Με τη δύναμή μας και την προσήλωση στους στόχους μας, οι γυναίκες μπορούμε να κερδίσουμε τον χώρο που μας αξίζει

«Η ηγεσία δεν έχει φύλο. Σε κάθε επιτυχημένη ομάδα, υπάρχουν γυναίκες με όραμα και ηγετική πυξίδα. Αυτό που χρειάζεται είναι να πιστέψουν στις ηγετικές τους ικανότητες και εφόσον το περιβάλλον επιτρέπει ισότιμα την ανάπτυξή τους, μπορούν να βρεθούν στην πρώτη γραμμή», μας λέει η Νεκταρία Καρακατσάνη, μαθηματικός με εξειδίκευση στην ενεργειακή οικονομία, ρύθμιση και στρατηγική, και μακρά εμπειρία ως σύμβουλος σε Υπουργεία, ρυθμιστικές αρχές και θεσμικούς φορείς. 

----------------------------------------------------

Ποια βήματα σας οδήγησαν στον τομέα της ενέργειας;

Έχοντας συμπληρώσει δύο δεκαετίες στον τομέα της ενέργειας, αισθάνομαι ότι αλληλεπιδρώ με έναν συναρπαστικό χώρο, που έχει ισχυρό αποτύπωμα στην ανταγωνιστικότητα της οικονομίας, την κοινωνική συνοχή, την πράσινη μετάβαση αλλά και την γεωπολιτική θέση της χώρας μας. 

Είναι ένας τομέας που εξελίσσεται δυναμικά σε πολλαπλά επίπεδα, και μαζί του εξελίσσομαι κι εγώ, αναπτύσσοντας νέες δεξιότητες και κατακτώντας νέα ορόσημα. Το ενεργειακό τοπίο θέτει διαρκώς, προκλήσεις αλλά και ευκαιρίες. Γι’ αυτό και απαιτεί τεχνογνωσία και αποτελεσματικότητα, εξειδικευμένη γνώση αλλά και σφαιρική αντίληψη. 

Το συναπάντημά μου με την ενέργεια δεν ήταν τυχαίο. Ωστόσο επηρεάστηκε καταλυτικά από χαρισματικούς ανθρώπους, που συνάντησα την κατάλληλη στιγμή και αποτέλεσαν για μένα πηγή έμπνευσης. 

Θυμάμαι έντονα, την περίοδο που ως μεταπτυχιακή φοιτήτρια στην Οξφόρδη, διερευνούσα πιθανά αντικείμενα για τη διδακτορική μου διατριβή. Η υποτροφία ήταν μια σημαντική παράμετρος στην απόφασή μου, και έτσι καλούμουν να επιλέξω ανάμεσα σε τρεις θεματικές, εξίσου ενδιαφέρουσες. Το Μathematical Finance στην Οξφόρδη, την γενετική στατιστική στο London School of Economics, ή την μοντελοποίηση των αγορών ενέργειας στο  London Business School.

Εκείνη την περίοδο, η Αγγλική αγορά ενέργειας ετοιμαζόταν για μια τεκτονική μετάβαση, που τα δομικά της στοιχεία θα αποτελούσαν αργότερα, τη βάση για την ενιαία ευρωπαϊκή αγορά (το γνωστό πλέον target model). Ο Derek Bunn, καθηγητής διεθνούς εμβέλειας, προκήρυξε μια θέση PhD, που θα εξέταζε την προσαρμογή στις νέες συνθήκες, τις νέες στρατηγικές διαχείρισης ρίσκου, και την ανίχνευση πρακτικών χειραγώγησης μέσα από την δομή των τιμών και πολύ-παραγοντικών επιδράσεων.

Ένιωσα ότι το νέο αυτό τοπίο απαντούσε στο βασικό εσωτερικό μου ζητούμενο, να εφαρμόσω τα οικονομετρικά μοντέλα σε αχαρτογράφητα νερά και με κοινωνικό αντίκτυπο. Ο στόχος που έθεσα ήταν διττός. Η προστασία των καταναλωτών ενέργειας και η εμπεριστατωμένη ενημέρωση των φορέων που διαμορφώνουν το θεσμικό πλαίσιο, με τους οποίους και ανέπτυξα στενή επιστημονική συνεργασία (ρυθμιστική αρχή, βρετανικό κοινοβούλιο, διαχειριστές, χρηματιστήρια).

Έτσι ξεκίνησε το ταξίδι μου στην ενέργεια, μια εμπειρία που εμπλουτίστηκε για 10 χρόνια σε φορείς, εταιρείες consulting και hedge funds στην Αγγλία, και έκτοτε συνεχίζεται στην Ελλάδα, τις Βρυξέλλες και αλλού, όπου αναδύονται εξελίξεις αιχμής. Στην πορεία, το αντικείμενο μου διευρύνθηκε. Από θέματα ενεργειακής ρύθμισης και καινοτομίας, σε ζητήματα ενεργειακής πολιτικής, βιώσιμης ανάπτυξης, επενδύσεων, υποδομών, και κυβερνητικής πολιτικής, γενικότερα. 

