Αρνητικές τιμές στη χονδρεμπορική Αγορά Ηλεκτρικής Ενέργειας: Πώς επηρεάζουν τους λογαριασμούς ρεύματος;

Φέτος ήταν η πρώτη φορά που σημειώθηκαν στη χώρα μας αρνητικές τιμές ενέργειας στη χονδρεμπορική Αγορά Ηλεκτρικής Ενέργειας, ενώ πλέον καθίσταται σαφές ότι οι αρνητικές τιμές ενέργειας ήρθαν για να … μείνουν, ειδικά σε συνθήκες αυξημένης παραγωγής από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) σε συνδυασμό με χαμηλότερη ζήτηση και απουσία επαρκούς υποδομής αποθήκευσης.

Η ιδέα μιας αρνητικής τιμής στη χονδρεμπορική Αγορά Ενέργειας είναι ένα λογικό αποτέλεσμα που βασίζεται στην προσφορά και τη ζήτηση, ενώ η ύπαρξη προσφοράς σε αρνητική τιμή υποδηλώνει ότι ένας Παραγωγός είναι διατεθειμένος να πληρώσει, αντί να αποζημιωθεί, για την ενέργεια που παράγει προκειμένου να καλυφθεί η ζήτηση. 

Μια κοινή παρανόηση είναι ότι οι αρνητικές τιμές στη χονδρεμπορική σημαίνουν ότι οι καταναλωτές ρεύματος στη λιανική θα πληρώνονται για τη χρήση ηλεκτρικής ενέργειας. Ωστόσο, ο μηχανισμός με τον οποίο αλληλεπιδρά η χονδρεμπορική με τη λιανική, ο σχεδιασμός των τιμολογίων ρεύματος και ο καθορισμός των επιμέρους χρεώσεων είναι αρκετά πιο σύνθετα.

Χρωματιστά τιμολόγια και σύνδεση χονδρεμπορικής-λιανικής

Στις αρχές του έτους, βάσει της Υπουργικής Απόφασης ΥΠΕΝ/ΔΗΕ/120637/2107, ΦΕΚ Β΄ 6600/21.11.2023, ξεκίνησε η εφαρμογή των νέων προϊόντων Προμήθειας Ηλεκτρικής Ενέργειας με χρωματική σήμανση. Με εξαίρεση το μπλε (σταθερό) τιμολόγιο το οποίο χαρακτηρίζεται από σταθερή χρέωση για όλη την περίοδο ισχύος του συμβολαίου και το πορτοκαλί (δυναμικό) τιμολόγιο, στο οποίο - όταν ξεκινήσει να παρέχεται ως επιλογή από τους Προμηθευτές - θα ισχύει μεταβλητή τιμή χρέωσης ανάλογα με τις διακυμάνσεις της Αγοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας σε πραγματικό χρόνο, για τους άλλους δύο τύπους τιμολογίων ισχύουν τα εξής:

• Πράσινο (ειδικό) τιμολόγιο: έχει «κλειδωμένη» τιμή για ολόκληρο τον μήνα η οποία προκύπτει ως άθροισμα της Βασικής Τιμής Προμήθειας και του Μηχανισμού Διακύμανσης. Η Βασική Τιμή Προμήθειας ορίζεται από τον Προμηθευτή, ενώ ο Μηχανισμός διακύμανσης υπολογίζεται λαμβάνοντας υπόψη την τιμή ηλεκτρικής ενέργειας στη χονδρεμπορική αγορά (Τιμή Εκκαθάρισης Αγοράς - ΤΕΑ) κατά τη διάρκεια των δύο μηνών πριν από τον μήνα κατανάλωσης. Η ΤΕΑ υπολογίζεται ως ο μέσος όρος των ωριαίων τιμών ενέργειας στην Αγορά Επόμενης Ημέρας του εκάστοτε μήνα.
• Κίτρινο (κυμαινόμενο) τιμολόγιο: η χρέωση της κιλοβατώρας είναι κυμαινόμενη και εξαρτάται με άμεσο τρόπο από τις χρηματιστηριακές διακυμάνσεις της τιμής ενέργειας στη χονδρεμπορική Αγορά Ηλεκτρικής Ενέργειας. Αυτό δίνει τη δυνατότητα εξοικονόμησης όταν η τιμή στη χονδρεμπορική μειώνεται αλλά μπορεί να οδηγήσει σε αυξήσεις, σε αντίθετη περίπτωση.

