Πώς ο ηλεκτρισμός μειώνει την πολιτική ισχύ του πετρελαίου - Η νέα «πολιτική δύναμη» των λογαριασμών ρεύματος

Για δεκαετίες, η πολιτική τύχη των κυβερνήσεων σε όλο τον κόσμο μπορούσε να κριθεί στην αντλία του πρατηρίου. Η άνοδος της τιμής της βενζίνης προκαλούσε κοινωνική δυσαρέσκεια, πίεζε τις κυβερνήσεις να δράσουν και συχνά μετατρεπόταν σε ισχυρό πολιτικό όπλο για την αντιπολίτευση.

Σήμερα, όμως, ένα διαφορετικό ποσό αποκτά ολοένα μεγαλύτερη πολιτική σημασία: αυτό που αναγράφεται στον μηνιαίο λογαριασμό ηλεκτρικού ρεύματος.

Όπως επισημαίνει σε εκτενή του ανάλυση το Politico, η αλλαγή αυτή γίνεται ήδη αισθητή στη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη, όπου πολιτικοί ηγέτες σπεύδουν να αντιμετωπίσουν το αυξανόμενο κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας. 

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο πρωθυπουργός Andy Burnham κατήργησε τον φόρο στην κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας αμέσως μετά την είσοδό του στη Ντάουνινγκ Στριτ. Στη Γαλλία, η Marine Le Pen, επικεφαλής του δεξιού Εθνικού Συναγερμού, τάσσεται υπέρ της μείωσης των επιβαρύνσεων στο ρεύμα και της εξόδου της χώρας από την ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας.

Τα data centers

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η πολιτική συζήτηση έχει πάρει μια διαφορετική αλλά εξίσου χαρακτηριστική τροπή: στο επίκεντρο βρίσκονται τα τεράστια κέντρα δεδομένων που απαιτούν μεγάλες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας για τη λειτουργία τους. Πολιτικοί και από τα δύο κόμματα προσπαθούν πλέον να εμφανιστούν ως υπερασπιστές των καταναλωτών απέναντι στην πιθανότητα περαιτέρω αύξησης των λογαριασμών.

Ο Δημοκρατικός κυβερνήτης της Πενσιλβάνια, Josh Shapiro, ανακοίνωσε ότι τα κέντρα δεδομένων που ζητούν σύνδεση στο δίκτυο θα πρέπει να δεσμεύονται να καλύπτουν το κόστος της σύνδεσής τους. Στο Τέξας, ο Ρεπουμπλικανός κυβερνήτης Greg Abbott προχώρησε σε προσωρινό «φρένο» στις νέες συνδέσεις μεγάλων ενεργοβόρων εγκαταστάσεων, μια αξιοσημείωτη αλλαγή για έναν πολιτικό που προηγουμένως είχε προσφέρει φορολογικά κίνητρα και επιχορηγήσεις για την προσέλκυση εταιρειών τεχνολογίας.

Ρεκόρ κατανάλωσης

Η μετατόπιση δεν είναι τυχαία. Ο κόσμος καταναλώνει περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από ποτέ. Πέρυσι, η παγκόσμια ζήτηση για ηλεκτρισμό αυξήθηκε με διπλάσιο ρυθμό από τη συνολική ενεργειακή ζήτηση. Και σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, τα ηλεκτρικά οχήματα αύξησαν την κατανάλωσή τους κατά 38% το 2025, ενώ η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας από τα κέντρα δεδομένων αυξήθηκε κατά 17%.

Την ίδια στιγμή, τα κτίρια αποτέλεσαν τον μεγαλύτερο παράγοντα αύξησης της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας. Η αύξηση των εισοδημάτων και οι ακραίες θερμοκρασίες οδηγούν όλο και περισσότερα νοικοκυριά στην εγκατάσταση κλιματιστικών και αντλιών θερμότητας.

Ο εκτελεστικός διευθυντής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, Fatih Birol, έχει χαρακτηρίσει τις επόμενες δεκαετίες «Εποχή του Ηλεκτρισμού». Η εκτίμηση αυτή αντανακλά μια βαθύτερη αλλαγή: η ηλεκτρική ενέργεια δεν αποτελεί πλέον απλώς ένα κομμάτι του ενεργειακού συστήματος, αλλά γίνεται η βάση για όλο και περισσότερες δραστηριότητες της οικονομίας.

