Ναι, ήρθε η ώρα να μιλήσουμε για τη μείωση της ενεργειακής ζήτησης

Η Γερμανία έθεσε τον ενεργειακό της τομέα σε κατάσταση συναγερμού την περασμένη εβδομάδα, προειδοποιώντας για επερχόμενες ελλείψεις, καθώς η Ρωσία μειώνει περαιτέρω τις παραδόσεις φυσικού αερίου προς την Ευρώπη. Μειώνοντας την ικανότητα της Ευρώπης να γεμίσει τις αποθήκες της που θα χρειαστεί για το χειμώνα, η Ρωσία ενισχύει τη μόχλευσή της και χρησιμοποιεί ως όπλο τις ενεργειακές εξαγωγές στα πλαίσια της εκστρατείας της να κατακτήσει την Ουκρανία και να διασπάσει την αντίσταση της Δύσης.

Κλιμακώνοντας το συναγερμό στο δεύτερο επίπεδο - ένα βήμα πριν τις περικοπές - ο Γερμανός υπουργός ενέργειας, Ρόμπερτ Χάμπεκ, κάλεσε τους Γερμανούς να "κάνουν τη διαφορά" μειώνοντας εθελοντικά την κατανάλωσή τους ώστε να εξοικονομήσουν ενέργεια.

Ο Χάμπεκ έθιξε μια κρίσιμη και υποτιμημένη λύση για τη σημερινή ενεργειακή κρίση. Σε αντίθεση με πολλές προσεγγίσεις που υιοθετούνται, η ενισχυμένη ενεργειακή αποδοτικότητα μπορεί ταυτόχρονα να μειώσει τη ρωσική μόχλευση, να αντιμετωπίσει τις υψηλές τιμές και να ρίξει τους ρύπους. Στην πραγματικότητα, η αποδοτικότητα και η εξοικονόμηση - από τη ρύθμιση του θερμοστάτη και τη μειωμένη χρήση αυτοκινήτου ως τα έξυπνα δίκτυα και τις μονώσεις των κτηρίων - είναι από τις ταχύτερους, φθηνότερους και ευκολότερους τρόπους αντιμετώπισης όλων αυτών των προκλήσεων. 

Καθώς η χειρότερη κρίση δεν έχει έρθει ακόμα, οι πολιτικοί ανά τον πλανήτη πρέπει να καταστήσουν την εξοικονόμηση βραχυπρόθεσμα, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα ως κεντρικό κομμάτι της στρατηγικής τους. Δυστυχώς, η έκκληση της Γερμανίας στους πολίτες και τις επιχειρήσεις για εξοικονόμηση είναι η εξαίρεση στις προσεγγίσεις των περισσότερων κρατών για αντιμετώπιση των ενεργειακών ελλείψεων.

Οι ευρωπαϊκοί φόβοι ότι η Ρωσία θα κόψει τις προμήθειες έγιναν πραγματικότητα τις τελευταίες εβδομάδες. Μετά από επιλεκτικές περικοπές σε συγκεκριμένες χώρες, η Ρωσία μείωσε τη χωρητικότητα στον βασικό αγωγό προς τη Γερμανία κατά 60% και μείωσε τις εξαγωγές προς πολλές άλλες. Η τιμή αερίου στην Ευρώπη αυξήθηκε κατά πάνω από 50% και οι τιμές ηλεκτρισμού έφτασαν στα υψηλότερα επίπεδα από το Δεκέμβριο του 2021. Αντιδρώντας, δέκα κράτη-μέλη ανακήρυξαν κατάσταση συναγερμού σε διάφορα στάδια.