Το παρακάτω σχήμα δείχνει την ΤΕΑ (τιμή χονδρεμπορικής), σε αντιπαραβολή με την τιμή λιανικής, για τον δεσπόζοντα Προμηθευτή (ΔΕΗ Α.Ε.), ο οποίος, σύμφωνα με την πιο πρόσφατη Έκθεση Λιανικής Αγοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας του Ιουλίου 2024 της Ρυθμιστικής Αρχής Αποβλήτων Ενέργειας και Υδάτων (ΡΑΑΕΥ), εκπροσωπεί 5.563.579 μετρητές (μέσης και χαμηλής τάσης) που αντιστοιχούν στο 72% του συνόλου της λιανικής αγοράς. Στην ανάλυση έχουν συμπεριληφθεί το πράσινο και το κίτρινο τιμολόγιο του δεσπόζοντα Προμηθευτή για κατανάλωση μικρότερη από 500 kWh, καθώς για υψηλότερη κατανάλωση ισχύουν διαφορετικές χρεώσεις. 

Οι αρνητικές τιμές ενέργειας, καθώς και αρκετές ώρες με μηδενικές ή σχεδόν μηδενικές τιμές, που σημειώθηκαν τον Απρίλιο είχαν ως συνέπεια η ΤΕΑ του μήνα αυτού να είναι σημαντικά μειωμένη (60,11 €/MWh), σε σχέση με τους υπόλοιπους μήνες. Ωστόσο, παρά την ύπαρξη των μηδενικών και αρνητικών τιμών, η ΤΕΑ - που, όπως αναφέραμε, προκύπτει ως μέσος όρος τιμών ενέργειας - παρέμεινε θετική. Η μείωση της ΤΕΑ, που αφορά τη χονδρεμπορική, από 67,54 €/MWh τον Μάρτιο σε 60,11 €/MWh τον Απρίλιο, φαίνεται ότι δεν αποτυπώθηκε σε αντίστοιχη μείωση στο πράσινο τιμολόγιο του δεσπόζοντα Προμηθευτή (αντίστοιχη εικόνα ισχύει και για άλλους Προμηθευτές). Μάλιστα, στο κίτρινο τιμολόγιο υπήρξε και αύξηση, σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα. Οι ποσοστιαίες μεταβολές από τον ένα μήνα στον επόμενο αποτυπώνονται καλύτερα στο παρακάτω σχήμα, στο οποίο φαίνεται ότι ενώ στη χονδρεμπορική τον Απρίλιο υπήρξε μείωση κατά 11%, το πράσινο τιμολόγιο του δεσπόζοντα Προμηθευτή κινήθηκε πάνω-κάτω στο ύψος του Μαρτίου (πολύ μικρή αύξηση κατά 0,31%), ενώ το κίτρινο τιμολόγιο σημείωσε αύξηση κατά 8,68%. Κάτι αντίστοιχο παρατηρείται και τον Αύγουστο, στον οποίο η ΤΕΑ μειώθηκε κατά 3,96% σε σχέση με τον Ιούλιο, αλλά το πράσινο και το κίτρινο τιμολόγιο, αυξήθηκαν κατά 20,90% και 17,67%, αντίστοιχα. Αντίθετα, τον Μάιο που υπήρξε αύξηση της ΤΕΑ κατά 34,89%, ο δεσπόζων Προμηθευτής «απορρόφησε» την αύξηση αυτή και μάλιστα μείωσε τη χρέωση στο πράσινο και στο κίτρινο τιμολόγιο κατά 1,89% και 9,63%, αντίστοιχα.

Στην πλειοψηφία των υπόλοιπων μηνών, η χονδρεμπορική και η λιανική κινήθηκαν προς την ίδια κατεύθυνση μεταβολής. Ωστόσο, το ποσοστό της μεταβολής (αύξησης ή μείωσης) σε πολύ λίγες περιπτώσεις υπήρξε ανάλογο σε χονδρεμπορική και λιανική. 

