Μάνθος Σανταμούρης: Η κοινωνία χρειάζεται ενεργειακή εκπαίδευση

Για τριάντα και πλέον χρόνια οι αλλαγές που πέρασαν στην ελληνική νομοθεσία, όσον αφορά την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων ήταν σχεδόν ανύπαρκτες. Η Ελλάδα καλείται σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα να αλλάξει μια νοοτροπία δεκαετιών και να καλύψει το χαμένο χρόνο. Ο δρόμος που πρέπει να διανύσει είναι μακρύς, ωστόσο ο Δρ. Μάνθος Σανταμούρης, πρόεδρος του Κέντρου Ανανεώσιμων Πηγών και Εξοικονόμησης Ενέργειας (ΚΑΠΕ), είναι αισιόδοξος και πιστεύει ότι στο τέλος θα τα καταφέρουμε. «Δύο είναι οι άξονες, στους οποίους πρέπει να κινηθούμε: ο πρώτος αφορά την εκπαίδευση και ο δεύτερος είναι η επιμονή», υποστηρίζει ο ίδιος σε συνέντευξή του στην εφημερίδα «Κόσμος του Επενδυτή» και θέλει να πιστεύει ότι τελικά θα σπάσει σιγά σιγά το καθεστώς της πολύχρονης απραξίας.

- Ποιο είναι το αντικείμενο εργασιών του ΚΑΠΕ;

Η πρώτη μεγάλη δουλειά του ΚΑΠΕ είναι ότι παρέχει ενεργειακές υπηρεσίες στο ίδιο το κράτος, δηλαδή βοηθάει στη χάραξη ενεργειακής πολιτικής, συμβουλεύει τις αρμόδιες υπηρεσίες για διάφορα θέματα, τρέχει προγράμματα τα οποία δείχνουν ποιες είναι οι τάσεις της αγοράς, ποιες είναι οι συνέπειες μιας ουσιαστικά μεγάλης ενεργειακής πολιτικής.

Η δεύτερη πολύ σημαντική δράση είναι η έρευνα. Το ΚΑΠΕ κάνει εφαρμοσμένη έρευνα σε θέματα ενέργειας και κυρίως σε θέματα ανανεώσιμων πηγών και εξοικονόμησης ενέργειας, με στόχο να παράγει νέα συστήματα, νέα προϊόντα, νέες τεχνολογίες, οι οποίες ουσιαστικά βελτιώνουν την απόδοση των ήπιων μορφών ενέργειας. Και ο τρίτος πολύ μεγάλος άξονας δράσης του ΚΑΠΕ είναι ότι προσφέρει υπηρεσίες στους πολίτες, έτσι ώστε να μπορέσουν να προωθηθούν μέσα στην κοινωνία όλες αυτές οι τεχνολογίες που αναπτύσσονται στο ΚΑΠΕ.

- Ποιοι είναι οι στόχοι του ΚΑΠΕ;

Οι μεγάλοι στόχοι του ΚΑΠΕ έχουν να κάνουν με τους μεγάλους στόχους του ελληνικού κράτους. Το κράτος αυτή τη στιγμή, στο πλαίσιο της πολιτικής για την αποτροπή της κλιματικής αλλαγής, έχει στην πραγματικότητα τον περίφημο στόχο «20-20-20», δηλαδή 20% μείωση των αερίων του θερμοκηπίου, 20% αύξηση της ενεργειακής αποδοτικότητας και 20% αύξηση της ενέργειας που παράγεται από ανανεώσιμες πηγές. Το ΚΑΠΕ είναι ενταγμένο σε αυτή την προσπάθεια για την επίτευξη αυτού του σπουδαίου στόχου.

