Ο “ελέφαντας στο δωμάτιο” της ενεργειακής κρίσης: Τα υπερκέρδη των εταιρειών και οι πιέσεις για φορολόγησή τους

Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δέχονται αυξανόμενες πιέσεις να αντιμετωπίσουν αυτό που αναλυτές αποκαλούν «ελέφαντα στο δωμάτιο»: τα υπερκέρδη των μεγάλων ενεργειακών εταιρειών εν μέσω της ενεργειακής κρίσης που έχει προκαλέσει ο πόλεμος που σχετίζεται με το Ιράν. Ενώ τα νοικοκυριά και η βιομηχανία παλεύουν με τις υψηλές τιμές και τις πιεσμένες προμήθειες, οι ενεργειακοί κολοσσοί ετοιμάζονται για ιστορικά υψηλά κέρδη, αναζωπυρώνοντας τη συζήτηση για φόρους στα υπερέσοδα και παρεμβάσεις στην αγορά και τα όρια της ευρωπαϊκής διαχείρισης της κρίσης.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις της αγοράς η BP αναμένεται να δει τα κέρδη πρώτου τριμήνου να διπλασιάζονται στα περίπου 2,7 δισ. λίρες, κυρίως λόγω των αυξημένων παγκόσμιων τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου μετά τη διαταραχή των εφοδιαστικών ροών από τη Μέση Ανατολή. Ο πόλεμος έχει ουσιαστικά αναδιαμορφώσει τις παγκόσμιες ενεργειακές ροές, με το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ να περιορίζει σημαντικό ποσοστό των παγκόσμιων αποστολών LNG και πετρελαίου. Το αποτέλεσμα είναι έντονη σύσφιξη της προσφοράς, που έχει οδηγήσει σε διπλασιασμό των ευρωπαϊκών τιμών φυσικού αερίου τις τελευταίες εβδομάδες.

Ο επίτροπος Ενέργειας της ΕΕ Dan Jørgensen προειδοποίησε την περασμένη εβδομάδα ότι η κατάσταση αποτελεί μία από τις σοβαρότερες ενεργειακές κρίσεις της σύγχρονης εποχής, χαρακτηρίζοντάς την «τόσο σοβαρή όσο οι κρίσεις του 1973 και του 2022 μαζί».

Εκκλήσεις για ισχυρότερη φορολόγηση υπερεσόδων

Για αρκετούς αναλυτές η κλίμακα των εταιρικών κερδών εν μέσω γενικευμένης δυσχέρειας είναι πολιτικά μη αποδεκτή. Ο Joe Wright, υπεύθυνος πολιτικής και συνηγορίας της Tax Justice UK, δήλωσε στο Montel News ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να δράσουν αποφασιστικά ώστε να αναδιανείμουν τα έκτακτα κέρδη που προκύπτουν από την κρίση.

«Η κυβέρνηση πρέπει να αντιμετωπίσει τον ελέφαντα στο δωμάτιο – τα υπερ κέρδη που αποκομίζουν οι εταιρείες ορυκτών καυσίμων από τον παράνομο πόλεμο στο Ιράν», είπε ο Wright. «Η φορολόγηση στα υπερκέρδη των εταιρειών πετρελαίου και φυσικού αερίου πρέπει να αυξηθεί. Αυτά τα έσοδα πρέπει να επανεπενδυθούν για τη στήριξη πολιτών και επιχειρήσεων με αυξημένο ενεργειακό κόστος».

Η συζήτηση για της φορολογία των υπερεσόδων δεν είναι νέα, αλλά η τρέχουσα κρίση έχει αναζωπυρώσει τον έλεγχο για το αν τα υπάρχοντα εργαλεία είναι επαρκή. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, οι αρχές έχουν προχωρήσει σε προσαρμογές στη φορολογία και σε μηχανισμούς στήριξης, συμπεριλαμβανομένης της αύξησης του φόρου υπερεσόδων στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από 45% σε 55%. Τα έσοδα αυτά προορίζονται για την προστασία νοικοκυριών και επιχειρήσεων από την αύξηση των τιμών.

Παράλληλα, η κυβέρνηση προτείνει προαιρετικά συμβόλαια επί της διαφοράς (CfD) για παλαιότερα αιολικά και ηλιακά πάρκα, τα οποία θα προσφέρουν σταθερές τιμές χονδρικής. Ωστόσο, επικριτές υποστηρίζουν ότι πρόκειται κυρίως για επαναχρησιμοποιημένες πολιτικές από προηγούμενες κρίσεις.

«Έγκαιρες αλλά παλιές» πολιτικές απαντήσεις

Ο Johnny Gowdy, διευθυντής της δεξαμενής σκέψης Regen, δήλωσε επίσης στο Montel, ότι η βρετανική απάντηση βασίζεται σε γνωστά εργαλεία και όχι σε νέες λύσεις.

«Το CfD δεν θα εφαρμοστεί πριν από το επόμενο έτος και λειτουργεί περισσότερο ως αντιστάθμισμα για τους καταναλωτές», είπε. «Είναι μεγάλο ερωτηματικό αν η συμφωνημένη τιμή θα ωφελήσει πραγματικά τους καταναλωτές, καθώς οι ιδιοκτήτες έργων δύσκολα θα δεχθούν τιμές που δεν τους συμφέρουν».

