Πέρα από τις περικοπές: Γιατί οι προκλήσεις του ηλεκτρικού συστήματος στην Ελλάδα μεσοπρόθεσμα αφορούν στην έλλειψη ζήτησης, όχι στον πλεονάζοντα ηλεκτρισμό απο ΑΠΕ

Η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα βρίσκεται σε ένα ιδιόμορφο σταυροδρόμι στα τέλη του 2025. Παρόλο που οι ανανεώσιμες πήγες ενέργειας αυξάνονται ταχύτερα από ό,τι είχε προβλεφθεί πριν από πέντε χρόνια, τα προσδοκόμενα έσοδα για σχεδόν κάθε συμμετέχοντα στην αγορά - από αυτούς που αναπτύσσουν φωτοβολταικά μέχρι τους διαχειριστές μονάδων φυσικού αερίου και τους επενδυτές αποθήκευσης – έχουν γίνει πιο αβέβαια. Η γρήγορη απανθρακοποίηση έχει επιφέρει μεν εντυπωσιακή ανάπτυξη αλλά έχει επίσης αποκαλύψει μια θεμελιώδη αναντιστοιχία: το σύστημα αναπτύσσει την προσφορά ενέργειας ταχύτερα από ό,τι αναπτύσσει την ευελιξία και τη ζήτηση που απαιτούνται για την απορρόφησή της. Αυτό το πρόβλημα συγχρονισμού δεν είναι μόνο θεωρητική ανησυχία για τη δεκαετία του 2030 αλλά ήδη διαμορφώνει τις αποδόσεις των επενδύσεων, τα μοτίβα τιμών χονδρικής και την τραπεζική φερεγγυότητα (bankability) των έργων αυτή τη στιγμή.

Η αύξηση των περικοπών ηλεκτρισμού

Το πιο ορατό σύμπτωμα αυτής της αναντιστοιχίας είναι οι περικοπές ηλεκτρισμού. Αυτό που ξεκίνησε ως ένα σπάνιο φαινόμενο τους ανοιξιάτικους μήνες έχει σταθερά εξελιχθεί σε ένα δομικό χαρακτηριστικό της λειτουργίας της αγοράς κατα τις μεσημεριανές ώρες. Μέχρι το τέλος του 2025, έως και το 15% της παραγωγής ανανεώσιμων πηγών ενέργειας προβλέπεται να περικοπεί. Όταν η ηλιακή παραγωγή κορυφώνεται και η ζήτηση παραμένει σταθερή, οι τιμές χονδρικής καταρρέουν - μερικές φορές ακόμη και αρνητικά - και οι διαχειριστές δικτύων αναγκάζονται να περιορίσουν την παραγωγή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Κάθε μεγαβατώρα που περικόπτεται αντιπροσωπεύει όχι μόνο μια χαμένη ευκαιρία εσόδων για τον ιδιοκτήτη αλλά και μια συστημική αναποτελεσματικότητα η οποία αυξάνει το μέσο κόστος για τους καταναλωτές και υπονομεύει τις οικονομικές υποθέσεις που δικαιολογούσαν την αρχική επένδυση. Η αντίφαση είναι σαφής: Η Ελλάδα εγκαθιστά τεχνολογίες καθαρής ενέργειας με ταχύτητα ρεκόρ, ενώ την ίδια στιγμή σπαταλά ένα σημαντικό μέρος της ενέργειας που παράγει επειδή το σύστημα δεν έχει την ευελιξία να τη χρησιμοποιήσει.

Η αποθήκευση ως μερική λύση

Εδώ ξεκινά συχνά η συζήτηση για την αποθήκευση σε μπαταρίες η οποία όμως είναι ατελέσφορη. Υπολογίζεται ότι αν σήμερα υπήρχαν 3 GW αποθήκευσης, οι περικοπές θα μειώνονταν σε μονοψήφιο ποσοστό, περίπου 7%. Οι μπαταρίες παρουσιάζονται ως η λύση για τη διακοπτόμενη λειτουργία των ανανεώσιμων πηγων ενέργειας, και εν μέρει πράγματι είναι. Ωστόσο, τα οικονομικά της αποθήκευσης συνοδεύονται από τις δικές τους προκλήσεις, όπως έχουμε εξετάσει προηγουμένως. Η πολυπλοκότητα των οικονομικών της αποθήκευσης απαιτεί εξελιγμένες μεθόδους για να μπορεί κανείς να τοποθετηθεί κερδοφόρα και αποτελεσματικά σε όλες τις διαθέσιμες αγορές, συμπεριλαμβανομένης της ενέργειας, της εξισορρόπησης και της ισχύος. Για παράδειγμα, η διαχείριση υβριδικών χαρτοφυλακίων είτε συμμετέχουν είτε όχι στις αγορές, αποτελούν σύνθετα ζητήματα επιχειρηματικής στρατηγικής και διαχείρισης, αλλά έχουν μεγάλη αξία στα μελλοντικά απανθρακοποιημένα συστήματα. Οι υπηρεσίες που σχετίζονται με πληροφορίες και προβλέψεις για τις προοπτικές της αγοράς ηλεκτρισμού, που στηρίζονται όμως από σύγχρονες μεθόδους και που λαμβάνουν υπόψιν όλες τις παραμέτρους, μπορούν να δώσουν απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα.