- Θα τα καταφέρει τελικά η Ελλάδα να ανακοινώσει την επίτευξη των στόχων;

Πιστεύω ότι θα φτάσει πάρα πολύ κοντά και σχεδόν θα τα καταφέρει. Υπάρχει πολιτική βούληση. Υπάρχει το επιστημονικό δυναμικό, το οποίο μπορεί να βοηθήσει προς αυτή την κατεύθυνση. Σιγά σιγά βελτιώνονται οι συνθήκες στην αγορά, έτσι ώστε να γίνει εφικτό. Πιστεύω ότι θα φτάσουμε πολύ κοντά. Δεν ξέρω κατά πόσο θα μπορέσουμε να πετύχουμε το 20% εξοικονόμησης ενέργειας μέχρι τότε, αλλά πιστεύω ότι θα το προσεγγίσουμε πάρα πολύ. Έτσι κι αλλιώς, αυτό δεν είναι δεσμευτικός στόχος.

- Το γεγονός ότι ο στόχος δεν είναι δεσμευτικός μπορεί να μας δώσει ένα άλλοθι, ώστε να αφήσουμε την προσπάθεια στη μέση;

Δεν αρκεί μέσα σε μια κοινωνία να τεθούν οι στόχοι, που κι αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό, πρέπει να φτιάξεις και τις υποδομές που θα σε οδηγήσουν στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Δυστυχώς, μέχρι τώρα στην Ελλάδα δεν ήμασταν μαθημένοι να δουλεύουμε έτσι. Πολλές φορές βάζαμε στόχους σαν χώρα, είτε γιατί μας το επέβαλε η Ε.Ε. μέσω των οδηγιών είτε γιατί υπήρχε η πολιτική βούληση, αλλά σπανίως αυτοί οι στόχοι προσεγγίζονταν, για τον απλούστατο λόγο ότι δεν ξέραμε τον τρόπο να τους προσεγγίσουμε.

- Ένα παράδειγμα ;

Η Ελλάδα από το 1979 δεν είχε κανονισμό για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων ή για την προστασία των κτιρίων. Από το 1979, που θεσπίστηκε ο πρώτος κανονισμός θερμομόνωσης στην Ελλάδα, δεν ξανάγινε τίποτα. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι οι προκλήσεις στον τομέα των κτιρίων είναι εξαιρετικά μεγάλες, η τεχνολογία, η οποία ουσιαστικά είναι διαθέσιμη αυτή τη στιγμή στην αγορά, δίνει τεράστιες δυνατότητες να βελτιωθούν τα κτίρια, παρ’ όλο που το φορτίο που επωμίζονται οι πολίτες είναι πάρα πολύ μεγάλο, αφού καλούνται οι ίδιοι να πληρώνουν τα ενεργειακά ελλείμματα.

Στην πραγματικότητα, δεν έγινε καμία προσαρμογή. Αφέθηκε η αγορά να αυτορυθμιστεί, με αποτέλεσμα τα κτίρια τα οποία κατασκευάζονταν δεν είχαν καμία σχέση με τη σύγχρονη τεχνολογία. Γι’ αυτό η Ελλάδα παρουσιάζει δυόμισι φορές μεγαλύτερη κατανάλωση ενέργειας για θέρμανση συγκριτικά με τη Σουηδία. Οι Έλληνες πολίτες πληρώνουν τεράστια ποσά, για να αγοράζουν ενέργεια. Το κράτος ξοδεύει τεράστια ποσά για να αγοράζει εισαγόμενη ενέργεια υ και η χώρα παράγει πάρα πολύ μεγάλο ποσοστό CO2, με αποτέλεσμα όλοι οι δείκτες να έχουν ξεφύγει.

