Το 2023 να είναι αλλιώς, για την ενεργεια, για το κλίμα, για την κοινωνία 

Πριν απο ενα ακριβως χρόνο, είχα την ευκαιρία να κάνω προβλέψεις για το 2022 για το energypress. Τότε, δεν είχε ξεκινήσει ο πόλεμος στην Ουκρανία, είχαν όμως αρχίσει να διαφαίνονται οι πρώτες ανησυχίες για την ενεργειακή κρίση λόγω της αύξησης των τιμών. Τότε δεν ξέραμε τι μας ξημέρωνε, τι τσουνάμι μας ερχόταν και - κυρίως - με ποιό τρόπο θα επιλέξουμε να το αντιμετωπίσουμε. 

Χωρίς ίχνος υπερηφάνειας ή έπαρσης, δυστυχώς είχα δίκιο! 

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

Η πρόβλεψή μου για το 2022 παρουσίαζε δύο διαφορετικά σενάρια σε πλήρη αντιδιαστολή. Το πρώτο ήταν αυτό που χαρακτηρίζεται από αφηγήματα περί επιθετικής προώθησης των μεγάλης κλίμακας ΑΠΕ μέσω απλοποιημένων αδειοδοτικών διαδικασιών που αυξάνουν τις ήδη πολλές αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών, απο φοβική (sic-συντηρητική) προσέγγιση στον τομέα της εξοικονόμησης ενέργειας καθώς και στον τομέα των μικρών/οικιακών συστημάτων ΑΠΕ, απο επιθετική προώθηση - ενίσχυση - χρηματοδότηση του αερίου θέρμανσης στον οικιακό τομέα, των εξορύξεων αερίου και των υποδομών αερίου. 

Το δεύτερο σενάριο περιλάμβανε σχέδια και χρονοδιαγράμματα για πλήρη απεξάρτηση από όλα τα ορυκτά καύσιμα, φιλόδοξες δράσεις με σκοπό τη μείωση της ενεργειακής ζήτησης, χρονοδιαγράμματα και ευέλικτα  χρηματοδοτικά εργαλεία  για μετατροπή του κτιριακού αποθέματος σε κτίρια μηδενικών εκπομπών, συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών σε έργα ΑΠΕ, ενεργειακές κοινότητες σε ολη τη χωρα με στόχο την αυτοπαραγωγή. Επιπλέον, το ίδιο σενάριο προέβλεπε ριζική στροφή της γεωργίας στη βιώσιμη παραγωγή τροφίμων αλλά και ανάδειξη - αναγνώριση της σημασίας της βιοποικιλότητας για την κοινωνία, την οικονομία και την ανάπτυξη. Το ίδιο σενάριο κατέληγε σε μια κοινωνία λιγότερο πολωμένη και περισσότερο “μαζί” απέναντι στην κοινη κλιματική απειλή. 

Η πρόβλεψη κατέληγε ότι είναι καθαρά στο χέρι μας, ως κοινωνία, να επιλέξουμε το ένα ή το άλλο σενάριο. Και όντως επιλέξαμε. Το πρώτο σενάριο υλοποιήθηκε μέχρι τελευταίας κεραίας! 

Το 2022 μας αφήνει με τυμπανοκρουσίες για τις συνεχιζόμενες έρευνες για εξόρυξη αερίου, ως “αναγκαία” μεταβατική λύση απέναντι στο σημερινό αδιέξοδο της εξάρτησης από εισαγόμενο (Ρωσικό, Καταριανό ή άλλο) ορυκτό αέριο (υγροποιημένο ή όχι). Προφανώς μέσα στο θόρυβο και τις ζητωκραυγές, δεν βρίσκεται καποιος να μας εξηγησει πώς χαρακτηρίζεται αναγκαίο και επείγον ενα μετρο που δεν προβλεπεται να φέρει αέριο στην αγορά σε λιγότερο από 5-7 χρόνια! Τι θα κανουμε ως τοτε; Θα συνεχίσουμε να ζουμε με επιδοτήσεις (τις οποίες πληρώνουμε έμμεσα πάλι εμείς!); Τι θα γίνουν ολες αυτες οι επενδύσεις σε λίγα χρόνια, καθώς αφενός δεν θα εχουν αποσβεστεί και αφετέρου θα πρέπει να επιταχύνουμε την απεξάρτηση από όλα τα ορυκτά καύσιμα; 