Εντωμεταξύ, η τιμή πετρελαίου επίσης παραμένει κοντά σε ιστορικά υψηλά με περιορισμένη παραγωγή διεθνώς, μειωμένες ρωσικές εξαγωγές και δυνατότητα διΰλισης. Οι υψηλές τιμές ντίζελ και καυσίμων συμβάλλουν στον πληθωρισμό, ασκούν πίεση στα νοικοκυριά και δημιουργούν πολιτικό πονοκέφαλο στις πρωτεύουσες ανά τον πλανήτη. Στην Ουάσιγκτον, για παράδειγμα, ο πρόεδρος Μπάιντεν κάλεσε πρόσφατα το Κογκρέσο να απαλείψει τον ομοσπονδιακό φόρο στη βενζίνη.

Τα κράτη εν πολλοίς αντιδρούν στην κρίση αναζητώντας εναλλακτικές πηγές πετρελαίου και αερίου και αυξάνοντας τη χρήση άνθρακα. Εκτός από τις αμερικανικο-γερμανικές μακροπρόθεσμες συμφωνίες για προμήθεια LNG, οι ευρωπαϊκές χώρες αναζητούν αντίστοιχα συμβόλαια με το Κατάρ. Η Γερμανία, η Ολλανδία, η Φινλανδία, η Γαλλία και άλλα κράτη ανακοίνωσαν σχέδια κατασκευής νέων τερματικών LNG. Η Γερμανία που ακόμη δεν διαθέτει ούτε ένα τερματικό και έτσι έγινε ακόμα πιο εξαρτημένη από το ρωσικό αέριο, τώρα σχεδιάζει τρεις τέτοιες μονάδες και η κυβέρνηση ναύλωσε τέσσερις πλωτές μονάδες αποθήκευσης και αεριοποίησης - ειδικά πλοία που εγκαθίστανται πιο γρήγορα για να εισάγουν αέριο ενώ τα τερματικά κατασκευάζονται.

Η Ολλανδία εξετάζει την επανέναρξη του μεγαλύτερου χερσαίου κοιτάσματος φυσικού αερίου που είχε κλείσει λόγω των σεισμών, πιθανώς λόγω της εξόρυξης. Η Γερμανία, η Αυστρία, η Ιταλία και η Ολλανδία ανακοίνωσαν την ανάσταση παλαιών μονάδων άνθρακα (όμως όχι πυρηνικών, τα οποία η Γερμανία εξακολουθεί άσκοπα να σχεδιάζει να κλείσει φέτος). Και την περασμένη εβδομάδα ο Μπάιντεν συνομίλησε με τις διοικήσεις των πετρελαϊκών ώστε να βρει τρόπους ενίσχυσης της αμερικανικής παραγωγής πετρελαίου και της διΰλισης.

Όλα αυτά τα βήματα είναι κατάλληλες, αν και θλιβερές απαντήσεις στην τωρινή κρίση. Όπως έχουμε γράψει στο παρελθόν, η σκληρή αλήθεια είναι ότι η αντικατάσταση μεγάλου μέρους της ρωσικής ενεργειακής προμήθειας για την εξασφάλιση ασφαλούς και οικονομικού εφοδιασμού καυσίμων για τους καταναλωτές θα απαιτήσει την εκμετάλλευση πηγών εκτός των ορυκτών καυσίμων και επένδυση σε περισσότερες υποδομές, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα έως μεσοπρόθεσμα.

Η ώθηση για περισσότερη ενεργειακή προμήθεια εκτείνεται και στην καθαρή ενέργεια βεβαίως, όπου η Ευρώπη αυξάνει τις επενδύσεις σε καθαρή ενέργεια και αναβαθμίζει τους στόχους της.