- Είναι αρκετά αυτά που κάνει το κράτος, για να καλύψει το χαμένο έδαφος;

Από το 1979 έως το 2010, τριάντα και πλέον χρόνια, είναι χαρακτηριστική η αδράνεια όλων όσοι πέρασαν από νευραλγικές θέσεις, παρ’ ότι η πίεση ήταν πάρα πολύ μεγάλη πάνω τους. Παρ’ ότι η αγορά πίεζε πάρα πολύ, παρότι οι πολίτες πίεζαν, οι επιστήμονες πίεζαν, παρ’ ότι η Ε.Ε. πίεζε με τις οδηγίες, στην πραγματικότητα ελάχιστα πράγματα έγιναν. Θα μπορούσα να πω ότι δεν έγινε σχεδόν τίποτα τα 20 τελευταία χρόνια. Τώρα, για πρώτη φορά δημιουργείται ένα νέο νομοθετικό πλαίσιο. Θα μου πείτε πως ήταν υποχρεωτικό. Ναι, αλλά έγινε, και αυτό είναι σημαντικό.

Έρχονται οι ενεργειακοί επιθεωρητές, μπαίνουν υψηλά στάνταρτ για τη βελτίωση των κτιρίων, ενσωματώνονται στην ελληνική νομοθεσία όλες οι καινούργιες ευρωπαϊκές οδηγίες, αλλά ταυτόχρονα, εκτός από τη νομοθεσία, δημιουργείται και η αναγκαία κρατική υποδομή. Μπορεί όλα να έγιναν με κάποια καθυστέρηση, αλλά δεν είναι εύκολο να κινητοποιηθεί ένας μηχανισμός που τόσα χρόνια είναι πλήρως αδρανής και χωρίς τεχνογνωσία. Τα ελληνικά πανεπιστήμια είχαν την τεχνογνωσία, αλλά δεν την είχε κράτοςί.

- Το οποίο κράτος, τι άλλο μπορεί να κάνει εκτός από το νομοθετικό πλαίσιο;

Να ασκήσει επιδεικτικές πολιτικές. Τι θέλω να πω με αυτό; Ένα παράδειγμα είναι οι πράσινες γειτονιές. Λέμε πως από το 2019 έως το 2020 όλα τα κτίρια πρέπει να είναι μηδενικής ενεργειακής κατανάλωσης. Η πολιτεία παίρνει κτίρια πολύ χαμηλού εισοδήματος, δηλαδή κτίρια 60 τ.μ., όπου ζουν πέντε, έξι άνθρωποι μέσα με μια σόμπα. Κτίρια όπου οι άνθρωποι, για να θερμανθούν, δίνουν 800 και 1.000 ευρώ ανά δίμηνο στη ΔΕΗ. Ένα εξαιρετικά υψηλό κόστος για ανθρώπους που στην πραγματικότητα δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα.

Κτίρια στα οποία η ενεργειακή ποιότητα είναι τραγική. Το κράτος λοιπόν παίρνει αυτά τα κτίρια. Θα μου πει κάποιος θα γίνει τίποτα με τις δύο αυτές περιοχές; Όχι είναι η απάντηση. Όμως όλη αυτή η διαδικασία είναι μία επίδειξη με στόχο να δείξει ότι όλα αυτά μπορούν να γίνουν, να δείξει στην κοινωνία ότι αυτό μπορεί να λειτουργήσει. Στην πραγματικότητα, για να μπορέσει να δουλέψει στην κοινωνία μια τέτοια πρόταση και να έχει πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα, χρειάζεται να έχεις συμμάχους, και οι σύμμαχοι είναι η αγορά, η κοινωνία, οι πολίτες. Έτσι, το κράτος κάνει εθελοντικές συμφωνίες με όλη τη βιομηχανία: με τη βιομηχανία υαλοπινάκων, με τη βιομηχανία μονώσεων, με τη βιομηχανία χρωμάτων, με τη βιομηχανία ηλιακών συλλεκτών, όλους όσοι σχετίζονται με την κατασκευή ενός κτιρίου, ώστε να πετύχει καλύτερες τιμές, και μέσα από αυτή τη διαδικασία αφενός δίνει το καλό παράδειγμα και αφετέρου δίνει κίνητρα στην αγορά.