Η περίπτωση των υβριδικών έργων

Τα υβριδικά έργα συστέγασης αποθήκευσης με ανανεώσιμες πήγες ενέργειας έχουν αναδειχθεί ως ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για τη σταθεροποίηση της οικονομίας των μπαταριών, βελτιώνοντας παράλληλα τα ποσοστά αξιοποίησης των ηλιακών και αιολικών έργων. Όταν μια μπαταρία τοποθετείται σε ένα ηλιακό πάρκο, στο ίδιο σημείο σύνδεσης με το δίκτυο μπορεί να απορροφήσει την παραγωγή κατά τις ώρες πλεονάσματος και να την μεταφέρει κατά τις βραδινές ώρες που κορυφώνεται η ζήτηση. Με αυτό τον τρόπο η ενέργεια δε περικόπτεται, ενώ παράλληλα διευκολύνεται και το τοπικό δίκτυο. Αυτή η ρύθμιση μειώνει το κόστος ανάπτυξης και το  κόστος σύνδεσης με το δίκτυο, επιταχύνει τα χρονοδιαγράμματα αδειοδότησης και επιτρέπει στο υβριδικό έργο να προσφέρει πιο σταθερή, πιο προβλέψιμη παραγωγή στους αγοραστές, ενισχύοντας τις διαπραγματεύσεις για τις συμβάσεις αγοράς και μειώνοντας το ασφάλιστρο κινδύνου που απαιτούν οι δανειστές. Ωστόσο, οι όροι υπό τους οποίους λειτουργούν αυτές οι εγκαταστάσεις εξακολουθούν να παραμένουν αβέβαιοι και μη ρυθμιζόμενοι. Για παράδειγμα, δεν είναι σαφές εάν τέτοιες μπαταρίες μπορούν επίσης να λειτουργήσουν ως αυτόνομες εγκαταστάσεις, αντιδρώντας στα σήματα της αγοράς, ανεξάρτητα από την αντίστοιχη συστεγασμένη ανανεώσιμη πηγή ενέργειας. Εάν όχι, η ανταμοιβή για την ευελιξία που παρέχουν στην συζευγμένη εγκατάστασή τους μπορεί να μην επαρκεί για να στηρίξει ένα βιώσιμο επιχειρηματικό πλάνο.

Η ελλιπής αύξηση της ζήτησης

Ωστόσο, τα υβριδικά έργα και η ευρύτερη ανάπτυξη αποθήκευσης από μόνες τους δεν θα λύσουν τη βαθύτερη πρόκληση – η αύξηση της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα πρέπει να συμβαδίζει με την αύξηση της προσφοράς ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα προβλέπει γρήγορο εξηλεκτρισμό των μεταφορών, της θέρμανσης και των βιομηχανικών διεργασιών, καθώς και την πραγματική ανάπτυξη ευέλικτης ζήτησης. Όλα αυτά αντιστοιχούνε σε επιπλέον ετήσια ζήτηση κατά περίπου 5 TWh για το 2030 σε σχέση με τα τωρινά επίπεδα. Οι υποδομές φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων επεκτείνονται, αλλά τα πρωτόκολλα έξυπνης φόρτισης που κατευθύνουν τα οχήματα να φορτίζουν κατά τις μεσημεριανές ώρες πλεονάσματος πρέπει να τυποποιηθούν. Οι αντλίες θερμότητας υιοθετούνται όλο και περισσότερο, αλλά τα δυναμικά τιμολόγια και τα προγράμματα απόκρισης ζήτησης που θα παρείχαν κίνητρα για τη μετατόπιση του χειμερινού φορτίου αναμένεται να έρθουν. Ο εξηλεκτρισμός σε ενεργοβόρους βιομηχανικούς τομείς όπως το τσιμέντο, τα μέταλλα ή ακόμα και η αφαλάτωση και τα data centers, θα βελτιώσει τις δυνατότητες του συστήματος για την απορρόφηση χαμηλού κόστους μεσημεριανής ενέργειας.  Τα τιμολόγια όμως που επιβραβεύουν την ωριαία ευθυγράμμιση του φορτίου με τη προσφορά αντί για την επίπεδη κατανάλωση δεν είναι ακόμη ευρέως διαδεδομένα.