Όμως όλες αυτές οι προσπάθειες για εξόρυξη, για χρήση των διϋλιστηρίων στο μέγιστο, για κατασκευή μονάδων LNG δισεκατομμυρίων και για επιτάχυνση της καθαρής ενέργειας στην Ευρώπη πρέπει επίσης να συνοδευτούν από πολύ πιο σημαντικά προγράμματα περιορισμού της χρήσης ενέργειας. Εν μέσω της έμφασης για ώθηση των ΑΠΕ και καταπολέμηση των ορυκτών καυσίμων, ο πλανήτης δυστυχώς αγνόησε ένα από τα πιο σημαντικά ενεργειακά γεγονότα: Οι επενδύσεις στην εξοικονόμηση και η διατήρηση της ζήτησης είναι συχνά οι πιο φθηνοί και γρήγοροι τρόποι για περιορισμό της χρήσης πετρελαίου, αερίου και άνθρακα, όπως και για μείωση της ανάγκης αντικατάστασης των ρωσικών προμηθειών (για να μη μιλήσουμε για τις εκπομπές ρύπων).

Σύμφωνα με τον ΙΕΑ, η προσαρμογή του θερμοστάτη μόλις κατά 1 βαθμό Κελσίου στα ευρωπαϊκά κτήρια μπορεί να μειώσει την κατανάλωση αερίου κατά 10 δισ. κ.μ. ετησίως. Συγκριτικά, ο Μπάιντεν δεσμεύτηκε το Μάρτιο να παραδώσει 15 δισ. κ.μ. αερίου παραπάνω στην Ευρώπη φέτος. Και ο οδικός χάρτης του ΙΕΑ για επίτευξη μηδενικών εκπομπών προβλέπει ότι η εξοικονόμηση θα έχει τη δεύτερη μεγαλύτερη συνεισφορά την επόμενη δεκαετία μέσω μέτρων όπως η αναβάθμιση των κτηρίων, η στροφή σε λιγότερο ενεργοβόρες συσκευές, η χρήση αυστηρότερων προδιαγραφών για τα οχήματα και η βελτίωση της ανάκτησης θερμότητας στη βιομηχανία. Και ενώ η καλύτερη αποδοτικότητα ορισμένες φορές καταλήγει να ενισχύει τη χρήση ενέργειας - γνωστό ως το φαινόμενο αναπήδησης - τα καθαρά οφέλη της εξοικονόμησης και της διατήρησης είναι τεράστια, γρήγορα και έναντι χαμηλού κόστους.

Φυσικά, το ευρωπαϊκό σχέδιο REPower EU περιλαμβάνει στόχο ενίσχυσης της εξοικονόμησης από το 9% στο 13% ως το 2030 σε σχέση με το βασικό σενάριο του 2020. Η Γαλλία, για παράδειγμα, ανακοίνωσε αύξηση των επιδοτήσεων του 2018 για την αναβάθμιση κτηρίων και την εγκατάσταση ηλεκτρικών καυστήρων για αντικατάσταση των αντίστοιχων με αέριο. Καθώς διαθέτει πολλά παλαιά κτήρια, οι ειδικοί έχουν αναγνωρίσει το κτηριακό απόθεμα της Γαλλίας ως τομέα με μεγάλες δυνατότητες βελτίωσης. Παρά τις προσπάθειες αυτές - που μπορούν να είναι μονάχα η αρχή για την εξοικονόμηση - οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες εξακολουθούν να δίνουν περισσότερη προσοχή στην ενεργειακή προμήθεια παρά στη ζήτηση κατά τη διάρκεια της κρίσης.

Η αντίδραση με βάση την προμήθεια προς την ενεργειακή κρίση είναι ακόμα εντονότερη εκτός της Ευρώπης. Ο ρυθμός ανάπτυξης των επενδύσεων στην ενεργειακή απόδοση αναμένεται να επιβραδυνθεί φέτος σύμφωνα με τον ΙΕΑ και απέχει από αυτό που χρειάζεται για την επίτευξη του στόχου του 2050. Σύμφωνα με τον ΙΕΑ, "η καθαρότερη, φθηνότερη και πιο αξιόπιστη μορφή ενέργειας είναι αυτή που οι χώρες εξακολουθούν να αποφεύγουν, ενώ παρέχουν πλήρεις ενεργειακές υπηρεσίες προς τους πολίτες τους". Μια παγκόσμια προσπάθεια για περισσότερη εξοικονόμηση δεν είναι μονάχα απαραίτητη για την επίτευξη των κλιματικών στόχων, αλλά θα απελευθέρωνε απαραίτητες ενεργειακές προμήθειες βραχυπρόθεσμα για να βοηθήσουν όλες τις χώρες-καταναλωτές, ιδίως της Ευρώπης, να αντιμετωπίσουν τις ελλείψεις από την απώλεια του ρωσικού πετρελαίου και αερίου. Επίσης, θα συγκρατούσε τις τιμές.