«Χρησιμοποιούμε την ηλεκτρική ενέργεια για περισσότερα πράγματα», επισημαίνει στο Politico, ο Gerald Butts της Eurasia Group, υπογραμμίζοντας ότι η προοπτική για τις επόμενες δεκαετίες είναι ακόμη μεγαλύτερη κατανάλωση.

H σχέση πολιτικής - πετρελαίου

Η εξέλιξη αυτή αλλάζει σταδιακά και τη σχέση πολιτικής και πετρελαίου. Το πετρέλαιο εξακολουθεί να κυριαρχεί στις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές. Το 2023, η βενζίνη, το ντίζελ και άλλα πετρελαϊκά προϊόντα αντιστοιχούσαν περίπου στο 40% της παγκόσμιας τελικής ενεργειακής κατανάλωσης, σχεδόν διπλάσιο ποσοστό από αυτό της ηλεκτρικής ενέργειας. Ωστόσο, η τάση προς τον εξηλεκτρισμό  αρχίζει ήδη να επηρεάζει τη ζήτηση για αργό πετρέλαιο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η αντίδραση των αγορών μετά την επίθεση ΗΠΑ και Ισραήλ στο Ιράν. Αρχικά, αναλυτές προέβλεπαν ότι η τιμή του πετρελαίου θα μπορούσε να φτάσει τουλάχιστον τα 150 δολάρια το βαρέλι, καθώς η λειτουργία των Στενών του Ορμούζ απειλούνταν και η παγκόσμια προσφορά περιοριζόταν. Ωστόσο, η αυξανόμενη χρήση ηλεκτρικών οχημάτων περιόρισε την αύξηση της ζήτησης για αργό και το διεθνές σημείο αναφοράς κινήθηκε τελικά περίπου μεταξύ 85 και 95 δολαρίων.

Οι λογαριασμοί ρεύματος

Η πολιτική δύναμη του λογαριασμού ρεύματος, πάντως, δεν σημαίνει ότι το πετρέλαιο έχασε ξαφνικά τη σημασία του. Η τιμή των καυσίμων εξακολουθεί να απασχολεί κυβερνήσεις και ψηφοφόρους. Το 2018, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν  εγκατέλειψε σχέδιο αύξησης του φόρου στα καύσιμα μετά τις μαζικές διαμαρτυρίες στη Γαλλία. Το 2022, ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν  διέταξε τη μεγαλύτερη άντληση πετρελαίου στην ιστορία από το Στρατηγικό Απόθεμα Πετρελαίου, όταν η τιμή της βενζίνης ξεπέρασε τα 4 δολάρια το γαλόνι.

Η διαφορά σήμερα είναι ότι ο λογαριασμός του ηλεκτρικού είναι πιο δύσκολο να μετατραπεί σε απλό πολιτικό μήνυμα. Όπως παρατηρεί ο Scott Segal της Policy Resolution Group, η αντλία βενζίνης «σου λέει ποιον να κατηγορήσεις», ακόμη και όταν η ερμηνεία είναι λανθασμένη. Ο ηλεκτρικός λογαριασμός, αντίθετα, απαιτεί από τον πολίτη να καταλάβει πολύ πιο σύνθετες αιτίες.

«Διαβάζοντας» τους λογαριασμούς

Στην Ευρώπη, για παράδειγμα, οι υψηλές τιμές συνδέονται στενά με το φυσικό αέριο. Η Ευρώπη βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στο ρωσικό αέριο, και όταν η Μόσχα περιόρισε τις εξαγωγές μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας εκτοξεύθηκαν. Η Γερμανία, με τη μεγάλη βιομηχανική της βάση, υπέστη ιδιαίτερα ισχυρές πιέσεις.

Οι λαϊκιστικές δυνάμεις δεν άργησαν να εκμεταλλευτούν το ζήτημα. Στη Γαλλία, ιστορίες για αρτοποιούς που πλήρωναν χιλιάδες ευρώ τον μήνα για ηλεκτρικό ρεύμα έγιναν πολιτικό σύνθημα για την ακροδεξιά. Στη Γερμανία, το AfD κατέγραψε ισχυρές επιδόσεις σε περιφερειακές εκλογές, έχοντας θέσει στο επίκεντρο το υψηλό κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας.