Αυτή η διεύρυνση έδωσε προστιθεμένη αξία στον τρόπο σκέψης μου, ενδυναμώνοντας τον προσανατολισμό μου προς την μεγάλη εικόνα, η οποία διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο, πολύ πριν αξιολογηθούν οι οικονομοτεχνικές παράμετροι ενός ενεργειακού ζητήματος.  

Στο πλαίσιο αυτό, το πιο σημαντικό ίσως αποτύπωμα του ενεργειακού τομέα στην εξέλιξη μου είναι η ανθεκτικότητα και η ευελιξία, η έμφαση σε λειτουργικές λύσεις και οι διευρυμένες συνεργασίες.

Βλέπουμε ότι στον τομέα της ενέργειας είναι λίγες οι γυναίκες που έχουν θέση ευθύνης. Που οφείλεται αυτό;

Αν και σε επίπεδο κατάρτισης, δεν υφίσταται πλέον φυλετικό χάσμα, καθώς γυναίκες και άντρες επιλέγουν ένα ευρύ φάσμα αντικειμένων (τεχνικής, νομικής ή οικονομικής φύσης), στις ηγετικές θέσεις η διάσταση είναι εκκωφαντική. Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, το ποσοστό γυναικών σε εκτελεστικές θέσεις του ενεργειακού τομέα δεν υπερβαίνει το 10%.

Αντίστοιχα, στην Ελλάδα, οι γυναίκες CEOs είναι ελάχιστες, όχι μόνο στην ενέργεια, αλλά και στον ευρύτερο επιχειρηματικό τομέα. Είναι αναμφίβολα θετικό ότι αυξάνεται ο αριθμός των γυναικών που αναλαμβάνουν διευθυντικές θέσεις ή θέσεις σε Διοικητικά Συμβούλια (αν και στην πλειονότητά τους πρόκειται για μη εκτελεστικές θέσεις). Συχνά ωστόσο, αυτές οι θέσεις εκλαμβάνονται ως μια γυάλινη οροφή, που συνιστά το πλαφόν της επαγγελματικής τους εξέλιξης. 

Όταν ορίστηκα Μέλος της Ολομέλειας της Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας (η οποία έχει πλέον μετασχηματιστεί σε ΡΑΑΕΥ), διαπίστωσα ότι αν και είχαν παρέλθει 15 έτη από την σύσταση της Αρχής, ήμουν η δεύτερη μόλις, γυναίκα σε έναν συνολικό αριθμό 30 και πλέον μελών. Έως και σήμερα, σε αρκετά panels συνεδρίων παραμένω δυστυχώς, η μόνη γυναίκα, αν και επιμένω στο να προσκαλούνται διακεκριμένες συνάδελφοι.

Που όμως οφείλεται η περιορισμένη παρουσία γυναικών σε ανώτερες θέσεις; 

Η ηγεσία δεν έχει φύλο. Χρειάζεται όραμα, στρατηγική, διορατικότητα και κουλτούρα αποτελεσματικής συνεργασίας.  Θεωρώ λοιπόν ότι το χάσμα που υφίσταται αντανακλά δύο σημαντικές κατηγορίες εμποδίων. 

Πρώτον, τα στερεότυπα που αντιμετωπίζουμε, μέχρι να αλλάξει η κουλτούρα της κοινωνίας μας. Αυτό που μπορούμε να αλλάξουμε, και το κάνουμε ενεργά, είναι ο τρόπος που αντιδρούμε σε αυτά. Έχουμε εκπαιδευτεί νομίζω αρκετά, ώστε να μην επιτρέπουμε σε στερεοτυπικές αντιλήψεις να μας επηρεάζουν. 

Χρειάζεται επίσης, ενδυνάμωση για να αλλάξουν τα όποια στερεότυπα και μεταξύ των γυναικών. Να αναφέρω ως σχετικό παράδειγμα ένα παράδοξο περιστατικό που συνέβη πρόσφατα, σε μια συνέντευξη για θέση εργασίας στην ενέργεια. Η διευθύντρια που έκανε τη συνέντευξη, παρά τα βιώματά της από το εξωτερικό, ανέφερε ευθέως στην υποψήφια ότι δεν της αρέσει να βλέπει γύρω της τόσες γυναίκες. Εν τέλει, επέλεξε έναν ακόμη άνδρα, παρά την ασυμμετρία προσόντων, επικαλούμενη λόγους ισορροπίας. Αυτές οι συμπεριφορές σίγουρα δεν μας πηγαίνουν μπροστά.    

