Νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις ΑΠΕ: Οι Νομικές Προεκτάσεις 

Με την υπουργική απόφαση υπ’ αριθμ. ΥΠΕΝ/ΔΝΕΠ/89998/3072/19.08.2026 του Υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας τέθηκε σε ισχύ το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ). Πρόκειται για την πρώτη αναθεώρηση, μετά από δεκαεπτά χρόνια, του Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τις ΑΠΕ το οποίο θεσπίσθηκε το 2008. Η αναθεώρηση πραγματοποιείται, λαμβάνοντας υπόψη τις εξελίξεις της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής, τους αναθεωρημένους στόχους του Εθνικού Σχεδίου για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ) και το νέο ενωσιακό πλαίσιο για τις ΑΠΕ, ιδίως την Οδηγία (ΕΕ) 2023/2413 (RED III), καθώς και την εξέλιξη τεχνολογιών που δεν καλύπτονταν από το προϊσχύσαν χωροταξικό πλαίσιο. Το νέο πλαίσιο δεν περιορίζεται στη μεταβολή επιμέρους κριτηρίων χωροθέτησης, αλλά φιλοδοξεί να σηματοδοτήσει μια νέα ισορροπία μεταξύ της επιτάχυνσης της ενεργειακής μετάβασης και της ενισχυμένης προστασίας του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος, επιχειρώντας να καταστήσει σαφέστερα τα όρια των περιοχών που προορίζονται για ανάπτυξη έργων ΑΠΕ. Παράλληλα, λαμβάνει υπόψη τις κατευθύνσεις των εγκεκριμένων ΕΧΠ για τον τουρισμό και τη βιομηχανία επιδιώκοντας τον συντονισμό των επιμέρους τομεακών χωρικών πολιτικών στα ζητήματα όπου οι αντίστοιχες δραστηριότητες αλληλεπιδρούν χωρικά.

Επικαιροποίηση του χωρικού σχεδιασμού

Ως προς τη χωρική οργάνωση των επιμέρους μορφών ΑΠΕ, το νέο πλαίσιο ακολουθεί διαφορετική προσέγγιση ανάλογα με το είδος της τεχνολογίας. Για τις εγκαταστάσεις εκμετάλλευσης της ηλιακής ενέργειας, ο εθνικός χώρος αντιμετωπίζεται συνολικά, ενώ για τις αιολικές εγκαταστάσεις προβλέπεται ειδική κατηγοριοποίηση του εθνικού χώρου. Ειδικότερα, για τη χωροθέτηση αιολικών εγκαταστάσεων ο εθνικός χώρος διακρίνεται σε ηπειρωτική χώρα, Αττική και Μητροπολιτική Περιοχή Θεσσαλονίκης, νησιωτική χώρα και υπεράκτιο θαλάσσιο χώρο. Περαιτέρω, η ηπειρωτική χώρα διακρίνεται σε Περιοχές Καταλληλότητας και Περιοχές Επιτάχυνσης.

Νέα δεδομένα για τους αιολικούς σταθμούς

Αναφορικά με τους αιολικούς σταθμούς, ορίζονται Περιοχές Καταλληλότητας. Πρόκειται για Δημοτικές Ενότητες με σημαντικό αιολικό δυναμικό, άνω των 4 m/sec κατά μέσο όρο, στις οποίες καταρχήν επιτρέπεται η ανάπτυξη αιολικών εγκαταστάσεων, υπό την τήρηση των προβλεπόμενων χωροταξικών και περιβαλλοντικών κριτηρίων. Εντός αυτών μπορούν να καθορίζονται Περιοχές Επιτάχυνσης, κατά την έννοια της RED III και του ν. 5299/2026, οι οποίες συνδέονται με επιταχυνόμενες διαδικασίες αδειοδότησης.

Στον τομέα των χερσαίων αιολικών σταθμών, το νέο πλαίσιο αναθεωρεί τα κριτήρια φέρουσας ικανότητας των Δημοτικών Ενοτήτων. Διατηρείται το ποσοστό κάλυψης 8% στις υφιστάμενες Περιοχές Αιολικής Προτεραιότητας, ενώ προβλέπονται νέα όρια για τις Περιοχές Καταλληλότητας και για συγκεκριμένες κατηγορίες περιοχών, όπως ορισμένες νησιωτικές και ιδιαίτερου χαρακτήρα περιοχές. Παράλληλα, αποκλείεται η εγκατάσταση αιολικών πάρκων εντός της περιοχής του Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας – Αττικής και της Μητροπολιτικής Περιοχής Θεσσαλονίκης. Κατ’ εξαίρεση, επιτρέπεται αποκλειστικά η αντικατάσταση υφιστάμενων ανεμογεννητριών στο πλαίσιο έργων ριζικής ανανέωσης ή τεχνολογικού εκσυγχρονισμού, χωρίς επέκταση του αιολικού σταθμού. 