Στις Βρυξέλλες

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προσπαθεί από την πλευρά της να αντιμετωπίσει το πρόβλημα μακροπρόθεσμα. Στόχος είναι ουσιαστικά να διπλασιαστεί η ποσότητα ηλεκτρικής ενέργειας που χρησιμοποιεί η ευρωπαϊκή οικονομία έως το 2040, επενδύοντας στις βάσεις μιας περισσότερο εξηλεκτρισμένης οικονομίας και μειώνοντας την εξάρτηση από τις διεθνείς αναταράξεις στις τιμές των ορυκτών καυσίμων.

Το στοίχημα, ωστόσο, είναι μεγάλο. Η Ευρώπη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ανησυχίες για τα αποθέματα φυσικού αερίου ενόψει του χειμώνα, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο οι λογαριασμοί των νοικοκυριών αναμένεται να φτάσουν σε υψηλό τριετίας το φθινόπωρο.

Στις ΗΠΑ, το πρόβλημα είναι διαφορετικό. Τα κέντρα δεδομένων δεν ευθύνονται για την αύξηση των λογαριασμών στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας. Ερευνητές του Lawrence Berkeley National Laboratory αποδίδουν σημαντικό μέρος των αυξήσεων στις αναβαθμίσεις παλαιών δικτύων, στις τιμές του φυσικού αερίου και στις πολιτικές για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Σε πολιτείες όμως όπως η Πενσιλβάνια και η Βιρτζίνια, η ταχύτητα με την οποία αναπτύσσονται τα κέντρα δεδομένων έχει ήδη ξεπεράσει την ικανότητα των δικτύων να προσθέσουν νέα παραγωγή.

Το Τέξας αποτελεί ίσως την πιο χαρακτηριστική προειδοποίηση. Η πολιτεία έχει μέχρι στιγμής αποφύγει μεγάλη αύξηση των τιμών χάρη στην ανάπτυξη της ηλιακής ενέργειας και των μπαταριών. Ωστόσο, μεγάλοι καταναλωτές ζητούν να προσθέσουν 474 γιγαβάτ ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας στο δίκτυο — περίπου πέντε φορές το σημερινό μέγιστο φορτίο. Τα κέντρα δεδομένων αντιστοιχούν στο 90% αυτής της ζήτησης.

Οι κάλπες

Οι ψηφοφόροι παρακολουθούν πλέον στενά τις εξελίξεις. Σε πρόσφατη δημοσκόπηση περισσότερων από 2.000 Αμερικανών ψηφοφόρων, το 58% δήλωσε ότι τα κέντρα δεδομένων κάνουν την ηλεκτρική ενέργεια ακριβότερη.

Η εποχή όπου η πολιτική οργή μετριόταν κυρίως στην αντλία της βενζίνης δεν έχει τελειώσει. Όμως ένας νέος δείκτης πολιτικής δυσαρέσκειας αναδύεται: ο λογαριασμός του ηλεκτρικού.

Καθώς η ηλεκτροκίνηση, η τεχνητή νοημοσύνη, τα κέντρα δεδομένων, οι αντλίες θερμότητας και η αυξανόμενη ανάγκη για ψύξη μεταφέρουν όλο και περισσότερες δραστηριότητες στο ηλεκτρικό δίκτυο, η τιμή της κιλοβατώρας αποκτά πολιτικό βάρος που μέχρι πρόσφατα ανήκε σχεδόν αποκλειστικά στο πετρέλαιο.

Η νέα ενεργειακή εποχή δεν θα κριθεί μόνο από το πόσο πετρέλαιο παράγει ο κόσμος. Θα κριθεί και από το αν οι κυβερνήσεις μπορούν να παράγουν αρκετό, αξιόπιστο και οικονομικά προσιτό ηλεκτρικό ρεύμα. Και οι ψηφοφόροι φαίνεται πως είναι ήδη έτοιμοι να στείλουν τον λογαριασμό — στην κάλπη.