Από τα παραπάνω, προκύπτει ότι:

• Κατά κανόνα, οι μεταβολές στη χονδρεμπορική αντανακλώνται στη λιανική, αλλά όχι απαραίτητα στον ίδιο βαθμό.
• Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες μειώσεις στην τιμή ενέργειας στη χονδρεμπορική δεν συνεπάγονται αντίστοιχη μείωση στη λιανική.
• Η ύπαρξη μεμονωμένων μηδενικών ή αρνητικών τιμών ενέργειας μπορεί να μειώσει σημαντικά τον μέσο όρο του μήνα (ΤΕΑ), αλλά δεν μπορεί να οδηγήσει σε αρνητική μέση τιμή μήνα. Επομένως, αν η μείωση στην ΤΕΑ συνοδεύεται και από μια μείωση στη λιανική, αυτό που θα δει ο καταναλωτής στον λογαριασμό του (στην περίπτωση που έχει πράσινο ή κίτρινο τιμολόγιο) θα είναι μια έκπτωση στη χρέωση της κατανάλωσης ενέργειας και όχι ένα απροσδόκητο κέρδος ή πίστωση.

Πέραν αυτού, οι λογαριασμοί ρεύματος περιλαμβάνουν και άλλες κατηγορίες χρεώσεων, εκτός της καταναλωθείσας ενέργειας. Το πρόσθετο κόστος περιλαμβάνει, ενδεικτικά, το κόστος για τη μεταφορά της ηλεκτρικής ενέργειας από το σημείο παραγωγής στον καταναλωτή, ειδικά τέλη, φόρους κ.ο.κ. Τα παραπάνω αντιστοιχούν στις Χρεώσεις Χρήσης Συστήματος και Δικτύου, στις Υπηρεσίες Κοινής Ωφέλειας (ΥΚΩ), το Ειδικό Τέλος Μείωσης Εκπομπών Αερίων Ρύπων (ΕΤΜΕΑΡ), χρεώσεις για τον Δήμο και την ΕΡΤ, και ΦΠΑ. Έτσι, ακόμα και στην περίπτωση που μειωθεί σημαντικά το κομμάτι της χρέωσης που αφορά την πραγματική κατανάλωση ενέργειας, υπάρχουν επιπλέον χρεώσεις στα τιμολόγια που δεν μπορούν να οδηγήσουν σε πίστωση.

Αρνητικές τιμές ενέργειας και έλλειμμα στον Ειδικό Λογαριασμό ΑΠΕ (ΕΛΑΠΕ)

Οι αρνητικές τιμές ενέργειας στην Αγορά Επόμενης Ημέρας επιδεινώνουν τα έσοδα των μονάδων ΑΠΕ με συμβάσεις Feed-in-Premium (Συμβάσεις Ενίσχυσης Διαφορικής Προσαύξησης - ΣΕΔΠ). Μάλιστα, ακόμα και όταν υπάρξουν μηδενικές (και όχι αρνητικές) τιμές για τουλάχιστον 2 ώρες, αναστέλλεται η καταβολή λειτουργικής ενίσχυσης από τον ΕΛΑΠΕ για τις μονάδες με ΣΕΔΠ, με αποτέλεσμα να προκύπτει πρόβλημα αποζημίωσης και βιωσιμότητας των εν λόγω μονάδων, που αποτελούν το 50% περίπου του εν λειτουργία εγχώριου «πράσινου» χαρτοφυλακίου. Οι μηδενικές και οι αρνητικές τιμές ενέργειας στην Αγορά Επόμενης Ημέρας επιδεινώνουν τις εισροές του ΕΛΑΠΕ και, κατά συνέπεια, το ισοζύγιό του. Μάλιστα, με βάση την τελευταία εκτίμηση του Διαχειριστή ΑΠΕ & Εγγυήσεων Προέλευσης (ΔΑΠΕΕΠ), ο ΕΛΑΠΕ προβλέπεται να κλείσει το 2024 με έλλειμμα ύψους 232,56 εκ. €. 