Το 2022 μας αφήνει με δειλές δράσεις στον τομέα της εξοικονόμησης ενέργειας στον κτιριακό τομέα, κατώτερες των προσδοκιών αλλά και των αναγκών οι οποίες γίνονται πιο επείγουσες με δεδομένη την άνοδο των τιμών της ενέργειας. 

Σε αντίθεση με όλο το θόρυβο γύρω από τους αγωγούς και τις εξορύξεις, το 2022 μας αφήνει με εξαιρετικές εξελίξεις που περνούν στα ψιλά: οι ΑΠΕ, συνολικά, αναδεικνύονται στην πιο σημαντική πηγή ενέργειας στην ηλεκτροπαραγωγή στη χώρα μας. Ούτε λιγνίτης, ούτε αέριο, ούτε πετρέλαιο. Αέρας, ήλιος και υδροηλεκτρικά! Οι ΑΠΕ είναι ήδη εδώ.

Για να μην ξεχνιόμαστε τέλος, το 2022 φεύγει μαζί με πισωγυρίσματα και επιστροφή στον λιγνίτη (τόσο στην Ελλάδα όσο και σε αρκετές άλλες χώρες) αλλά και αναθεώρηση της ως τώρα παγιωμένης θέσης ενάντια στη χρήση πυρηνικής ενέργειας, καθώς βλέπουμε κυβερνήσεις και διακυβερνητικούς οργανισμούς (ΕΕ) να κλείνουν το μάτι στην πυρηνική ενέργεια. Πάντα προσωρινά! 

Οι επιλογές μας, το 2022, μας έφεραν ως εδώ. Και υπόσχονται, με συνεχιζόμενες επιδοτήσεις και μικρή αναδιανομή μέρους των υπερκερδών των εταιρειών ορυκτών καυσίμων, να κρατήσουν ζωντανά τα νοικοκυριά που δεν μπορούν να πληρώσουν τους λογαριασμούς ενέργειας και να εξασφαλίσουν αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης. Υπόσχονται να συνεχίσουν τη διείσδυση των ΑΠΕ, ερήμην των τοπικών κοινωνιών, αλλά και την ενίσχυση του ορυκτού αερίου με αρκετά δις έμμεσων και άμεσων επιδοτήσεων.  

Γίνεται κι αλλιώς όμως! Όπως ανέδειξε σχετική μελέτη για την Greenpeace, εάν η δημόσια χρηματοδότηση 1,5 δισ. ευρώ για την επέκταση αγωγών φυσικού αερίου δινόταν για ενεργειακές αναβαθμίσεις κατοικιών, για φωτοβολταϊκά στη στέγη, για κτίρια σχεδόν ή μηδενικής ενέργειας, τα νοικοκυριά θα επωφελούνταν σε πολύ μεγάλο βαθμό (έως και 800 εκατ. ευρώ όφελος σε οικονομικούς και κοινωνικούς όρους). Αντίστοιχα, τα 9 δισ. ευρώ που δόθηκαν για επιδοτήσεις ηλεκτροπαραγωγής από φυσικό αέριο την τελευταία δεκαετία θα αντιστοιχούσαν σε 15 δισ. ευρώ επενδύσεων σε εξοικονόμηση ενέργειας. Αυτά θα επαρκούσαν για να πραγματοποιηθούν παρεμβάσεις σε 750.000 νοικοκυριά, που θα μπορούσαν να αναβαθμίσουν ενεργειακά τα σπίτια τους. 