Επιπλέον, αποκλείεται η χωροθέτηση αιολικών εγκαταστάσεων σε περιοχές με υψόμετρο άνω των 1.200 μ., καθώς και σε νησιά έκτασης μικρότερης των 300 τ.χλμ., με εξαίρεση τις περιπτώσεις όπου οι εγκαταστάσεις εξυπηρετούν αποκλειστικά κρίσιμες ή κοινωφελείς υποδομές ή κρίνονται αναγκαίες για την ασφάλεια του συστήματος.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η συστηματικότερη ρύθμιση των υπεράκτιων αιολικών πάρκων, για τα οποία καθορίζονται ειδικοί κανόνες χωροθέτησης και ζώνες αποκλεισμού.

Ειδικοί κανόνες για τα φωτοβολταϊκά

Σημαντικές μεταβολές εισάγονται και ως προς τη χωροθέτηση των φωτοβολταϊκών σταθμών. Το νέο Πλαίσιο προσδιορίζει Περιοχές Προτεραιότητας για την ανάπτυξη εγκαταστάσεων ηλιακής ενέργειας, στις οποίες μπορούν να καθορίζονται και Περιοχές Επιτάχυνσης, ως υποσύνολο των πρώτων. Στις Περιοχές Προτεραιότητας περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, άγονες ή μη αρδευόμενες εκτάσεις, εκτάσεις που έχουν μεταβληθεί ή υποβαθμιστεί από προηγούμενες χρήσεις καθώς και περιοχές με ευχέρεια διασύνδεσης με το δίκτυο.

Παράλληλα, θεσπίζεται φέρουσα ικανότητα για τις φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις, με το μέγιστο ποσοστό εδαφικής κάλυψης να ορίζεται στο 1,5% της συνολικής έκτασης κάθε Περιφερειακής Ενότητας. Διευρύνονται επίσης οι περιοχές αποκλεισμού και θεσπίζονται ειδικότερα κριτήρια για την προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος. Επιπλέον, εισάγεται η υποχρέωση εκπόνησης μελετών ορατότητας για φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις που χωροθετούνται σε οπτική επαφή με ευαίσθητα στοιχεία του πολιτιστικού περιβάλλοντος.

Ρυθμίσεις για λοιπές τεχνολογίες ΑΠΕ

Το νέο πλαίσιο επικαιροποιεί και τα κριτήρια χωροθέτησης για τις υπόλοιπες τεχνολογίες παραγωγής ενέργειας από ΑΠΕ, όπως τα μικρά υδροηλεκτρικά έργα, τις εγκαταστάσεις βιομάζας, βιοαερίου και βιομεθανίου και τις εγκαταστάσεις εκμετάλλευσης ενέργειας από γεωθερμία.

Η αποθήκευση αποκτά αυτοτελές χωροταξικό πλαίσιο

Μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες του πλαισίου αποτελεί η ένταξη, για πρώτη φορά, ειδικού κεφαλαίου για τις εγκαταστάσεις αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας. Το νέο πλαίσιο καθορίζει κανόνες και κριτήρια χωροθέτησης των μονάδων αποθήκευσης, περιοχές αποκλεισμού, ενθαρρύνει την ανάπτυξή τους σε οργανωμένες βιομηχανικές περιοχές και προβλέπει ειδικούς κανόνες όταν αυτές συνδυάζονται με σταθμούς παραγωγής από ΑΠΕ. Η πρόβλεψη αυτή αντανακλά τον ολοένα σημαντικότερο ρόλο της αποθήκευσης στη λειτουργία του ηλεκτρικού συστήματος.

Διεύρυνση των περιοχών αποκλεισμού

Το νέο πλαίσιο αναθεωρεί και διευρύνει τις περιοχές αποκλεισμού για τη χωροθέτηση έργων ΑΠΕ, περιλαμβάνοντας, μεταξύ άλλων, Περιοχές Άνευ Δρόμων (ΠΑΔ), μικρούς νησιωτικούς υγροτόπους και Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους (ΤΙΦΚ), ανάλογα με την επιμέρους τεχνολογία. Ειδικά για τις υπεράκτιες αιολικές εγκαταστάσεις, θεσπίζονται εξειδικευμένες περιοχές αποκλεισμού.

