Ανάλυση: Περί της συσχέτισης των τιμών στις αγορές φυσικού αερίου και ηλεκτρισμού - Η διαχείριση ρίσκων από μεγάλους καταναλωτές και προμηθευτές

Η σύζευξη των Ευρωπαϊκών αγορών ενέργειας σκοπεύει στη συνεχή βελτιστοποίηση των  ροών μεταξύ των χωρών. Η διαθέσιμη διασυνοριακή χωρητικότητα χρησιμοποιείται πολύ πιο αποτελεσματικά και οι διαφορές τιμής μεταξύ δύο ή περισσότερων περιοχών μειώνονται, χάρη στο συντονισμένο υπολογισμό τιμών και ροών σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.

Παρατηρούμε όμως αυτές τις ημέρες με οξύ τρόπο και την ταχύτητα με την οποία μπορεί να μεταδοθεί πλέον μία αναταραχή από μια αγορά στην άλλη, ή από ένα ενεργειακό προϊόν σε άλλο.

Η ενδυνάμωση του ανταγωνισμού μέσω της σύζευξης των αγορών, φέρνει μαζί της και νέα ρίσκα αλλά και νέα εργαλεία διαχείρισης αυτών, τα οποία είναι αναγκασμένοι πλέον να χρησιμοποιούν οι συμμετέχοντες.

Με το φυσικό αέριο (ΦΑ) να κλείνει για την Παρασκευή στη Spot αγορά του ΕΕΧ πάνω από τα 151 €/MWh, το προϊόν παράδοσης Απριλίου έκλεισε κοντά στα 161 €/MWh, αύξηση σχεδόν 123% μέσα σε 2 εβδομάδες. Η αύξηση μεταδίδεται ακαριαία στις αγορές ηλεκτρισμού, τόσο στις αγορές επόμενης ημέρας όπου οι τιμές αυξάνονται σε ολόκληρη την Ευρώπη όσο και στα futures μελλοντικής παράδοσης.

Στο επόμενο διάγραμμα φαίνονται οι τιμές ηλεκτρισμού επόμενης μέρας από τα μέσα Ιανουαρίου για την Ελλάδα και Γερμανία, οι  τιμές μελλοντικής παράδοσης (futures) ηλεκτρισμού στη Γερμανία και οι τιμές ΦΑ, spot και future TTF. Θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι στο διάγραμμα απεικονίζονται μέσες ωριαίες τιμές επόμενης μέρας και οι τιμές futures αφορούν παράδοση Απριλίου 2022, δηλαδή σε ένα future που είναι πολύ κοντινό στο μέλλον και μικρό σε διάρκεια (και σε MWh). Άρα, επηρεάζεται πάρα πολύ από τα τρέχοντα θεμελιώδη της αγοράς (όπως και οι τιμές spot) και είναι πιο ευμετάβλητο γιατί δεν έχει μεγάλη διάρκεια. Είναι χαρακτηριστική η εκτίναξη των τιμών μελλοντικής παράδοσης ΦΑ και κυρίως ηλεκτρισμού την τελευταία εβδομάδα του Φεβρουαρίου και της αρχής Μαρτίου λόγω της επικείμενης στρατιωτικής εισβολής στην Ουκρανία. Αν αναλύσουμε άλλα προϊόντα futures που είναι μεγαλύτερης διάρκειας ή αργότερα στο χρόνο, η συσχέτιση με τη spot αγορά είναι μικρότερη.

Σχήμα 1. Τιμές ηλεκτρισμού επόμενης μέρας για την Ελλάδα και Γερμανία (με μπάρες), τιμές μελλοντικής παράδοσης (futures) ηλεκτρισμού στη Γερμανία (γκρι γραμμή), και τιμές φυσικού αερίου spot (πορτοκαλί γραμμή) και futures TTF (μπλε γραμμή). 