Η σημερινή ανισόρροπη έμφαση σε περισσότερη εξόρυξη και υποδομές δεν είναι μονάχα χειρότερη περιβαλλοντικά, αλλά όπως το έθεσε ο ενεργειακός εικονοπλάστης Άμορι Λόβινς μισό αιώνα πριν, είναι επίσης δυσκολότερη και ακριβότερη. Σε μια σημαδιακή έκθεση εν μέσω της πετρελαϊκής κρίσης του 1973, ο Λόβινς παρότρυνε τους ενεργειακούς ηγέτες να ακολουθήσουν "το απαλό μονοπάτι" για να καλύψουν τις παγκόσμιες ανάγκες σε ενέργεια - διατήρηση, αποδοτικότητα και ΑΠΕ- παρά το "σκληρό μονοπάτι" με τεράστια έργα εξόρυξης και βιομηχανικών εγκαταστάσεων.

Διαβάζοντας την έκθεσή του ξανά σήμερα, εκπλήσσεται κανείς από το πόσο διαχρονικές είναι οι προειδοποιήσεις του - και πόσο καλύτερα θα ήμασταν αν τις είχαμε ακολουθήσει. Σήμερα, όπως ακριβώς έγραψε πριν 50 χρόνια, "η εξοικονόμηση, συνήθως είναι το αποτέλεσμα της τιμής παρά της πολιτικής. Παραδεχόμαστε ότι είναι απαραίτητη, όμως η προτεραιότητά της είναι περισσότερο ρητορική, παρά αληθινή". Στη συνέχεια σχολίασε ότι "η έμφαση είναι αποκλειστικά βραχυπρόθεσμη", παρατηρώντας ότι αντιδρώντας σε άμεσους πολιτικούς και οικονομικούς φόβους "χρησιμοποιούνται επιθετικές επιδοτήσεις και κανονισμοί για να συγκρατήσουν τις τιμές ενέργειας κάτω από τα οικονομικά και καθιερωμένα διεθνή επίπεδα ώστε η ανάπτυξη να μην συρρικνωθεί σημαντικά".

Πράγματι, αντιδρώντας στις σημερινές υψηλές τιμές, οι κυβερνήσεις επιδοτούν τις ενεργειακές τιμές και μειώνουν τους φόρους καυσίμων - υπονομεύοντας τις προσπάθειες συγκράτησης της ζήτησης σε μια περίοδο που οι τιμές αυξάνονται στα επίπεδα που χρειάζονται ακριβώς για να πράξουν αυτό.

Όπως βλέπουμε να συμβαίνει σήμερα, ο Λόβινς επίσης προειδοποίησε για τη στροφή προς τον άνθρακα "με προοπτική άμεσων και ίσως μη αναστρέψιμων επιδράσεων στο παγκόσμιο κλίμα" - ήταν μια πρώιμη φωνή για τους κινδύνους της κλιματικής αλλαγής το 1976. Ο ίδιος υποστήριξε τη χρήση "μεταβατικών τεχνολογιών που χρησιμοποιούν τα ορυκτά καύσιμα σε συντομία και ένταση για να χτίσουν μια γέφυρα προς την οικονομία ενεργειακού εισοδήματος του 2025" - κάτι που και εμείς υποστηρίξαμε πρόσφατα μέσω του Foreign Policy.