Μεταβατικές διατάξεις

Το πλαίσιο περιλαμβάνει μεταβατικές ρυθμίσεις για έργα που έχουν ήδη αδειοδοτηθεί ή βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο ωρίμανσης. Ειδικότερα, έργα νομίμως λειτουργούντα, διατηρούνται μέχρι την παύση λειτουργίας τους. Επιπλέον, άδειες εγκατάστασης εκτελούνται όπως εκδόθηκαν εντός του χρόνου ισχύος τους. Αντίστοιχα, Αποφάσεις Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων που έχουν εκδοθεί μέχρι την έναρξη ισχύος του νέου πλαισίου συνεχίζουν να ισχύουν έως τον χρόνο λήξης τους. Έργα που διαθέτουν μόνο Άδεια Παραγωγής, Βεβαίωση Παραγωγού, Βεβαίωση Ειδικών Έργων ή άδεια αποθήκευσης και δεν υπάγονται σε κάποια από τις ειδικότερες μεταβατικές ρυθμίσεις, επανελέγχονται ως προς τη συμβατότητά τους με το νέο Πλαίσιο.

Οι πρώτες αντιδράσεις στο νέο πλαίσιο

Η έκδοση του νέου πλαισίου έχει ήδη προκαλέσει αντιδράσεις σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης, ιδίως ως προς τη χωροθέτηση αιολικών εγκαταστάσεων. Οι ενστάσεις επικεντρώνονται, μεταξύ άλλων, στο όριο των 300 τ.χλμ., το οποίο έχει ως αποτέλεσμα νησιά όπως η Άνδρος, η Νάξος και η Κρήτη να μην εμπίπτουν στον συγκεκριμένο αποκλεισμό χωροθέτησης νέων αιολικών εγκαταστάσεων. Ειδικότερα, οι Δήμοι Άνδρου, Νάξου και Μικρών Κυκλάδων έχουν αποφασίσει τη δικαστική προσβολή της νέας υπουργικής απόφασης. Επιφυλάξεις έχουν εκφραστεί και στην Κρήτη, όπου το Περιφερειακό Συμβούλιο, είχε ήδη κατά το στάδιο της διαβούλευσης, διατυπώσει ομόφωνα αρνητική θέση επί της Στρατηγικής Μελέτης Περιβαλλοντικών επιπτώσεων του νέου ειδικού χωροταξικού πλαισίου.

Ιδιαίτερο σημείο προβληματισμού αποτελεί και η μεταχείριση των ήδη ώριμων έργων. Παρά τους νέους περιορισμούς χωροθέτησης, έργα που διαθέτουν ήδη ΑΕΠΟ μπορούν, υπό τις προϋποθέσεις των μεταβατικών διατάξεων, να προχωρήσουν σε περαιτέρω αδειοδότηση, κατασκευή και λειτουργία σύμφωνα με το προϊσχύσαν καθεστώς. Το ζήτημα αυτό αναδεικνύεται στον δημόσιο διάλογο ως μία από τις βασικές αιτίες των αντιδράσεων, καθώς οι νέοι χωροταξικοί περιορισμοί δεν καταλαμβάνουν αυτομάτως όλα τα ήδη αδειοδοτημένα έργα. Σε σχέση με το μείζον διακύβευμα της νομικής ασφάλειας, ένα είναι το δεδομένο, ως προκύπτει και από τη μακρά εμπειρία της δικηγορικής μας εταιρείας επί του θέματος και τον χειρισμό πλειάδας δικών ενώπιον του ΣτΕ: η ανάπτυξη ενός έργου ΑΠΕ απαιτεί προληπτικά -και όχι κατόπιν εορτής- λήψη υπόψη σειράς κριτηρίων για τη νομικά ασφαλή διεκπεραίωσή του. Εδώ  σημαντική δεν είναι μόνο η γνώση του κάθε φορά ισχύοντος νομοθετικού πλαισίου αλλά και η νομολογιακή του εξειδίκευση από τα διοικητικά δικαστήρια και το Συμβούλιο της Επικρατείας. 

Επιμέλεια: Δικηγορική Εταιρεία «Μεταξάς & Συνεργάτες» (www.metaxaslaw.gr)