Γιατί όμως είναι τόσο αλληλένδετες οι αγορές τόσο διαφορετικών προϊόντων, με φυσική παράδοση σε τόσο μακρινές μεταξύ τους περιοχές;

Ο βασικότερος λόγος είναι η  σύζευξη των αγορών επόμενης ημέρας, που επηρεάζονται μάλιστα άμεσα  στον ηλεκτρισμό από το ΦΑ. Η τιμή ορίζεται στις αγορές αυτές για κάθε ώρα από την προσφορά της οριακής μεγαβατώρας, η οποία οδηγείται φυσικά από το κόστος παραγωγής της (άρα εν πολλοίς από το ΦΑ, ιδιαίτερα στην Ελλάδα όπως και στην Ιταλία ή στην Ουγγαρία). Ακόμα και οι παραγωγοί που έχουν «κλειδώσει» το κόστος του αερίου μέσω futures ή forwards, είναι υποχρεωμένοι να συμπεριλαμβάνουν σε αυτό το λογαριασμό και το κόστος ευκαιρίας του ΦΑ, αν θέλουν να παραμείνουν μακροπρόθεσμα ανταγωνιστικοί στην ενοποιημένη αγορά. Να βελτιστοποιούν δηλαδή την εκμετάλλευση του προ-αγορασμένου ΦΑ στις spot αγορές των δύο προϊόντων. Παράλληλα, οι εισαγωγές & εξαγωγές βελτιστοποιούνται αυτόματα σε πανευρωπαϊκό επίπεδο ώστε οι φθηνότερες προσφορές να προτεραιοποιούνται και να ρέει ενέργεια προς τις περιοχές με τις υψηλότερες τιμές (αυξάνοντας τις τιμές και στις περιοχές με σημαντικό πλεόνασμα παραγωγής), υπό τον περιορισμό βέβαια της χωρητικότητας των διασυνδέσεων. Σε κάθε περίπτωση, η συσχέτιση των τιμών στις αγορές επόμενης ημέρας είναι ισχυρή, τόσο στον ηλεκτρισμό όσο και μεταξύ ηλεκτρισμού και ΦΑ. Στο επόμενο γράφημα παρουσιάζονται οι τιμές κλεισίματος του ΦΑ (SPOT TTF) καθώς και οι κυλιόμενοι μέσοι όροι των τιμών αγοράς επόμενης μέρας σε Ελλάδα, Ουγγαρία και Γερμανία. Οι τιμές ηλεκτρισμού στις 3 χώρες ακολουθούν την τάση μεταβολής των τιμών ΦΑ, αλλά ο βαθμός εξάρτησης δεν είναι ο ίδιος.

Σχήμα 2. Τιμές spot TTF φυσικού αερίου (κάτω καμπύλη) και κυλιόμενοι μέσοι όροι (κμο) εβδομάδας των τιμών αγοράς επόμενης μέρας Γερμανίας (μπλε γραμμή), Ελλάδας (κόκκινη γραμμή) και Ουγγαρίας (κίτρινη γραμμή). Οι συσχετίσεις των κμο τιμών Ελλάδας-Γερμανίας είναι 82% και Ελλάδας-Ουγγαρίας 97%.

Ο βαθμός εξάρτησης των τιμών ηλεκτρισμού από τις τιμές φυσικού αερίου ανάγεται  στο μίγμα παραγωγής ηλεκτρισμού. Για παράδειγμα, στη Γαλλία που καλύπτει ένα μεγάλο του φορτίου της με πυρηνικά εντάσσονται πολύ λιγότερες μονάδες ΦΑ για να καλύψουν το υπόλοιπο φορτίο. Αφού οι μονάδες αυτές εντάσσονται με σειρά κόστους, η τελευταία μονάδα είναι για πολλές ώρες φθηνότερη από ότι θα ήταν αν έλειπε η βάση. Όταν η ροή στις διασυνδέσεις φτάνει στο όριό της, η τιμή στη Γαλλία αρχίζει να είναι χαμηλότερη από τις γειτονικές χώρες.

Το ίδιο ισχύει και με τις ΑΠΕ. Όπως φαίνεται στο παρακάτω διάγραμμα, η αιολική παραγωγή  στη Γερμανία επηρεάζει σημαντικά τις τιμές στην Αγορά Επόμενης Ημέρας.  Όταν αυξάνεται η αιολική παραγωγή , απεντάσσονται ακριβές μονάδες από το σύστημα με αποτέλεσμα την πτώση των τιμών.  Ως αποτέλεσμα βλέπουμε την έντονη αρνητική εξάρτηση της αιολικής παραγωγής και των τιμών ηλεκτρισμού.

Σχήμα 3. Αιολική παραγωγή και τιμές ηλεκτρισμού επόμενης μέρας στη Γερμανία (κυλιόμενοι μέσοι όροι).