Είναι μια ολιστική αντίληψη, η οποία, περνώντας βήμα βήμα μέσα στην κοινωνία, αρχίζει να σπάει σιγά σιγά όλο αυτόν τον βράχο που είχε δημιουργηθεί τα τριάντα χρόνια της απραξίας.

- Είναι εύκολο να επιτευχθούν αποτελέσματα;

Δεν είναι εύκολο σε μια κοινωνία με παγιωμένη νοοτροπία και ιδιόρυθμους κανόνες να αλλάξει απότομα. Η κοινωνία θα σε παραβλέψει. Από την άλλη πλευρά δεν αρκεί να θεσπίσεις ένα νόμο παράλληλα να φτιάξεις έναν μηχανισμό αστυνόμευσης, ο οποίος και θα ελέγχει εάν οι νέοι κανόνες εφαρμόζονται. Το κράτος δεν οφείλει να θέτει τα πλαίσια μέσω των νόμων κι ούτε μόνο να αστυνομεύει την εφαρμογή τους. Αυτό που οφείλει να κάνει είναι να δίνει το καλό παράδειγμα. Εξ ου και το πρόγραμμα ανακαίνισης των δημόσιων κτιρίων ή η προκήρυξη της κατασκευής πράσινων σχολείων. Ταυτόχρονα, το κράτος δίνει και το υπόδειγμα για το πώς πρέπει να γίνει μια διαδικασία αύξησης της ενεργειακής απόδοσης ενός κτιρίου. Εκπαιδεύει τους ανθρώπους και έτσι από κάτι το οποίο αρχικώς φαίνεται μικρό χτίζει τον συνολικό στόχο.

- Και τα αποτελέσματα πότε θα είναι ορατά;

Στην πραγματικότητα, θα αρχίσει να φαίνεται μια τάση μέσα σε μια τριετία, αλλά θέλει πολύ σκληρή δουλειά, ήδη έχουν αρχίσει και φαίνονται μερικά πράγματα. Η κατανάλωση ενέργειας βρίσκεται σε συνάρτηση με την οικονομική κατάσταση. Όταν ουσιαστικά μειώνονται οι οικονομικές δυνατότητες των πολιτών, μειώνεται και η κατανάλωση ενέργειας. Γενικά, υπάρχει ο κανόνας που λέει πως 1% αύξηση του ΑΕΠ αντιστοιχεί σε 1% αύξηση της ενέργειας. Είναι αναμενόμενη, λοιπόν, η πτώση της ενεργειακής κατανάλωσης το τελευταίο διάστημα.

Είναι μονόδρομος στην πραγματικότητα αυτή η πολιτική, είναι μονόδρομος τα νομοθετικά πλαίσια ώστε να εκπαιδευθεί ο κόσμος, να επιμείνεις, αλλά να δώσεις και το καλό παράδειγμα και να κάνεις επιδεικτικές δράσεις. Δεν γίνεται διαφορετικά. Η Γερμανία από το 1979 μέχρι σήμερα έχει αλλάξει πέντε φορές τη νομοθεσία για την κατασκευή κτιρίων. Όλα αυτά τα χρόνια έχει κάνει τεράστια δουλειά, εμείς τα χάσαμε όλα αυτά. Και πρέπει να καλύψουμε αυτό το κενό πάρα πολύ γρήγορα. Δεν είναι εύκολο . Όλα αυτά τα χρόνια έχει δημιουργηθεί και μια λάθος νοοτροπία.

Έχει δημιουργηθεί ένα επιστημονικό δυναμικό το οποίο σκέφτεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο, το οποίο δεν έχει εκπαιδευτεί...

- Και πώς μπορεί να αλλάξει αυτό;

Αυτό το κομμάτι θέλει τεράστια επιμονή. Επιμονή στην εκπαίδευση, επιμονή στη νομοθεσία.

Πιστεύω ότι οι Έλληνες επιστήμονες θέλουν πάρα πολύ να κάνουν δουλειά υψηλής ποιότητας. Δεν τους ενδιαφέρει αυτή τη στιγμή να κατασκευάζουν κτίρια χαμηλής ποιότητας ή φτηνά κτίρια, τα οποία τους υποχρεώνει η αγορά να το κάνουν. Τους λείπουν γνώσεις από τη μία, αλλά από την άλλη γίνεται μια σημαντική προσπάθεια Στο Διαδίκτυο θα δημιουργηθεί μια πλατφόρμα που θα δίνει τη δυνατότητα της εκπαίδευσης εξ αποστάσεως σε θέματα εξοικονόμησης ενέργειας και εναλλακτικών μορφών, η οποία θα προσφέρεται σε όλους τους Έλληνες, που μέσω του υπολογιστή τους ανά πάσα στιγμή θα μπορούν να εκπαιδεύονται ό,τι ώρα θέλουν, όποτε θέλουν. Επίσης θα παρέχονται και πιστοποιητικά. Υπάρχει η σκέψη στη συνέχεια το πρόγραμμα αυτό να αναβαθμιστεί και σε συνεργασία με τα πανεπιστήμια να δίνεται η δυνατότητα εκπαίδευσης επιπέδου master.

«Ένα βιοκλιματικό σπίτι σε αποζημιώνει πολλαπλάσια…»

- Ποια είναι τα λάθη τα οποία μέχρι και σήμερα εξακολουθούν και γίνονται στις κατασκευές νέων σπιτιών;

Δεν θα μιλήσω για λάθη, θα μιλήσω για χαμηλή ποιότητα στην προστασία του κτιρίου και για χαμηλή περιβαλλοντική ποιότητά του. Δεν σχεδιάζονται τα κτίρια ως πρότυπα υψηλής ποιότητας. Με λίγες εξαιρέσεις δεν προσφέρεται στον πολίτη ένα κτίριο το οποίο είναι σίγουρο ότι δεν θα παρουσιάσει ρύπανση, γεγονός που θα έχει επίπτωση στην υγεία του, ή θα προστατεύει τον πολίτη από την υπερθέρμανση το καλοκαίρι ή από το υπερβολικό κρύο το χειμώνα. Στη συνέχεια, ο ίδιος ο πολίτης αναγκάζεται να καλύψει το έλλειμμα κατασκευής με περισσότερα air condition ή με περισσότερο πετρέλαιο. Τα στάνταρτ κατασκευής που κυριαρχούν σήμερα δεν είναι αυτά που θα έπρεπε να υπήρχαν σύμφωνα με την υπάρχουσα τεχνολογία.

- Εάν υποθέσουμε ότι τα στανταρτ κατασκευής διαμορφωθούν σύμφωνα με την υπάρχουσα τεχνολογία, πόσο θα αυξηθεί το κόστος κατασκευής;

Έχω σχεδιάσει πάνω από 3.000 ενεργειακά και βιοκλιματικά σπίτια σε ολόκληρο τον κόσμο. Ένα τέτοιο κτίριο έχει σημαντικά υψηλότερο κόστος για την κατασκευή του κελύφους, περίπου 3% με 4% πάνω από το συμβατικό. Δηλαδή θα πρέπει να βάλεις περισσότερη μόνωση, καλύτερα τζάμια, καλύτερες βαφές, καλύτερα σκιάστρα. Από την άλλη πλευρά, οι ανάγκες που θα έχεις για θέρμανση θα είναι πολύ μικρότερες, άρα το μηχανολογικό σύστημα θέρμανσης θα είναι πολύ μικρότερο, άρα η κατασκευή μπορεί να εξοικονομήσει από εκεί κάποια χρήματα. Επομένως, στην πραγματικότητα η επιβάρυνση στην κατασκευή δεν είναι τόσο μεγάλη. Ακόμα και αυτή η επιβάρυνση όμως είναι προς το όφελος του πολίτη.