Το αυτονόητο θα ήταν να αντιμετωπίζουμε τον κάθε άνθρωπο χωρίς προκατάληψη, ως μοναδική προσωπικότητα, ένα μοναδικό μίγμα δεξιοτήτων και χαρακτηριστικών, που μπορεί να αναπτυχθεί ανάλογα με την προσήλωση στο όραμα του, και τη δύναμη του να μην απορροφά μικροπρέπειες.

Το δεύτερο εμπόδιο αφορά τις κοινωνικές δομές στήριξης μιας εργαζόμενης μητέρας. Η τηλε-εργασία και άλλες μορφές ευέλικτης απασχόλησης λειτουργούν θετικά στην κατεύθυνση αυτή. Κρίσιμη παράμετρος είναι φυσικά, η στήριξη από τον σύντροφο καθώς και το ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον. Στο ευαίσθητο διάστημα των πρώτων χρόνων της μητρότητας, το πρόγραμμα «Νταντάδες της γειτονιάς» αποτελεί μια σημαντική υποστήριξη, ιδίως καθώς αναμένεται η καθολική εφαρμογή του μετά από ένα ήδη επιτυχές πιλοτικό στάδιο.

Παίζει ρόλο το φύλο στην επαγγελματική εξέλιξη, και ποιά ήταν μια χαρακτηριστική στιγμή που το αντιληφθήκατε αυτό;

Δεν θα ήθελα να υιοθετήσω μια λογική στερεοτύπων, απλά μοιράζομαι κάποιες βιωματικές διαπιστώσεις. Οι γυναίκες διαθέτουν εξαιρετική αναλυτική σκέψη, ενσυναίσθηση, και ικανότητα να ανταποκρίνονται σε πολλαπλά αντικείμενα. Παρατηρώ επίσης, ότι είναι ιδιαίτερα συνεπείς με τις αρχές τους. Συνδυάζοντας όλα αυτά τα χαρακτηριστικά, οι γυναίκες δημιουργούν ισχυρή προστιθέμενη αξία και μετρήσιμα αποτελέσματα, σε κάθε αντικείμενο που επιλέγουν.

Αυτό που χρειάζεται είναι οι γυναίκες να πιστέψουν στις ηγετικές τους ικανότητες και το περιβάλλον να επιτρέπει ισότιμα, την ανάπτυξή τους. Άντρες και γυναίκες πρέπει να πιστέψουμε στην πολλαπλασιαστική δύναμη της αρμονικής μας συνεργασίας.  

Πολλές γυναίκες νιώθουν ακόμη ότι καλούνται να αποδεικνύουν διαρκώς, την αξία τους στο εργασιακό περιβάλλον, ενώ για τους άντρες συναδέλφους τους αυτή θεωρείται δεδομένη. 

Επιπλέον, η ισορροπία μεταξύ οικογένειας και εργασίας παραμένει μια πρόκληση για αρκετές γυναίκες στην Ελλάδα. Αν και αυξάνεται η διάθεση των ανδρών να συνεισφέρουν ισότιμα, ένα σχετικά υψηλό ποσοστό θεωρεί ότι δεν χρειάζεται να εμπλακεί με «πρακτικά ζητήματα», τα οποία ωστόσο, είναι ζητήματα ουσιαστικής φροντίδας και αγάπης, που απαιτούν χρόνο και ενέργεια.

Σε μια πρόσφατη εκδήλωση, ένας άνδρας, ανώτατο διοικητικό στέλεχος, είπε χαρακτηριστικά: «τα logistics των παιδιών, δραστηριότητες, μεταφορές, φροντιστήρια, τα τρέχει η γυναίκα μου, που δεν έχει επαγγελματικές φιλοδοξίες». Πιστεύω ότι αυτή η προσέγγιση, της αποστασιοποίησης κάποιων ανδρών από τα επονομαζόμενα «logistics» των παιδιών, στερεί πολύτιμες στιγμές (επικοινωνίας, πνευματικής και συναισθηματικής σύνδεσης) και συγχρόνως, επιβαρύνει ασύμμετρα τις γυναίκες. 

Συμπερασματικά, ίσως οι γυναίκες CEOs που δεν βλέπουμε στην πράξη, να είναι γυναίκες που κάνουν μια συνειδητή επιλογή γιατί όντως δεν τις ενδιαφέρει μια τέτοια ανέλιξη. Μπορεί όμως και να έχουν εγκλωβιστεί σε ένα περιβάλλον άνισων ευκαιριών και προσδοκιών, που θεωρεί ότι πρέπει να αρκεστούν σε μια μέτρια συνθήκη.

