Οι κύριες αγορές ενέργειας - ρίσκα και ευκαιρίες

Στο προηγούμενο άρθρο επιχειρήσαμε να κάνουμε μια σύντομη εισαγωγή στις αγορές εμπορευμάτων και ειδικότερα σε αυτές της ενέργειας. Είδαμε γιατί τα εμπορεύματα έχουν γίνει πιο δημοφιλή σαν εναλλακτικές μορφές επένδυσης, ποια είναι τα κύρια συμβόλαια ενέργειας, πως χρησιμοποιούνται, ποιοι είναι οι κύριοι παράγοντες που επηρρεάζουν τις τιμές της ενέργειας, και τέλος γιατί τα εμπορεύματα είναι πολύ διαφορετικά από τις μετοχές και χρειάζονται τη δέουσα προσοχή εκ μέρους των επενδυτών.

Στο σημερινό άρθρο θα συνεχίσουμε αναλύοντας τις καταστάσεις (market conditions) στις οποίες μπορεί να βρεθεί η αγορά ενέργειας και πως μεταφράζονται αυτές για τους μικροεπενδυτές και τους τρέϊντερς, θα εξετάσουμε με μεγαλύτερη λεπτομέρεια τη γεωγραφική κάλυψη των συμβολαίων ενέργειας, θα εισαγάγουμε την έννοια του basis risk, και τέλος θα επεκταθούμε σε όλα τα πιθανά ρίσκα στις αγορές ενέργειας.

Η κατάσταση της αγοράς είναι σπάνια σε ισορροπία και συνήθως χαρακτηρίζεται είτε από contango είτε από backwardation, όπως αντικατοπτρίζεται στην καμπύλη τιμών (forward curve). Λέμε ότι η αγορά είναι σε contango όταν οι τιμές ενέργειας είναι ακριβότερες στο μέλλον από τις τιμές σήμερα. Αντιστρόφως, λέμε ότι η αγορά είναι σε backwardation όταν οι τιμές ενέργειας είναι φθηνότερες στο μέλλον από τις σημερινές τιμές. Τι προκαλεί όμως αυτές τις διαφορές; Ένας απλοϊκός τρόπος για να τις κατανοήσουμε είναι να σκεφτούμε πως λειτουργεί μια τραμπάλα. Αν υποθέσουμε ότι η μία άκρη της τραμπάλας είναι οι τιμές σήμερα, ότι η άλλη άκρη είναι οι τιμές στο μέλλον, και ότι η τροφοδοσία σε ενέργεια είναι ένα βαρίδι, τότε τα εξής μπορούν να συμβούν.

- Όταν η αγορά είναι υπέρ του αρκούντος τροφοδοτημένη σε ενέργεια σήμερα (short term oversupply) τότε αυτό «βαραίνει» την αγορά και πιέζει τις σημερινές τιμές προς τα κάτω. Ωστόσο οι μελλοντικές τιμές δεν επηρρεάζονται απαραίτητα και συνήθως μένουν σταθερές. Το γεγονός αυτό σημαίνει ότι η διαφορά σημερινών και μελλοντικών τιμών γίνεται αρνητική, με άλλα λόγια η τραμπάλα πέφτει από τη βραχυπρόθεσμη πλευρά υπό αυτού του βάρους.

- Όταν η αγορά έχει έλλειψη σήμερα (short term shortages) τότε αυτό ανεβάζει τις τιμές. Αν οι τρέϊντερς πιστεύουν ότι αυτό είναι κάτι προσωρινό οι μελλοντικές τιμές δεν θα επηρρεαστούν. Τότε η διαφορά σημερινών και μελλοντικών τιμών γίνεται θετική. Με άλλα λόγια η τραμπάλα πέφτει από την μακροπρόθεσμη  πλευρά αφού δεν έχει ικανό βάρος βραχυπρόθεσμα. 

Η σημασία για τους μικροεπενδυτές έγκειται στο γεγονός ότι σε μεγάλο βαθμό είναι πιο ασφαλές να επενδύουν στη διαφορά τιμών δύο μηνών του ίδιου συμβολαίου (timespreads), π.χ. long February Brent και short June Brent. Αυτό σε αντίθεση με μία απλή θέση, π.χ. long February Brent, όπου το ρίσκο και η μεταβλητότητα είναι πολύ μεγαλύτερα. Επίσης μπορούν να βγουν και πολλά συμπεράσματα για την αγορά μελετώντας τα timespreads, π.χ. βλέποντας contango ένας επενδυτής μπορεί να πουλήσει short μετοχές πετρελαϊκών εταιρειών κρίνοντας ότι αν οι χαμηλές τιμές στο βραχυπρόθεσμο κομμάτι της καμπύλης επιμείνουν τότε θα συμπιεστούν τα κέρδη τους. 

Μελετώντας την πρόσφατη ιστορία των τιμών ενέργειας μπορούμε να δούμε κάποια απτά παραδείγματα: η αγορά αργού περιήλθε σε backwardation έπειτα από την εισβολή στη Λιβύη και τις κυρώσεις έναντι του Ιράν λόγω φόβου ελλείψεων βραχυπρόθεσμα, ενώ contango και κορεσμός της αγοράς συνέβησαν έπειτα από την χρεωκοπία της Lehman Brothers λόγω αβεβαιότητας και πτώσης της κατανάλωσης. Όσο μεγαλύτερη είναι η διαφορά σημερινών και μελλοντικών τιμών ενέργειας τόσο πιο μεγάλη είναι η ανησυχία/αβεβαιότητα των τρέϊντερς για τις εξελίξεις. 

Φυσικά οι αγορές  είναι δυναμικές και όχι στατικές, στις παραπάνω περιπτώσεις κάποιοι θα δουν τις ανεπάρκειες σαν ευκαρίες και θα ισορροπήσουν την αγορά (για παράδειγμα αποθήκευση πετρελαίου σε περίπτωση contango ή τροφοδοσία από άλλες αγορές με arbitrage σε περίπτωση backwardation).
 
Περνώντας στα συμβόλαια, η έννοια της γεωγραφικής κάλυψης του κάθε συμβολαίου ενέργειας είναι εγγενής στο πως σχεδιάστηκε και ποιον σκοπό εξυπηρετεί. Ας δούμε λοιπόν ένα παράδειγμα συμβολαίου και πως αυτό σιγά σιγά επεκτάθηκε πέρα από την αρχική του εμβέλεια. Το συμβόλαιο Brent σχεδιάστηκε για να εξυπηρετεί τους παραγωγούς (και τους καταναλωτές) αργού πετρελαίου στη Βόρεια Θάλασσα και γενικότερα στη Βορειοδυτική Ευρώπη, ως αποτέλεσμα της μεταβλητότητας των τιμών έπειτα από τις διαδοχικές κρίσεις πετρελαίου της δεκαετίας του ʽ70. Ως εκ  τούτου τα χαρακτηριστικά του συμβολαίου αντικατοπτρίζουν τις ανάγκες των εταιρειών που το σχεδίασαν: η ποιότητα του πετρελαίου (specification) είναι αυτή που αντλείται από τη Βόρεια Θάλασσα (από τις πηγές Brent, Oseberg, Forties, Ekofisk), το σημείο παραλαβής είναι στα λιμάνια όπου υπάρχουν οι δεξαμενές συγκέντρωσης της παραγωγής των άνωθι πηγών (Sullom Voe, Kinneil, Sture), και τέλος η διαδικασία υποδείξεως ημερομηνιών φόρτωσης (nomination procedure) συμβαδίζει με τον τρόπο λειτουργείας των τερματικών σταθμών της Βορ. Θάλασσας. 