Οι συνέπειες στην αγορά

Οι συνέπειες αυτού του ελλείμματος ζήτησης διαχέονται σε ολόκληρη την αγορά. Τα ηλιακά έργα βλέπουν τους συντελεστές χρησιμοποίησης τους να διαβρώνονται καθώς οι τιμές το μεσημέρι καταρρέουν, καθιστώντας πιο δύσκολο να ακολουθήσουν τα προσδοκόμενα merchant έσοδα. Τα αιολικά έργα τα πηγαίνουν καλύτερα επειδή το προφίλ παραγωγής τους είναι λιγότερο συγκεντρωμένο σε ώρες πλεονάσματος, αλλά δεν είναι άτρωτα στη συμπίεση των τιμών καθώς αυξάνεται η συνολική διείσδυση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Οι μονάδες φυσικού αερίου μετατοπίζονται από το βασικό φορτίο σε ώρες αιχμής, κερδίζοντας υψηλότερα περιθώρια κέρδους μονάδας κατά τις ώρες έλλειψης, αλλά λειτουργώντας λιγότερες ώρες ετησίως, γεγονός που υπονομεύει την ανάκτηση του σταθερού κόστους και αμφισβητεί την οικονομική βιωσιμότητα των καταναμενόμενων μονάδων. Ακόμη και οι υδροηλεκτρικοί σταθμοί, οι οποίοι μπορούν να λειτουργούν ευέλικτα σε ώρες υψηλής αξίας, αντιμετωπίζουν αβεβαιότητα εσόδων καθώς αυξάνεται η αστάθεια των τιμών και διευρύνεται το χάσμα μεταξύ των ωρών που υπάρχει πλεόνασμα και των ωρών που υπάρχει σπανιότητα.

Η γεφύρωση του χάσματος ζήτησης απαιτεί τρεις βασικές ενέργειες: 

• διασφάλιση ότι τα μέτρα από την πλευρά της ζήτησης (συμπεριλαμβανομένης του εξηλεκτρισμού της θερμότητας, των ηλεκτρικών οχημάτων και των ενεργειακά απαιτητικών έργων, όπως τα κέντρα δεδομένων και οι μονάδες αφαλάτωσης) επεκτείνονται αρκετά γρήγορα ώστε να απορροφήσουν την αυξανόμενη παραγωγή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας·
• εξορθολογισμό του πλαίσιου λειτουργίας των υβριδικών έργων ως καταλύτη για την επιτάχυνση της υιοθέτησης της αποθήκευσης·
• και δημιουργία αγορών και σταθερών μηχανισμών εσόδων που ανταμείβουν την αποθήκευση για τις υπηρεσίες συστήματος που παρέχει πέρα ​​από το arbitrage.

 Η πρόκληση του συντονισμού

Οι βραχυπρόθεσμες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα είναι τελικά προκλήσεις συντονισμού. Οι τεχνολογίες που απαιτούνται για την ενσωμάτωση υψηλών μεριδίων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας υπάρχουν ήδη και είναι ανταγωνιστικές από άποψη κόστους. Αυτό που πρέπει να διασφαλιστεί είναι η ευθυγράμμιση των χρονοδιαγραμμάτων επενδύσεων, των κανονιστικών πλαισίων και των κινήτρων της αγοράς, ώστε να αναπτύσσονται με τη σωστή σειρά, στη σωστή κλίμακα και στις σωστές διαρρυθμίσεις. Η αποθήκευση σε συνδυασμό με τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αντιμετωπίζει ένα μέρος αυτού του παζλ βελτιώνοντας τα ποσοστά δέσμευσης και σταθεροποιώντας τα έσοδα των έργων. Τα μέτρα που αυξάνουν τη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας, όπως προβλέπεται στο ΕΣΕΚ, πρέπει επίσης να ακολουθήσουν το πλάνο. Η ευέλικτη ζήτηση μπορεί να συμπληρώσει την αποθήκευση μετατρέποντας την πλεονάζουσα ανανεώσιμη ενέργεια σε παραγωγική οικονομική δραστηριότητα αντί να περικόπτεται. Τα υβριδικά συμβόλαια και οι διαφοροποιημένες ροές εσόδων αντιμετωπίζουν το κενό τραπεζικής συμβατότητας που έχει αφήσει τους κατασκευαστές αποθήκευσης να αγωνίζονται να χρηματοδοτήσουν έργα μόνο με ασταθή έσοδα χονδρικής. Καμία από αυτές τις λύσεις δεν επαρκεί από μόνη της, αλλά μαζί αποτελούν μια συνεκτική στρατηγική για την πλοήγηση στα επόμενα τρία έως πέντε χρόνια - το παράθυρο στο οποίο η ανάπτυξη τεχνολογιών καθαρής ενέργειας στην Ελλάδα θα πρέπει να εκπληρώσει την υπόσχεσή της για χαμηλότερο κόστος και μεγαλύτερη ενεργειακή ασφάλεια, προκειμένου να αποφευχθούν συνθήκες που ενδέχεται να επιδεινώσουν την κατάσταση των συμμετεχόντων στην αγορά.

________

Ο Κώστας Καββαδίας είναι Market Lead for South East Europe της RICARDO.