Το νέο κεφάλαιο της ενεργειακής μετάβασης – Η εξίσωση που έχουμε να λύσουμε το 2024

Η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα σημείο καμπής στην ενεργειακή της μετάβαση. Η επέλαση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ) συνεχίζεται ακατάπαυστα. Τα ορόσημα είναι πλέον γνωστά: είμαστε στις κορυφαίες χώρες του κόσμου όσον αφορά τη διείσδυση του ήλιου και του ανέμου στην ηλεκτρική ενέργεια, το μερίδιο των ΑΠΕ έχει φτάσει σχεδόν το 50% της ηλεκτροπαραγωγής, η απολιγνιτοποίηση συνεχίζεται, ενώ σπάμε συνεχώς ρεκόρ για τις ώρες που το σύστημά μας βασίζεται αποκλειστικά στις ΑΠΕ.

Αυτή η επιτυχία δημιουργεί ένα νέο σημείο εκκίνησης για το 2024. Τα προηγούμενα χρόνια ο στόχος μας ήταν η προσέλκυση επενδύσεων σε ΑΠΕ. Τώρα πια το επενδυτικό ενδιαφέρον ξεπερνά κατά πολύ την ικανότητα της αγοράς να το απορροφήσει. Το θέμα τώρα είναι πως διασφαλίζουμε την ευστάθεια ενός συστήματος όπου κυριαρχούν οι ΑΠΕ. Η εργαλειοθήκη που χρειάζεται μια χώρα για να φτάσει στο 50% της παραγωγής από ΑΠΕ δεν είναι η ίδια με αυτή που απαιτείται για το 80% (που είναι ο στόχος μας για το 2030).

Χρειαζόμαστε λοιπόν ένα νέο μείγμα τεχνολογιών, υπηρεσιών και πολιτικών. Οι επιλογές είναι λίγο-πολύ σαφείς: μπαταρίες, αντλησιοταμίευση και απόκριση ζήτησης για την εξισορρόπηση του συστήματος σε ημερήσια βάση, νερά και φυσικό αέριο για την εξισορρόπηση σε εβδομαδιαία και μηνιαία βάση, υπεράκτια αιολικά πάρκα που θα φέρουν πιο προβλέψιμη παραγωγή, και διεθνείς διασυνδέσεις που θα λειτουργούν σε όλα τα επίπεδα εξισορρόπησης. Τα ακριβή ποσοστά της κάθε λύσης θα τα ορίσει η αγορά – αλλά το ευρύτερο πλαίσιο αυτό είναι.

Αυτό το νέο σύστημα έχει προαπαιτούμενα. Έχουμε ήδη διπλασιάσει τις επενδύσεις στα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, ανακτώντας κάποιο από το χαμένο έδαφος της δεκαετίας της οικονομικής κρίσης. Επενδύουμε στην ανθεκτικότητα και την ψηφιοποίηση – και ειδικά στους έξυπνους μετρητικές. Γενικότερος στόχος μας είναι ένα πλαίσιο αγοράς που (α) θα ενισχύει τον ανταγωνισμό, (β) θα ενθαρρύνει επενδύσεις σε παραγωγή και αποθήκευση, (γ) θα επιμερίζεται δίκαια το κόστος και το όφελος μεταξύ επενδυτών και πολιτείας, και (δ) θα εξασφαλίζει την επάρκεια του συστήματος με το χαμηλότερο κόστος για τον καταναλωτή. Αυτή την εξίσωση καλούμαστε να λύσουμε το 2024.

Η εποχή των καλωδίων

Εν τω μεταξύ, ο ενεργειακός χάρτης της Νοτιοανατολικής Ευρώπης εξακολουθεί να μεταβάλλεται. Τα τελευταία χρόνια, έχουμε αξιοποιήσει τη γεωγραφική μας θέση για να παίξουμε κομβικό ρόλο στην αγορά του φυσικού αέριου. Επενδύσαμε σε αγωγούς και σε άλλες υποδομές για να στείλουμε αέριο προς τα Βαλκάνια και την Ιταλία. Το 2024 μας βρίσκει στο επίκεντρο των περιφερειακών γίγνεσθαι.

Πρέπει, όμως, να δούμε και το μέλλον. Η ενεργειακή μετάβαση είναι μια έννοια που κάθε ακροατήριο αντιλαμβάνεται διαφορετικά, αλλά συνεπάγεται σίγουρα και παντού δύο τάσεις: την στροφή προς τις ανανεώσιμες πηγές όπως ο ήλιος και ο άνεμος, και την σταδιακή αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων από τον ηλεκτρισμό. Σε αυτό το σύστημα η Ελλάδα έχει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Και για να το αξιοποιήσει στο έπακρο πρέπει να ετοιμαστεί για την νέα εποχή που έρχεται – την εποχή των καλωδίων.