Ναι λοιπόν, τα πράγματα μπορούν να γίνουν αλλιώς και μάλιστα με πολλαπλά και πολλαπλασιαστικά οφέλη, με σταθερές θέσεις εργασίας και χωρίς stranded assets (σαφής ευθεία αναφορά στις επενδύσεις σε υποδομές ορυκτού αερίου). Και το 2023 προσφέρει πολλές ευκαιρίες για να υλοποιήσουμε τα απαραίτητα βήματα.

Το ανανεωμένο ΕΣΕΚ δεν πρέπει να είναι και πάλι ενας συμβιβασμός μεταξύ συχνά αντικρουόμενων και αντίρροπων ενεργειακών εταίρων και τεχνολογιών. Αυτό το κάνουμε τα τελευταία χρόνια, με πενιχρά αποτελέσματα και με υψηλό κόστος. Οι στόχοι του ΕΣΕΚ δεν μπορούν να υστερούν των υποχρεώσεων της χώρας για πλήρη απανθρακοποίηση ως το 2050 (το 2030 για την ηλεκτροπαραγωγή) και δεν μπορούν να βρίθουν εξαιρέσεων (πχ εξορύξεις).

Οι στόχοι εξοικονόμησης ενέργειας, και αυτοί πρέπει να συμπεριλαμβάνονται στο νεο ΕΣΕΚ, πρέπει να αποκτήσουν προτεραιότητα έναντι μέτρων επιδότησης της κατανάλωσης! Δεν έχει νόημα να συνεχίζουμε να θερμαίνουμε-ψύχουμε κτίρια που είναι ενεργειακά σουρωτήρια!  

Η απαραίτητη και συμφωνημένη πράσινη μετάβαση είναι πιο επείγουσα από κάθε άλλη φορά. Η ενεργειακή κρίση, επιτεινόμενη από τον πόλεμο στην Ουκρανία, πρέπει να την επιταχύνει αντί να αποτελέσει δικαιολογία για καθυστερήσεις, παλινωδίες, σπατάλη πόρων σε κάποια μαύρη τρύπα (όπως αέριο, εξορύξεις, επιδοτήσεις, αγωγοί κοκ). Τα όποια βραχυπρόθεσμα μέτρα πρέπει να επιταχύνουν την επίτευξη των μακροπρόθεσμων ενεργειακών στόχων αντί να μας απομακρύνουν από αυτούς.  

Το 2023 είναι ίσως η τελευταία ευκαιρία να ενταχθεί η κοινωνία και να αναδειχθεί ο ρόλος της στην υλοποίηση ενός ενεργειακού σχεδιασμού που προάγει την αποκεντρωμένη παραγωγή, τη συμμετοχή του πολίτη (οι ενεργειακές κοινότητες θα παίξουν καταλυτικό ρόλο σε αυτό), την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, την ενεργειακή δημοκρατία.

Σε αντίθετη περίπτωση, με ή χωρίς πόλεμο στην Ουκρανία, θα έχουμε μια επανάληψη του 2022. Αυτό είναι βέβαιο ότι θα είναι κερδοφόρο για συγκεκριμένους ενεργειακούς παίκτες, αλλά θα είναι καταστροφικό για την εθνική οικονομία, το φυσικό περιβάλλον, την προστασία του κλίματος. Είναι επίσης βέβαιο οτι θα επισύρει την απολύτως δικαιολογημένη οργή της νέας γενιάς καθώς βλέπει να χάνεται και η τελευταία ευκαιρία να αντιστρέψουμε τα αρνητικά δεδομένα. Πιο σημαντικό ίσως: ας είμαστε έτοιμοι για τα χειρότερα! Η Ελλάδα και συνολικά η περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου αναγνωρίζεται ως ένα από τα παγκόσμια hot spots για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Η εποχή της άγνοιας έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί.

Ενεργειακά, το 2023, θα είναι οι επιλογές μας. Ας τις κάνουμε με σοφία και σύνεση λοιπόν, όχι με βιασύνη και αποτιμώντας μόνο το βραχυπρόθεσμο όφελος για λίγους.

* Ο κ. Νίκος Χαραλαμπίδης είναι Εκτελεστικός Διευθυντής της Greenpeace Greece