Ο South Stream, η Ουκρανία και το φυσικό αέριο

Η Ευρωπαϊκή Ένωση στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στις εισαγωγές για να καλύψει τη ζήτηση για το φυσικό αέριο. Το 2012, η ΕΕ κατανάλωσε  περίπου 444 bcm φυσικού αερίου, εκ των οποίων περίπου τα δύο τρίτα (ή περίπου 294 bcm) εισήχθησαν από χώρες μη μέλη της ΕΕ, κυρίως με τη μορφή αερίου μέσω αγωγού. Καθώς οι νορβηγικοί αγωγοί είναι άμεσα συνδεδεμένοι με το σύστημα φυσικού αερίου της ΕΕ, όπως π.χ. ο αγωγός Langeled που μεταφέρει φυσικό αέριο στο Ηνωμένο Βασίλειο, έτσι ένα σημαντικό μερίδιο του ρωσικού φυσικού αερίου ρέει μέσω των εδαφών χωρών εκτός ΕΕ, δηλαδή από τη Λευκορωσία και την Ουκρανία, πριν φτάσει στους καταναλωτές που βρίσκονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Από την άποψη ενός εξαγωγέα, η μεταφορά φυσικού αερίου είναι προβληματική για δύο βασικούς λόγους. Πρώτον, ο παραγωγός (π.χ. Gazprom ή Sonatrach) πρέπει να καταβάλλει ένα τέλος διέλευσης προς την κυβέρνηση της χώρας διέλευσης. Δεύτερον, η μεταφορά φυσικού αερίου εγκυμονεί κινδύνους. Οι χώρες διέλευσης (π.χ. η Λευκορωσία, η Ουκρανία ή η Τυνησία) συχνά προμηθεύονται φυσικό αέριο για ίδια κατανάλωση, μέσω των ίδιων αγωγών που χρησιμοποιούνται  για τη μεταφορά του φυσικού αερίου σε άλλους καταναλωτές που βρίσκονται πιο κάτω στην αλυσίδα εφοδιασμού (π.χ. η Πολωνία, η Σλοβακία και η Ιταλία). Ως εκ τούτου, η αναστολή της παροχής φυσικού αερίου σε μία από τις χώρες διέλευσης θα μπορούσε να επηρεάσει αρνητικά τις ροές φυσικού αερίου προς άλλες χώρες.

Το 2009, μια διαμάχη για το φυσικό αέριο μεταξύ Μόσχας και Κιέβου οδήγησε σε αναστολή των παραδόσεων ρωσικού φυσικού αερίου προς την Ουκρανία. Η κρίση αυτή οδήγησε σε στρεβλώσεις στον εφοδιασμό σε 12 κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεν αποτελεί έκπληξη, ότι η αυξανόμενη ένταση μεταξύ της Ρωσίας και της Ουκρανίας στη Χερσόνησο της Κριμαίας έχει αναβιώσει τα φαντάσματα του παρελθόντος. Υπάρχει πραγματική προοπτική να ξεσπάσει εκ νέου  μια κρίση ίδιου μεγέθους; Μάλλον όχι.

Σύμφωνα με ένα Έγγραφο Εργασίας των Υπηρεσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του 2009,  (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2009), περίπου το 80% των ρωσικών εξαγωγών φυσικού αερίου προς την ΕΕ, εκείνο το έτος, διήλθε από την Ουκρανία. Και ακόμα και σήμερα, το ουκρανικό σύστημα μεταφοράς φυσικού αερίου (GTS), παραμένει ο κεντρικός διάδρομος τροφοδοσίας για το ρωσικό αέριο που ρέει στην ΕΕ, όπως φαίνεται στο παρακάτω γράφημα.

Η εικόνα γίνεται όλο και πιο περίπλοκη σήμερα, ωστόσο, ως αποτέλεσμα πολλών παραγόντων και μιας (ενδεχόμενης) αναστολής των ρωσικών προμηθειών προς την Ουκρανία θα έχει περιορισμένες επιπτώσεις στα κράτη μέλη της ΕΕ. Τέσσερα σημεία αξίζει να τονιστούν.

Πρώτον, η ΕΕ έχει μάθει το μάθημά της στον απόηχο της κρίσης του 2009. Ο Κανονισμός για την Ασφάλεια Εφοδιασμού με Φυσικό Αέριο είναι αποκαλυπτικός από την άποψη αυτή. Έχοντας υιοθετηθεί  λίγους μήνες μετά τη διαμάχη του 2009 για το φυσικό αέριο, ενίσχυσε την ικανότητα της ΕΕ να ανταποκριθεί σε πιθανές διακοπές στην παροχή φυσικού αερίου. Ενώ ο Κανονισμός προσδιόρισε την εσωτερική αγορά φυσικού αερίου ως το καλύτερο εργαλείο της ΕΕ για την ενίσχυση της ασφάλειας του εφοδιασμού, παρείχε επίσης κανόνες για την αύξηση της ρευστότητας και της διασύνδεσης της αγοράς. Στο πλαίσιο αυτό, προϋποθέτει ότι όλες οι διασυνδέσεις φυσικού αερίου μεταξύ των κρατών μελών πρέπει να είναι εξοπλισμένες με δυνατότητες αντίστροφης ροής μέχρι το τέλος του 2014, οι οποίες επιτρέπουν τις ροές φυσικού αερίου σε περιοχές που εκτίθενται σε ανεπιθύμητες διαταραχές της προσφοράς. Επιπλέον, η ανάπτυξη νέων υποδομών, με τη μορφή των αντίστροφων ροών, χώρων αποθήκευσης και εγκαταστάσεων υγροποιημένου φυσικού αερίου, έχει βελτιώσει την ασφάλεια εφοδιασμού της εσωτερικής αγοράς φυσικού αερίου.

Δεύτερον, ο ρόλος της Ουκρανίας ως χώρα διέλευσης για το ρωσικό φυσικό αέριο έχει αποδυναμωθεί επειδή η Ρωσία διαφοροποίησε τις διαδρομές εξαγωγών φυσικού αερίου της (βλ. το παραπάνω γράφημα). Οι δυνατότητες εξαγωγών της Ρωσίας προς την ΕΕ αυξήθηκαν κατά 55 bcm ετησίως, όταν ο αγωγός Nord Stream, που συνδέει τη Ρωσία και τη Γερμανία, τέθηκε σε πλήρη λειτουργία το 2012. Επιπλέον, η εξαγορά της Beltransgaz στα τέλη του 2011 επέτρεψε στην Gazprom να αναλάβει τον έλεγχο του GTS της Λευκορωσίας. Με αυτή την κίνηση, η Gazprom έπιασε με ένα σμπάρο δύο τρυγόνια. Όχι μόνο κέρδισε άλλη μία διαδρομή απευθείας εφοδιασμού της ΕΕ, αλλά, επίσης, απαλλάχτηκε από το στοιχείο της διέλευσης για το φυσικό αέριο που ρέει μέσω του αγωγού Yamal. Ο αγωγός Yamal-Europe μεταφέρει ρωσικό φυσικό αέριο μέσω της Λευκορωσίας στην Πολωνία και τη Γερμανία και έχει ετήσια παραγωγική ικανότητα 33 bcm. Σε περίπτωση μιας άλλης κρίσης, εάν χρησιμοποιηθούν σε πλήρη δυναμικότητα, οι δύο διάδρομοι παροχής, θα επιτρέψουν στην Gazprom να μεταφέρει έως 88 bcm ετησίως, ή το 83% των συνολικών ρωσικών εξαγωγών το 2012 στο σύστημα φυσικού αερίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Επιπλέον, η εξαγορά της Beltransgaz και η κατασκευή του αγωγού Nord Stream επέτρεψε στην  Gazprom να ανακατευθύνει τις ροές φυσικού αερίου που προορίζονται για τους πελάτες της που βρίσκονται στην Κεντρική και Βορειοδυτική Ευρώπη σε αυτές τις πιο βολικές εξαγωγικές οδούς. Κατά συνέπεια, χώρες όπως η Πολωνία, η Γερμανία ή η Γαλλία θα είναι ουσιαστικά προστατευμένες από πιθανές διακοπές στην παροχή φυσικού αερίου που διέρχεται από την Ουκρανία.

Τέλος, η επιτυχής ολοκλήρωση του έργου South Stream (με την προβλεπόμενη παραγωγική ικανότητά του των 63 bcm ετησίως) θα μπορούσε να μειώσει περαιτέρω τη σημασία της Ουκρανίας ως χώρα διέλευσης. Όντας επί του παρόντος υπό κατασκευή, ο αγωγός South Stream θα μεταφέρει ρωσικό φυσικό αέριο μέσω της Μαύρης Θάλασσας στη νοτιοανατολική Ευρώπη. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η εξέλιξη αυτή μπορεί να είναι ευπρόσδεκτη από τη Μόσχα και τις Βρυξέλλες, ωστόσο θα αυξήσει την ισχύ της Gazprom στην αγορά της Ευρώπης. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς  η ίδια η ΕΕ έχει προχωρήσει στη μετάβαση στην τιμολόγηση κομβικών σημείων, ως μηχανισμού τιμολόγησης του φυσικού αερίου. Σε αντίθεση με την τιμαριθμική αναπροσαρμογή του πετρελαίου, η βασική κινητήρια δύναμη των τιμών στο πλαίσιο αυτού του μηχανισμού τιμολόγησης δεν είναι η τιμή του πετρελαίου, αλλά η αξία της αγοράς του φυσικού αερίου, ως αποτέλεσμα της ισορροπίας μεταξύ προσφοράς και ζήτησης. Πράγματι, αν ολοκληρωθεί, ο αγωγός South Stream θα αυξήσει την ικανότητα των εξαγωγών της Gazprom προς την ΕΕ στο ανώτατο όριο των 269 bcm ετησίως, οι οποίες υπερβαίνουν, σε μεγάλο βαθμό, τον τρέχοντα όγκο των προμηθειών φυσικού αερίου από τη Ρωσία προς τα κράτη μέλη της ΕΕ, ο οποίος ανήλθε σε περίπου 105 bcm το 2012 . Σύμφωνα με έναν μηχανισμό τιμολόγησης που έχει ως βάση του τα κομβικά σημεία, αυτή η πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα θα μπορούσε να επιτρέψει στην Gazprom να αυξήσει τις προμήθειες φυσικού αερίου με απώτερο σκοπό να επηρεαστούν τα επίπεδα των τιμών σε επιλεγμένα ευρωπαϊκά κομβικά σημεία (π.χ. κάνοντας τις εναλλακτικές λύσεις στο ρωσικό φυσικό αέριο ασύμφορες).

Η περαιτέρω πρόοδος στην ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς φυσικού αερίου στην ΕΕ έχει μειώσει την αδυναμία της ΕΕ στις διαταραχές των εισαγωγών φυσικού αερίου. Ωστόσο, οι νέοι κανόνες της αγοράς επηρεάζουν επίσης τη συμπεριφορά των εξωτερικών προμηθευτών φυσικού αερίου. Πιο συγκεκριμένα, μπορούμε να παρατηρήσουμε τις πρόσφατες κινήσεις της Ρωσίας καθώς προσπαθεί να εξασφαλίσει τη μακροπρόθεσμη επιρροή της στην αγορά φυσικού αερίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Θα πρέπει να περιμένουμε να δούμε περαιτέρω στρατηγικές εξελίξεις στην παροχή φυσικού αερίου της ΕΕ στο εγγύς μέλλον.

(των Julian Wieczorkiewicz και Arno Behrens, capital.gr)