Η βασικότερη πηγή εσόδων του ΕΛΑΠΕ είναι το ΕΤΜΕΑΡ, η ρυθμιζόμενη χρέωση που πληρώνουμε στους λογαριασμούς ρεύματος. Η χρέωση αυτή είναι ίδια για κάθε κατηγορία καταναλωτή, ανεξάρτητα από τον Προμηθευτή με τον οποίο αυτός είναι συμβεβλημένος. 

Ενδέχεται, λοιπόν, η ύπαρξη σημαντικού αριθμού μηδενικών και αρνητικών τιμών ενέργειας στη χονδρεμπορική να οδηγήσουν σε αδυναμία αποζημίωσης ενός σημαντικού αριθμού μονάδων ΑΠΕ και να χρειαστεί αύξηση του ΕΤΜΕΑΡ, μέσω των λογαριασμών ρεύματος, ώστε να αυξηθεί το έσοδο του ΕΛΑΠΕ, από τον οποίο καλύπτεται το ποσοστό του εγγυημένου εσόδου των παραπάνω έργων. 

Αυτό μοιάζει αρκετά παράδοξο, δεδομένου ότι ο καταναλωτής αναμένει να δει στον λογαριασμό ρεύματος μείωση όσο αυξάνεται η διείσδυση των ΑΠΕ. Οι αρνητικές τιμές ενέργειας σημειώνονται όταν υπάρχει πλεόνασμα παραγωγής από ΑΠΕ και χαμηλό φορτίο. Η επένδυση σε αποθήκευση, απόκριση ζήτησης (demand response) και νέες διασυνδέσεις αναμένεται να βοηθήσουν στην αξιοποίηση της περίσσειας ενέργειας που παράγεται από τις ΑΠΕ σε αυτές τις περιπτώσεις, ενώ αναμένεται να αποτρέψουν την εμφάνιση αρνητικών ή μηδενικών τιμών, δίνοντας λύση στο πρόβλημα της μη αποζημίωσης μονάδων ΑΠΕ, των περικοπών και, εν γένει, της βιωσιμότητάς τους. Κατ’ επέκταση, αυτό αναμένεται να αποτρέψει την αύξηση στη ρυθμιζόμενη χρέωση του ΕΤΜΕΑΡ και την περαιτέρω επιβάρυνση των καταναλωτών.

Έξυπνοι μετρητές, απόκριση ζήτησης και πορτοκαλί (δυναμικά) τιμολόγια

Η δυναμική τιμολόγηση, μέσω των πορτοκαλί τιμολογίων που σύντομα αναμένεται να τεθούν σε ισχύ, προορίζεται κυρίως για τους καταναλωτές που επιθυμούν να εκμεταλλευτούν τις διακυμάνσεις της Αγοράς Ενέργειας σε πραγματικό χρόνο. Προϋπόθεση ένταξης στο πορτοκαλί τιμολόγιο θα είναι η εγκατάσταση έξυπνου μετρητή (smart meter). Ο καταναλωτής θα μπορεί να «μεταφέρει» την κατανάλωση ενέργειας σε ώρες με χαμηλότερες, μηδενικές ή ακόμα και αρνητικές τιμές ενέργειας στη χονδρεμπορική, προκειμένου να δει σημαντική έκπτωση στον λογαριασμό του. Ωστόσο, στην περίπτωση της δυναμικής τιμολόγησης υπάρχει υψηλότερο ρίσκο όσον αφορά τις διακυμάνσεις τιμών και απαραίτητη προϋπόθεση είναι να υπάρχει εξοικείωση του καταναλωτή με τη λειτουργία της αγοράς ενέργειας, καθώς και με τους παράγοντες που επηρεάζουν τη διαμόρφωση των τιμών. Στα πορτοκαλί τιμολόγια, η σύνδεση μεταξύ χονδρεμπορικής και λιανικής αναμένεται να είναι πολύ πιο ισχυρή, σε σύγκριση με τα πράσινα και τα κίτρινα τιμολόγια.

* Η Στέλα Σαρρή είναι Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Υπολογιστών (MSc, PhD), με διδακτορικό στα έξυπνα ηλεκτρικά δίκτυα και ειδίκευση σε θέματα λειτουργίας ηλεκτρικών δικτύων και αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας.