν στην Ευρώπη η μείωση ήταν μόλις 13%.

Με την μείωση της κατανάλωσης, οι εξαγωγές φυσικού αέριου τετραπλασιάστηκαν το 2022, επιτρέποντας στην Ελλάδα να εξάγει ενεργειακή ασφάλεια στην Βουλγαρία και τα Βαλκάνια. Έργα όπως ο διασυνδετήριος αγωγός Ελλάδας και Βουλγαρίας μπήκαν επιτέλους σε λειτουργία – σε μεγάλο βαθμό λόγω της επιμονής της κυβέρνησης και του ίδιου του πρωθυπουργού.

Η κυβέρνηση εκπόνησε επίσης ένα σχέδιο για την ασφάλεια εφοδιασμού τον χειμώνα 2022/23: προετοίμασε μονάδες φυσικού αερίου να τρέξουν με πετρέλαιο, ετοίμασε να κάψει περισσότερο λιγνίτη (που δε χρειάστηκε), αποθήκευσε αέριο σε τρίτες χώρες, αύξησε την αποθηκευτική ικανότητα της Ρεβυθούσας, έκανε συνετή χρήση των νερών για να υπάρχουν εφεδρείες, και, φυσικά, συνέχισε να αναπτύσσει τις ανανεώσιμές πηγές ενέργειας, μειώνοντας έτσι την χρήση του αέριου στην ηλεκτροπαραγωγή. 

Παράλληλα, η Ελλάδα βρέθηκε στο επίκεντρο των Ευρωπαϊκών συζητήσεων. Το μοντέλο μας για την φορολόγηση των υπερκερδών στην αγορά του ηλεκτρισμού έγινε ευρωπαϊκή πολιτική. Η συμβολή μας στην επιβολή ενός ευρωπαϊκού πλαφόν στο φυσικό αέριο ήταν καθοριστική. Νέες στρατηγικές – για κοινές προμήθειες και για τα δίκτυα – χαράζονται σε στενή συνεργασία με κλιμάκια από τη χώρα μας. Η Ελλάδα δεν επηρεάζει απλά τα ευρωπαϊκά γίγνεσθαι, αλλά διαπλάσει πανευρωπαϊκές πολιτικές – θέση σπάνια για τη χώρα μας.

Η ενεργειακή κρίση δεν έχει τελειώσει. Ελπίζουμε ότι οι τιμές που είδαμε το 2022 να αποτελούν πια παρελθόν, αλλά η αβεβαιότητα παραμένει. Δεν χωράνε εφησυχασμοί. Αλλά η αποκλιμάκωση των τιμών επιτρέπουν μια πρώτη ανασκόπηση. Και το αποτέλεσμα της αποτίμησης είναι ξεκάθαρο: η κυβέρνηση κατάφερε να διαχειριστεί μια πρωτόγνωρη κρίση, βασιζόμενη σε τεχνογνωσία και σε ευελιξία. Στήριξε τους γείτονές της με τις υποδομές της, και επηρέασε την Ευρώπη με τις ιδέες της. Και πέτυχε, στο εσωτερικό, μια ισορροπία μεταξύ ασφάλειας εφοδιασμού, δημοσιονομικής συνέπειας, οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής – ένα αποτέλεσμα που δεν ήταν καθόλου δεδομένο όταν ξέσπασε η κρίση.

* Ο Νίκος Τσάφος είναι ειδικός σύμβουλος του Πρωθυπουργού για θέματα ενέργειας.