Βεβαίως, υπάρχουν πολλά να επικρίνει κανείς στο όραμα του Λόβινς, όπως η σταθερή αντίθεσή του στην πυρηνική ενέργεια. Και πάλι, είναι απογοητευτικό να σκεφτεί κανείς πόσο καλύτερα προετοιμασμένη θα ήταν η Ευρώπη και ο υπόλοιπος κόσμος σήμερα να αντιμετωπίσει την απώλεια των ρωσικών ενεργειακών προμηθειών αν οι ηγέτες δεν είχαν επιλέξει το σκληρό μονοπάτι τα τελευταία 50 χρόνια.

Υπάρχουν διάφοροι λόγοι που η ενεργειακή απόδοση και η εξοικονόμηση δεν βρίσκονται στο επίκεντρο στο δημόσιο και πολιτικό λόγο παρά τις υψηλές επιδράσεις τους στη χρήση ενέργειας και τις εκπομπές. Ένας ιδιοκτήτης πρέπει να πληρώσει για μόνωση και αναβαθμίσεις, ενώ ο ένοικος συχνά επωφελείται από την εξοικονόμηση - γνωστό στους οικονομολόγους ως "το πρόβλημα κυρίου-συλλέκτη".

Οι καταναλωτές τείνουν να εστιάζουν στην τιμή αγοράς μιας συσκευής παρά στο συνολικό ενεργειακό της κόστος στο μέλλον - μια συμπεριφορά γνωστή ως "μυωπία". Οι εκκλήσεις για εξοικονόμηση επίσης αντιμετωπίζονται ως πολιτικά φορτισμένες, φέρνοντας στο μυαλό οδυνηρές αναμνήσεις του τότε προέδρου Τζίμι Κάρτερ που φορούσε μάλλινα ρούχα και καλούσε για θυσίες εν μέσω της πετρελαϊκής κρίσης.

Αν η καλύτερη εποχή να είχαμε ακολουθήσει το απαλό μονοπάτι ήταν δεκαετίες πριν, η δεύτερη καλύτερη είναι τώρα. Αν και ορισμένοι μπορεί να συνδέουν την αποδοτικότητα και την εξοικονόμηση με προσωπικές θυσίες και στερήσεις, οι πιο αποδοτικές οικονομίες δεν χρειάζεται να μεταφράζονται σε χαμηλότερο βιωτικό επίπεδο για τους πολίτες τους - μονάχα στο αίτημα για ίδια ή περισσότερη παραγωγή με λιγότερη ενέργεια.

Ακόμα και αν κάποια ενδιάμεσα μέτρα εξοικονόμησης απαιτούν ορισμένες αλλαγές συμπεριφοράς, όπως η προσαρμογή του θερμοστάτη, δεν ζητούνται πολλά από τους καταναλωτές σε κράτη με τη μεγαλύτερη κατά κεφαλήν κατανάλωση ενέργειας όταν οι Ουκρανοί θυσιάζουν τις ζωές τους. Για να αντιμετωπιστεί καλύτερα η κρίση αερίου τον επόμενο χειμώνα στην Ευρώπη, να απαλυνθεί το πλήγμα για τα νοικοκυριά από τις υψηλές τιμές καυσίμων και να μπορέσουν οι πολιτικοί να επιβάλουν το μέγιστο οικονομικό πλήγμα στη Ρωσία διακόπτωντας τα ενεργειακά της έσοδα, οι πολιτικοί θα πρέπει να ανακαλύψουν ξανά την αξία της ενεργειακής αποδοτικότητας και να τη χρησιμοποιήσουν ως ισχυρό εργαλείο στη μάχη απέναντι στη ρωσική επιθετικότητα.

(των Τζέισον Μπόρντωφ, Μέγκαν Ο'Σάλιβαν, Foreign Policy)