Η έμφαση που δίνουμε στις διεθνείς διασυνδέσεις ηλεκτρικής ενέργειας έχει ξεκάθαρη λογική. Σε βάθος χρόνου, και ειδικά όταν αξιοποιήσουμε το αιολικό δυναμικό του Αιγαίου, η χώρα μας θα έχει περίσσια ενέργεια. Αυτή την ενέργεια θα την εξάγουμε με καλώδια (σε βάθος χρόνου, ίσως και με τη μορφή υδρογόνου). Ένα τέτοιο σύστημα δε χτίζεται σε μια μέρα – θέλει χρόνο. Και φυσικά αυτές οι διασυνδέσεις θα μας επιτρέπουν να εισάγουμε ενέργεια όταν οι ΑΠΕ της χώρας υπολειτουργούν. Τα καλώδια είναι win-win-win.

Μεταφορές

Η ραγδαία μείωση των εκπομπών από την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας οδηγεί και σε ένα άλλο ορόσημο: σύντομα οι μεταφορές θα ξεπεράσουν την ηλεκτροπαραγωγή ως η μεγαλύτερη πηγή εκπομπών CO₂ της χώρας. Άρα όταν μιλάμε για την απανθρακοποίηση της ελληνικής οικονομίας, η προσοχή μας θα πρέπει να φύγει σιγά σιγά από την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και να εστιάσει στους άλλους τομείς – ειδικά στις μεταφορές.

Οι μεταφορές με χαμηλούς ρύπους είναι ένα κεφάλαιο με πολλές ενότητες. Βασικός πυλώνας αποτελεί, φυσικά, η ηλεκτροκίνηση – σε συνδυασμό με τους φορτιστές. Στην αλλαγή του στόλου βοηθούν και οι διεθνείς τάσεις που φέρνουν το ηλεκτρικό αυτοκίνητο να είναι ολοένα και πιο ανταγωνιστικό με το συμβατικό. Είμαστε πλέον αισίως στην εποχή της ηλεκτροκίνησης.

Αλλά έχουμε και ειδικές χρήσεις που μπορούμε να επιταχύνουμε τη μετάβαση: (α) τη μετατόπιση του επιβατικού κοινού στα αστικά κέντρα από το αυτοκίνητο προς τα μέσα μαζικής μεταφοράς (β) την ενίσχυση του ποδηλάτου ως μέσου μεταφοράς (και όχι μόνο αναψυχής), (γ) την ηλεκτροκίνηση σε ενοικιαζόμενα αυτοκίνητα και μηχανάκια, ειδικά στα νησιά, (δ) τον τομέα των logistics μέσα στις πόλεις, και (ε) την ακτοπλοΐα και τα λιμάνια. Η κάθε ενότητα προσφέρει ευκαιρίες για την μείωση των εκπομπών.

Νέες προκλήσεις

Τα «απόνερα» της ενεργειακής κρίσης είναι ακόμα ορατά, βέβαια. Η αποκλιμάκωση των τιμών ενέργειας μας δίνει κάποιους βαθμούς ελευθερίας. Αλλά οι αγορές παραμένουν νευρικές, και μικρές μεταβολές στην προσφορά ή τη ζήτηση μπορούν να οδηγήσουν σε δυσανάλογες αυξομειώσεις στην τιμή του πετρελαίου και του φυσικού αερίου. Η πολιτεία είναι πάντα σε εγρήγορση.

Μπαίνουμε στο 2024 αισιόδοξοι. Οι επιτυχίες της χώρας είναι αναμφισβήτητες. Αλλά η επιτυχία φέρνει και νέες προκλήσεις – για την περεταίρω διείσδυση των ΑΠΕ, για τις διεθνείς διασυνδέσεις, και για την επιτάχυνση της μετάβασης σε άλλους τομείς όπως οι μεταφορές. Έχουμε δρόμο ακόμα – αλλά μπορούμε να είμαστε περήφανοι για αυτά που έχουμε πετύχει ως τώρα.

* Ο κ. Νίκος Τσάφος είναι Σύμβουλος του Πρωθυπουργού σε θέματα ενέργειας

Το άρθρο περιλαμβάνεται στο αφιέρωμα του energypress για τις προκλήσεις, τους φόβους και τις προσδοκίες στον ενεργειακό τομέα το 2024.