Πρόσθεσε επίσης ότι η παρακολούθηση της αγοράς θα είναι κρίσιμη, καθώς οι ρυθμιστικές αρχές θα πρέπει να εντοπίζουν πιθανές πρακτικές υπερτιμολόγησης, κάτι που όμως είναι εξαιρετικά δύσκολο σε πολύπλοκες ενεργειακές αγορές.

Γερμανία: ανησυχία για ελλείψεις

Στη Γερμανία, τη μεγαλύτερη αγορά ενέργειας της Ευρώπης, αυξάνονται οι ανησυχίες ότι η κυβέρνηση δεν έχει προετοιμάσει επαρκώς τη χώρα για πιθανές ελλείψεις. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) έχει προειδοποιήσει ότι τα ευρωπαϊκά αποθέματα καυσίμων μειώνονται επικίνδυνα, με μόνο περίπου έξι εβδομάδες αεροπορικών καυσίμων να απομένουν.

Η κρίση έχει επιδεινωθεί από τις διαταραχές στις παγκόσμιες θαλάσσιες οδούς, συμπεριλαμβανομένης της μείωσης ροών LNG. Οι τιμές φυσικού αερίου στην Ευρώπη έχουν υπερδιπλασιαστεί, εντείνοντας τους φόβους για βιομηχανική επιβράδυνση και ελλείψεις τον χειμώνα.

Ο Christoph Maurer, ιδρυτής της συμβουλευτικής εταιρείας Consentec, υποστήριξε ότι οι τιμές πρέπει να αντανακλούν τη σπανιότητα.

«Αν οι ελλείψεις γίνουν μεγαλύτερο πρόβλημα, τότε πρέπει να τις σηματοδοτήσουμε μέσω των τιμών», είπε.

Ωστόσο, η γερμανική κυβέρνηση προσπαθεί να περιορίσει τις αυξήσεις στις τιμές καυσίμων, κάτι που σύμφωνα με αναλυτές μειώνει τα κίνητρα για μείωση της κατανάλωσης.

Ανησυχίες για τα αποθέματα φυσικού αερίου

Παρά τις διαβεβαιώσεις για επάρκεια, η προσοχή στρέφεται ήδη στον επόμενο χειμώνα, όταν τα αποθέματα φυσικού αερίου θα πρέπει να αναπληρωθούν από εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα.

Ο Peter Meyer, συν-επικεφαλής δημόσιων υποθέσεων της γερμανικής βιομηχανίας φυσικού αερίου και υδρογόνου, προειδοποίησε ότι η αναπλήρωση θα είναι δαπανηρή, ακόμη και αν τα μακροπρόθεσμα συμβόλαια περιορίσουν τη μεταβλητότητα.

«Πρέπει να γεμίσουν, γιατί ο επόμενος χειμώνας είναι βέβαιο ότι έρχεται», είπε.

Ιταλία: επιστροφή στον άνθρακα ως δίχτυ ασφαλείας

Στην Ιταλία, όπου το φυσικό αέριο έχει πολύ μεγάλη συμμετοχή στην ηλεκτροπαραγωγή, η κυβέρνηση σχεδιάζει την επανενεργοποίηση παλαιών μονάδων άνθρακα εάν οι τιμές αερίου ξεπεράσουν τα 70 €/MWh.

Η χώρα έχει διατηρήσει σκόπιμα το εργοστάσιο άνθρακα σε εφεδρεία, ώστε να διαθέτει εναλλακτική σε περίπτωση ενεργειακής κρίσης.

Παράλληλα, έχει θεσπίσει μέτρα αντιστάθμισης του κόστους άνθρακα για αποδοτικές μονάδες φυσικού αερίου, προκειμένου να σταθεροποιήσει τις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας. Ορισμένοι αναλυτές, ωστόσο, τονίζουν ότι το βασικό πρόβλημα δεν είναι οι τιμές αλλά η διαθεσιμότητα φυσικού αερίου.

Διαφορετικές στρατηγικές στην Ευρώπη

Στη νοτιοανατολική Ευρώπη, οι κυβερνήσεις δίνουν προτεραιότητα στη συγκράτηση των τιμών καυσίμων, αφήνοντας τη βιομηχανία πιο εκτεθειμένη στις αγορές. Και όπως επισημαίνει το Montel μόνο η Ελλάδα, η Σλοβενία, η Βουλγαρία και η Ρουμανία έχουν θεσπίσει στοχευμένα μέτρα στήριξης για ενεργοβόρες βιομηχανίες.

Ωστόσο, οι έμποροι προειδοποιούν ότι οι επιδοτήσεις συχνά μεταθέτουν το πρόβλημα αντί να το λύνουν.

Μια κρίση χωρίς ορατό τέλος

Με τον πόλεμο να συνεχίζεται χωρίς σαφή προοπτική λήξης, η ενεργειακή κρίση χαρακτηρίζεται πλέον από τον επικεφαλής του IEA, Fatih Birol, ως η σοβαρότερη στην ιστορία.

Καθώς οι κυβερνήσεις προσπαθούν να ισορροπήσουν μεταξύ προσιτών τιμών, ασφάλειας εφοδιασμού και σταθερότητας της αγοράς, το βασικό ερώτημα παραμένει: είναι τα υπάρχοντα εργαλεία αρκετά ή απαιτείται βαθύτερη παρέμβαση στις ενεργειακές αγορές και στα υπερκέρδη των εταιρειών;