Ωστόσο με την πάροδο του χρόνου και για διάφορους λόγους (διαφάνεια νομοθετικού πλαισίου, σταθερότητα παραγωγής, αυξανόμενος αριθμός παικτών, έλλειψη ανταγωνιστή διεθνούς εμβέλειας) η χρήση του Brent επεκτάθηκε και εκτός Βορ. Θάλασσας. Σήμερα χρησιμποιποείται σαν τιμή αναφοράς (benchmark) για τα 2/3 της παγκόσμιας παραγωγής αργού, είτε άμεσα είτε έμμεσα. Για παράδειγμα, για το αργό πετρέλαιο Bonny Light που αντλείται στη Νιγηρία χρησιμοποιείται ως βάση αποτίμησης το Brent. Οι δύο αυτές αγορές διαφέρουν μεταξύ τους (στην ποιότητα του πετρελαίου, στο μέγεθος παραγωγής, στην απόσταση  από τους καταναλωτές κτλ) με αποτέλεσμα να υπάρχει πάντα μια (κυμαινόμενη) διαφορά ανάμεσα στις δύο τιμές. Ενώ λοιπόν είναι εμφανής η λογική του να χρησιμποιεί κανείς το Brent ως πλησιέστερη αποτίμηση για το Bonny Light, και έτσι να αντισταθμίζει το ρίσκο του (price risk), πρέπει να αναγνωρίσει το ενδεχόμενο οι τιμές τους να αποκλίνουν περιοδικά, το αποκαλούμενο basis risk. Το basis risk υπάρχει σε όλα σχεδόν τα εργαλεία αντιστάθμισης ρίσκου ενέργειας (και όχι μόνο), αφού είναι πολύ σπάνιο να αντισταθμιστεί πλήρως ένα ρίσκο (perfect hedge). Πρέπει να  αναγνωρίζεται από τους τρέϊντερς έγκαιρα, αν και η εμπειρία λέει ότι ή δεν μπορεί πάντα να αντισταθμιστεί φθηνά και καταλήγει να απορροφάται ή οι τρέϊντερς το αποδέχονται με σκοπό να επωφεληθούν από αυτό.
 
Αφού θίξαμε ήδη το ρίσκο της τιμής (price risk) και το basis risk, ας περάσουμε στα υπόλοιπα ρίσκα  που αντιμετωπίζει ένας τρέϊντερ ενέργειας και πως αυτά μπορούν να αντισταθμιστούν (αν μπορούν ή αν αξίζει τον κόπο από άποψη κόστους). Σημειωτέον ότι αυτά τα ρίσκα είναι καθολικά και επηρρεάζουν τόσο τους επαγγελματίες όσο και τους μικροεπενδυτές, τους δεύτερους ίσως ακόμα περισσότερο καθώς έχουν λιγότερα εργαλεία αντιστάθμισης στη διάθεση τους. Υπάρχει το πιστωτικό ρίσκο (credit risk), δηλαδή το ρίσκο να μην πληρωθεί ένας τρέϊντερ από τον αντισυμβαλλόμενο. Στις αγορές futures/swaps αυτό πλέον αντιμετωπίζεται μέσω των ανταλλακτηρίων και των κεντρικών εκκαθαριστών (exchanges και central clearing houses). Στις αγορές over-the-counter μέσω πιστωτικών εργαλείων (εγγυητικές επιστολές, προπληρωμές κτλ) και ελέγχων (credit checks, due dilligence). Ένα άλλο είδος ρίσκου είναι αυτό της έλλειψης ρευστότητας (illiquidity risk), το ρίσκο δηλαδή να μην μπορεί ένας τρέϊντερ να βρει κάποιον να αγοράσει/πουλήσει τις θέσεις του όταν θελήσει να βγει, και αντιμετωπίζεται με αυστηρά κριτήρια επιλογής θέσεων ή με στρατηγικές εξόδου πριν ακόμα ανοιχτούν οι θέσεις. Υπάρχουν ακόμα, το ρίσκο συγκέντρωσης (concentration risk) και το ρίσκο συσχέτισης (correlation risk), δηλαδή τα ρίσκα να ανοιχτούν οι θέσεις στο ίδιο προϊον ή σε διαφορετικά προϊόντα των οποίων όμως οι τιμές κινούνται παράλληλα. Ένας τρόπος να αντισταθμιστεί αυτό το ρίσκο είναι μέσω διαφοροποίησης (diversification). Βέβαια και το diversification δεν είναι απλό και ενέχει το δικό του ρίσκο, το οποίο είναι παραδόξως το να μην παρθεί αρκετό ρίσκο. Τέλος υπάρχουν ακόμα το ρίσκο χρηματοδότησης των θέσεων (funding risk) στο οποίο είναι συνέχεια εκτεθειμένοι οι μικροεπενδυτές και πρέπει να παρακολουθούν μεταξύ άλλων με stop losses, το ρίσκο ακραίων και απρόβλεπτων γεγονότων (event risk και γεωπολιτικό ρίσκο) που δύσκολα αντισταθμίζεται από τους μικροεπενδυτές αλλά μπορεί να αποφευκτεί αν, για παράδειγμα, δεν έχουν ανοικτές θέσεις πριν από συναντήσεις του OPEC, το ρίσκο αλλαγής των επιτοκίων των κεντρικών τραπεζών (interest rate risk), και το ρίσκο της υψηλής μεταβλητότητας των τιμών (volatility risk).
 