 Όπως βλέπουμε στο πρώτο διάγραμμα, και οι τιμές ΦΑ μελλοντικής παράδοσης παρουσιάζουν εμφανή αύξηση από τα τέλη Φεβρουαρίου, σε πλήρη συσχέτιση με τις τιμές των αγορών επόμενης ημέρας, και αυτό οφείλεται σε αντικειμενικούς λόγους. Στην ουσία, οι τιμές των futures αποτελούν την καλύτερη δυνατή πρόβλεψη (τη στιγμή που γίνεται μία συναλλαγή) της μελλοντικής τιμής παράδοσης, η οποία φυσικά αντανακλά σε σημαντικό μέρος το κόστος. Αλλιώς, οι δύο συναλλασσόμενοι δε θα κατέληγαν ποτέ σε συμφωνία αν ο ένας πίστευε με σιγουριά ότι κατά τη φυσική παράδοση θα βρει καλύτερη τιμή spot. Φυσικά, οι τιμές των futures ενσωματώνουν και ένα risk premium καθώς και κόστος του απαραίτητου κεφαλαίου κίνησης που έχουμε δει να εκτινάσσεται την τελευταία χρονιά.

Τα futures, και οι συναλλαγές μελλοντικής παράδοσης εν γένει, παίζουν εξαιρετικά σημαντικό ρόλο για τη διαχείριση των κινδύνων στις αγορές ενέργειας.  Οι ηλεκτροπαραγωγοί με μονάδες ΦΑ είναι υποχρεωμένοι να κάνουν συνεχή και ενεργή διαχείριση ρίσκου με χρήση futures αερίου, ηλεκτρισμού και EUAs (ή και άλλων, π.χ. άνθρακα ή προϊόντων πετρελαίου). Μπορεί οι τιμές που αγόρασαν ή πώλησαν διάφορα commodities να αποδεικνύονται στο τέλος ευνοϊκές ή δυσμενείς για αυτούς. Το τελικό αποτέλεσμα όμως είναι η μείωση της συνολικής έκθεσής τους σε κινδύνους, και καλύτερο «κλείδωμα» ενός περιθωρίου κέρδους, συνήθως βέβαια με κάποιο κόστος (όπως κάθε ασφάλιστρο έναντι κινδύνου). Και φυσικά, είναι απαραίτητο το συνολικό καθαρό αποτέλεσμα των συναλλαγών τους σε όλες τις αγορές να επαρκεί μακροχρόνια για την κάλυψη τόσο του μεταβλητού όσο και του σταθερού τους κόστους, με το δεύτερο να αυξάνεται συνήθως σημαντικά για τις μονάδες που έχουν χαμηλότερο μεταβλητό κόστος. 

Αντίστοιχα, οι μεγάλοι καταναλωτές και οι προμηθευτές οφείλουν πλέον να διαχειρίζονται κατάλληλα τα ρίσκα τους χρησιμοποιώντας ενεργά τα εργαλεία που προσφέρουν οι σύγχρονες αγορές ενέργειας. Η έκθεση για παράδειγμα στις τιμές spot (μέσω διατήρησης ανοιχτής θέσης κατανάλωσης ή μέσω της αγοράς προϊόντος με τιμή indexed σε spot τιμές) είναι μία από τις επιλογές. Άλλες επιλογές μπορεί να είναι η προ-αγορά ενέργειας σε σταθερές τιμές, ακόμα καλύτερα στο βαθμό που μπορεί να προ-πωληθεί σε σταθερές τιμές το τελικό προϊόν (ηλεκτρισμός για τους προμηθευτές, ή το τελικό προϊόν μιας βιομηχανίας). Κάθε μεγάλος καταναλωτής ή προμηθευτής μπορεί να βελτιστοποιεί μεταξύ του δυνητικού του κόστους ηλεκτρισμού (μειώνοντας για παράδειγμα το margin του προμηθευτή του όταν αναλαμβάνει ο ίδιος όλο το ρίσκο της αγοράς σε τιμές spot) και των κινδύνων που αναλαμβάνει, αρκεί αυτοί να έχουν ποσοτικοποιηθεί και να είναι αντικείμενο ενεργού διαχείρισης.

Ανάλογα με τη ρευστότητα και τη διακύμανση των τιμών στην αγορά διαφόρων προϊόντων, η διαχείριση του κινδύνου μέσω futures μπορεί να γίνεται είτε στο ΕΝΕΧ είτε σε άλλα χρηματιστήρια ενέργειας, με συναλλαγές για προϊόντα ηλεκτρισμού ή άλλα για τα οποία υπάρχει ισχυρή συσχέτιση τιμής με τον ηλεκτρισμό. 

Νίκος Χατζηαργυρίου

Αρης Δημέας

Γιώργος Πεπόνης