Έχετε την αίσθηση πως υπάρχει βελτίωση στα θέματα ισότητας των φύλων στα εργασιακά ζητήματα; Μπορείτε να μοιραστείτε ένα σχετικό βίωμά σας;

Πράγματι διαπιστώνω θετικές αλλαγές, σε όλες τις εκφάνσεις. Από την εκπαίδευση και την καλλιέργεια του σεβασμού, που θέτουν τα ουσιαστικά θεμέλια, έως τις δράσεις ενδυνάμωσης και mentoring στον επαγγελματικό στίβο.

Επιπλέον, οι νέες τεχνολογίες, νέες επιχειρηματικές πρακτικές και νέες μορφές απασχόλησης μειώνουν τις ανισότητες.  Είναι ενδεικτικό ότι όλο και περισσότερες γυναίκες αναλαμβάνουν ηγετικούς ρόλους σε startups που επικεντρώνονται στην τεχνητή νοημοσύνη ή την κυβερνοασφάλεια.

Από την εμπειρία μου στο Υπουργείο Ανάπτυξης, διαπίστωσα επίσης, ότι οι γυναίκες ιδρύουν ολοένα και περισσότερες επιχειρήσεις, και ότι πλέον, υπάρχουν σημαντικά προγράμματα επιδοτήσεων και μικροχρηματοδοτήσεων, καθώς και εργαλεία στήριξης της γυναικείας επιχειρηματικότητας. 

Για παράδειγμα, το 30% των επενδύσεων της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας κατευθύνεται σε επιχειρήσεις που έχουν γυναίκες σε ηγετικές θέσεις, ποσοστό υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Ωστόσο, η προσπάθεια πρέπει να εντατικοποιηθεί, ώστε περισσότερες γυναίκες να έχουν πρόσβαση στα αναγκαία κεφάλαια και να δημιουργήσουν επιτυχημένες επιχειρήσεις.

Νιώθω ευτυχής γιατί το εργασιακό μου περιβάλλον μου δίνει την δυνατότητα να αναπτύξω πολύπλευρες ικανότητες, ισότιμα και αξιοκρατικά, και συγχρόνως, να διατηρώ την οικογενειακή μου ισορροπία.

Συμπερασματικά, πιστεύω ότι με τη δύναμή μας και την προσήλωση στους στόχους μας, οι γυναίκες μπορούμε να κερδίσουμε τον χώρο που μας αξίζει. Αν δεν μπορούμε άμεσα να αλλάξουμε τα εμπόδια που αντιμετωπίζουμε, μπορούμε σίγουρα να αλλάξουμε τον τρόπο που ανταποκρινόμαστε σε αυτά. 

Σε κάθε επιτυχημένη ομάδα, υπάρχουν γυναίκες με όραμα και ηγετική πυξίδα. Αν πιστέψουν στις ικανότητές τους, θα βρεθούν στην πρώτη γραμμή. 

--------------------------------

Σύντομο βιογραφικό

Η Νεκταρία Καρακατσάνη είναι μαθηματικός με εξειδίκευση στην ενεργειακή οικονομία, ρύθμιση και στρατηγική. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού διπλώματος από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, κάτοχος διδακτορικού από το London Business School, και έχει εκπονήσει μεταδιδακτορική έρευνα στο Warwick Business School και στο LBS. Έχει διατελέσει μέλος της Ολομέλειας της ΡΑΕ, του ACER και του ECRB, μέλος Διοικητικών Συμβουλίων (ΚΑΠΕ, ΕΑΓΜΕ, ΕΣΥΔ), σύμβουλος στο Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, στο Υπουργείο  Ανάπτυξης, καθώς και στο Ελληνικό Κοινοβούλιο. Έχει συμβάλει στην διαμόρφωση του θεσμικού πλαισίου σε τομείς της πράσινης μετάβασης, της βιομηχανικής ανάπτυξης και της καινοτομίας, στην διαμόρφωση χρηματοδοτικών εργαλείων, στην υλοποίηση έργων του Ταμείου Ανάκαμψης, και σε διεθνείς ή περιφερειακές συνεργασίες (π.χ. Regional EU Energy Platform). Έχει επιστημονικές δημοσιεύσεις σε έγκριτα ακαδημαϊκά περιοδικά (όπως Energy Economics, Journal of Forecasting, Oxford Handbook of Economic Forecasting, Non-linear Dynamics and Econometrics), και πάνω από 150 άρθρα, αναλύοντας ζητήματα που αφορούν τους καταναλωτές, τις επενδύσεις και το ρυθμιστικό πλαίσιο στον ενεργειακό τομέα.   

Το κείμενο περιλαμβάνεται στο αφιέρωμα του energypress στις «Γυναίκες της Ενέργειας», με αφορμή την 8^η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας.