Κοινοτικά Αγρο-φωτοβολταϊκά: Mια νέα εφαρμογή κοινωνικής και κλιματικής δικαιοσύνης

Οι πρόσφατες διαδηλώσεις των αγροτών, από την Πολωνία και τη Γαλλία εως την Ελλάδα, επαναφέρουν στον δημόσιο διάλογο την επιτακτική ανάγκη (επανα)χάραξης της αγροτικής πολιτικής. Από την Ευρωπαϊκή Κοινοτική Αγροτική Πολιτική, και τις ανισόρροπες σχέσεις ισχύος αγροτών-αγρο-βιομηχανίας στις εφοδιαστικές αλυσίδες, το θέμα είναι πολύπλευρο. Ας εστιάσουμε σε μία πτυχή του: στην πρόσβαση σε φθηνή -και καθαρή- ενέργεια. Η εξάρτηση της αγροτικής παραγωγής από τα ορυκτά καύσιμα (βλ. Μηχανοκίνηση, εξοπλισμός, άρδευση) επιβαρύνει σημαντικά τον προϋπολογισμό των ίδιων των αγροτών, ενώ οδηγεί και σε ανατιμήσεις (βλ. το φαινόμενο “fossilflation”) στην εφοδιαστική αλυσίδα - με τελικά “θύματα” τους καταναλωτές. 

Οι επιδοτήσεις για την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών από αγρότες, μια πολιτική με χρόνια εφαρμογής στην Ελλάδα και την Ευρώπη, μπορεί να προσφέρει μία επιπλέον εισοδηματική ροή, ενώ παράλληλα να ελαφρύνει σημαντικά τα λειτουργικά έξοδα ενός αγρότη. Η καθολική πρόσβαση των αγροτών σε αποκεντρωμένα συστήματα ΑΠΕ (π.χ., φωτοβολταϊκά ή βιομάζα) αποτελεί λοιπόν μία ξεκάθαρη win-win λύση για την κοινωνία και το κλίμα. Θα μπορούσαμε όμως να μετακινήσουμε την εξίσωση ένα βήμα περαιτέρω;

Αγρο-φωτοβολταϊκά: συνδυαστική και πιο αποτελεσματική χρήση του χώρου 

Για να πετύχουμε τους εθνικούς (και ενωσιακούς) στόχους για το κλίμα θα χρειαστούν μαζικές επενδύσεις σε νέα συστήματα ΑΠΕ. Συγκεκριμένα, η Αναθεωρημένη Οδηγία για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας προβλέπει σημαντική αύξηση της συμμετοχής των ΑΠΕ στο ενεργειακό σύστημα, ενώ παράλληλα θεσπίζει “Περιοχές επιτάχυνσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας” (Άρθρο 15γ). Παράλληλα, ο Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης προβλέπει την προστασία και αποκατάσταση του 20% των χερσαίων επιφανειών και θαλασσών κάθε Κράτους Μέλους. Ως εκ τούτου, η επόμενη δεκαετία θα καθοριστεί από ολοένα και πιο έντονες συγκρούσεις και διαμάχες για την χρήση ενός κατά τ'άλλα πεπερασμένου πόρου: της γης. Έρευνα του Joint Research Center της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ανέδειξε πως αν καλύπταμε το 1% της αγροτικής γης στην Ευρώπη με αγρο-φωτοβολταϊκά, θα μπορούσαμε να παράξουμε 1TW ενέργειας - υπερκαλύπτοντας έτσι τους Ενωσιακούς στόχους για την ηλιακή ενέργεια μέχρι το 2030, χωρίς να διακινδυνεύεται η αγροτική παραγωγή. 

Με ευρεία εφαρμογή σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ισπανία και η Γερμανία, ο όρος “αγρο-φωτοβολταϊκά” περιγράφει τη συνδυαστική παραγωγή ενέργειας και τροφής σε ένα συγκεκριμένο αγροτεμάχιο. Τα οφέλη είναι πολλά: ορισμένες καλλιέργειες (όπως π.χ., οι ντομάτες και οι πατάτες) αποδίδουν καλύτερα σε συνθήκες χαμηλότερης θερμοκρασίας και σκιάς, κάτι το οποίο μπορούν να προσφέρει η εγκατάσταση υπερυψωμένων φωτοβολταϊκών. H διαπνοή από τις καλλιέργειες εν τω μεταξύ συμβάλλει στη μείωση της θερμοκρασίας των φωτοβολταϊκών, αυξάνοντας έτσι και την απόδοσή τους. Τα πάνελ μπορούν να μετακινούνται ώστε π.χ., να αφήνουν τη βροχή να περνάει στο έδαφος ποτίζοντας τις καλλιέργειες ή και οριζόντια προκειμένου να περιορίσουν τις ζημιές από το χαλάζι ή να ρυθμίσουν και τη θερμοκρασία του εδάφους, ανάλογα με τον καιρό. Η συνδυαστική χρήση της γης επωφελεί επίσης και τη βιοποικιλότητα. 
 

Μερικές πρακτικές εφαρμογές στη χώρα μας

Δύο ενδιαφέρουσες πρωτοβουλίες έρχονται να συνδυάσουν την τεχνολογική καινοτομία με την κοινωνική καινοτομία και να αναδείξουν μέσω πρακτικών εφαρμογών ένα νέο παράδειγμα αξιοποίησης της γης, με στόχο την ενίσχυση του αγροδιατροφικού τομέα και την ενδυνάμωση των τοπικών κοινωνιών της υπαίθρου.

Στα Ιωάννινα σχεδιάζεται ήδη το πρώτο στην Ελλάδα αστικό κοινοτικό αγρο-φωτοβολταϊκό έργο. Πρόκειται για έναν αστικό λαχανόκηπο ο οποίος θα συνδυάζεται με παραγωγή καθαρής ενέργειας από ειδικά φωτοβολταϊκά πάνελ. Μάλιστα τη διαχείριση του θα αναλάβει η τοπική ενεργειακή κοινότητα ΚΟΙΝΕΡΓΕΙΑ και ο σχεδιασμός θα ακολουθήσει συμμετοχικές διαδικασίες με την εμπλοκή πολιτών και φορέων της πόλης. Χρηματοδότης είναι το Γερμανικό Ομοσπονδιακό Ίδρυμα Περιβάλλοντος (DBU) και συγχρηματοδότης το ίδρυμα Ωνάση. Παράλληλα, το έργο  υποστηρίζεται απο τον Δήμο Ιωαννιτών και το Solar Hub.

Το Solar Hub αποτελεί έναν Eλληνοτουρκικό Κόμβο Αριστείας ο οποίος στοχεύει στην προώθηση τεχνολογιών ηλιακής ενέργειας, με έμφαση τα αγρο-φωτοβολταϊκά και ηλιοθερμικά συστήματα και τις εφαρμογές τους στον αγροδιατροφικό τομέα. Με επικεφαλή εταίρο για την Ελλάδα το ΕΚΕΤΑ, ο Κόμβος Αριστείας συντονίζει δράσεις δικτύωσης, ανάπτυξης λύσεων, εκπαίδευσης και μεταφοράς τεχνογνωσίας. 
 

Μια Ολιστική Προσέγγιση

Σε επίπεδο Πολιτείας, η αναθεώρηση του Εθνικού Σχεδίου Ενέργειας, καθώς και το επερχόμενο νομοσχέδιο για τα αγρο-φωτοβολταϊκά, θα πρέπει να προβλέπουν μέτρα στήριξης για τέτοια έργα που αναπτύσσονται ειδικά από ενεργειακές κοινότητες και άλλα συλλογικά σχήματα. Η προώθηση της κοινωνικής και τεχνολογικής καινοτομίας μπορεί να προσφέρει κίνητρα, ειδικά σε νέες/ους, να επιστρέψουν (ή παραμείνουν) στην επαρχία, συμβάλλοντας έτσι και στην αντιστροφή της πληθυσμιακής ερημοποίησης. 

Το έργο της Κοινέργειας θα είναι μικρό σε μέγεθος, αλλά μεγάλο σε συμβολική αξία. Αντικατοπτρίζει τη θεώρηση πως οι περιβαλλοντικές λύσεις πρέπει να ενέχουν βασικά στοιχεία κοινωνικής και οικονομικής δικαιοσύνης - μόνο έτσι θα χαίρουν λαϊκής αποδοχής και θα πετύχουν. Οι λύσεις και πολιτικές στο πλαίσιο ενός ολιστικού σχεδιασμού για την αγροτική ανάπτυξη θα πρέπει να συνδιαμορφώνονται από τους ίδιους τους αγρότες και τις τοπικές κοινωνίες στην επαρχία, και να τους συν-ανήκουν - όπως μπορεί δηλαδή να γίνει και μέσω των ενεργειακών κοινοτήτων. 

----------------------------

-Χρήστος Βρεττός, Οργάνωση Electra Energy, Πανευρωπαϊκή Ομοσπονδία Ενεργειακών Συνεταιρισμών (REScoop.eu)

-Δημήτρης Κιτσικόπουλος, Οργάνωση Electra Energy