Αφού εξετάσαμε τις καταστάσεις τις αγοράς, τη γεωγραφική κάλυψη των συμβολαίων, και τα κυρίως ρίσκα έχουμε θέσει τις βάσεις για να κατανοήσουμε τι κάνει ένας τρέϊντερ ενέργειας. Στο επόμενο άρθρο θα δούμε πως ενεργεί ένας τρέϊντερ για να βγάλει κέρδος, ποιες εναλλακτικές διαθέτει στην περίπτωση που η αγορά γυρίσει ενάντια στις θέσεις του, και πως μπορεί ένας μικροεπενδυτής να χρησιμοποιήσει κάποιες από αυτές τις τακτικές.
 
Τέλος, επί τη ευκαιρία αυτού του άρθρου θα ήθελα να αναφέρω δύο εκδηλώσεις τις οποίες διοργανώνει το Ελληνικό Ενεργειακό Φόρουμ (Greek Energy Forum) τις επόμενες εβδομάδες. Όσοι αναγνώστες ενδιαφέρονται για το χώρο μπορούν να δηλώσουν συμμετοχή στις παρακάτω ιστοσελίδες.

- Η πρώτη εκδήλωση λαμβάνει χώρα στις Βρυξέλλες στις 10 Δεκεβρίου σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση και έχει θέμα το ρόλο της Ανατολικής Μεσογείου στην ενεργειακή ασφάλεια της ΕΕ (https://eastmedenergy2014.eventsadmin.com/Home/Welcome)

- Η δεύτερη εκδήλωση λαμβάνει χώρα στην Αθήνα στις 16 Δεκεμβρίου σε συνεργασία με το υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας, και Κλιματικής Αλλαγής και έχει θέμα τις πρόσφατες εξελίξεις στην ελληνική αγορά αερίου και ηλεκτρισμού
(https://gasandpower.eventsadmin.com/Home/Welcome)
 
Παραπομπές
https://www.theice.com/publicdocs/Oil_Futures_Forward_Curves.pdf
http://www.energyandcapital.com/resources/brent-vs-wti
Oxford Energy - The Dynamics of Crude Oil Price Differentials
McKinsey - Next generation energy trading
Ofgem - Liquidity in the GB wholesale energy markets
Pirog, R. (2007). The Role of National Oil Companies in the International Oil Market
  
* Ο Κυριάκος Μεζόπουλος είναι ναυλωτής στη ΒΡ. Αποτελεί ένα από τα ιδρυτικά μέλη του Greek Energy Forum, του σύνδεσμου Ελλήνων και Κυπρίων επαγγελματιών στο χώρο της ενέργειας στο Λονδίνο. Οι απόψεις που εκφράζονται εδώ είναι αποκλειστικά δικές του.
 
(capital.gr)