Σχέδιο ευρωπαϊκής ανάκαμψης: Ευκαιρία για ανάπτυξη στοχευμένων προϊόντων και υπηρεσιών και στον ενεργειακό τομέα

Το σχέδιο για την ευρωπαϊκή ανάκαμψη θα χρειαστεί μαζικές δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο προκειμένου να τεθεί η Ένωση σταθερά σε πορεία βιώσιμης και ανθεκτικής ανάκαμψης, με τη δημιουργία θέσεων εργασίας και την αποκατάσταση των ζημιών που προκάλεσε η πανδημία COVID-19, και παράλληλα με υποστήριξη των πράσινων και ψηφιακών προτεραιοτήτων της Ένωσης.

Τους επόμενους μήνες τα κράτη μέλη θα καταρτίσουν εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας στα οποία θα εκτίθεται η μεταρρυθμιστική και επενδυτική ατζέντα του εκάστοτε κράτους μέλους για τα έτη 2021-23. Στο πλαίσιο αυτό καλείται και η χώρα μας να σχεδιάσει για τα επόμενα 3 χρόνια.

Τα τελευταία χρόνια, οι ελληνικές επιχειρήσεις, εν μέσω της οικονομικής κρίσης, αύξησαν τις δαπάνες τους σε Έρευνα και Ανάπτυξη (Ε&Α) φτάνοντας το 42,5% το 2018 του συνολικού ποσού των 2,174 Δις Ευρώ. Αντίθετα, η συμβολή του κρατικού τομέα μαζί με την Ευρωπαϊκή Ένωση διατηρείται περίπου σταθερή σε απόλυτα μεγέθη, αλλά ποσοστιαία συνεχώς συρρικνώνεται. Παραμένει ωστόσο ακόμη υψηλή (50%) σε σχέση με τον μέσο όρο της Ε.Ε. (28%). Επίσης, ως ποσοστό του ΑΕΠ την τελευταία δεκαετία οι δαπάνες Ε&Α στην Ελλάδα σχεδόν διπλασιάστηκαν παρόλο που σε απόλυτα μεγέθη η αύξηση ήταν μικρότερη. Η μείωση ωστόσο του ΑΕΠ κατά 25% συνετέλεσε και αυτή στη θεαματική άνοδο του δείκτη Ε&Α στη χώρα μας. Οι δαπάνες Ε&Α ως ποσοστό του ΑΕΠ έφτασαν το 1,18% το 2018 αλλά εξακολουθούν να βρίσκονται περίπου στο μισό του ευρωπαϊκού μέσου όρου (2,06% των ΕΕ28).

Πηγές από τις οποίες χρηματοδοτούνται δαπάνες για Ε&Α στο σύνολο της χώρας (σε εκατ. €), 2011 – 20182

Αν και οι επενδύσεις των επιχειρήσεων έχουν αυξηθεί σημαντικά από το 2015 και μετά μεταξύ άλλων και λόγω του ότι οι δαπάνες για Ε&Α εκπίπτουν από τα ακαθάριστα έσοδα των επιχειρήσεων (ν. 4172/2013) προσαυξημένες κατά 30%, ενώ από το Σεπτέμβριο 2020 αναμένεται οι συγκεκριμένες δαπάνες να εκπίπτουν από τα ακαθάριστα έσοδα των επιχειρήσεων κατά 100%. Η διάταξη περιλαμβάνεται στο νομοσχέδιο του Υπουργείου Ανάπτυξης και Επενδύσεων για το παράνομο εμπόριο.

Τα τελευταία χρόνια, υπάρχουν καλά παραδείγματα στην καινοτομία, έρευνα και ανάπτυξη τεχνολογικών προϊόντων και υπηρεσιών κυρίως στον τομέα των πληροφορικής και τηλεπικοινωνιών εντούτοις στον παραδοσιακό τομέα της ενέργειας (παραγωγή και διαχείριση ενέργειας,  σχεδιασμός, προμήθεια και κατασκευές (EPC), ηλεκτρονικά ισχύος, κλπ. ), οι επιχειρήσεις που διαθέτουν κρίσιμη μάζα ανθρώπινου δυναμικού δεν έχουν δραστηριοποιηθεί σημαντικά στην κατεύθυνση ώστε να υποστηρίξουν και να αναπτύξουν δραστηριότητες έρευνας και ανάπτυξης και όλα γίνονται συγκυριακά και αποσπασματικά. 

Το εθνικό σχέδιο ανάκαμψης θα αφορά τα επόμενα 3 χρόνια αλλά θα πρέπει να σχεδιαστεί έτσι ώστε τα αποτελέσματα να έχουν μακροχρόνια εφαρμογή και βιωσιμότητα.

Σε ένα περιβάλλον εξαιρετικά ανταγωνιστικό πράγματι είναι πολύ δύσκολο να ξεκινήσεις να ανταγωνιστείς επιχειρήσεις με χρόνια ιστορίας και επιτυχιών στο χώρο. Αλλά πολλές από τις επιτυχημένες επιχειρήσεις ξεκίνησαν από μια καλή ιδέα, τις ικανότητες, τον ενθουσιασμό των ανθρώπων τους και την κατάλληλη υποστήριξη. 

Η υποστήριξη είναι το επόμενο απαραίτητο βήμα για την προώθηση αυτών των προσπαθειών, για τον σκοπό αυτό θα πρέπει να υπάρχουν καθαροί στόχοι και αξιοκρατικοί κανόνες για την χρηματοδότηση στοχευμένα για συγκεκριμένους τομείς και προϊόντα που θα προσδιοριστούν στρατηγικά και θα έχουν σημαντική εφαρμογή στην Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή μας και μεγάλη προστιθέμενη αξία. 

Ίσως έφτασε η εποχή για να γίνουν διαγωνισμοί για την χρηματοδότηση και ανάπτυξη συγκεκριμένων προϊόντων και υπηρεσιών, όπως για παράδειγμα προτάσεις μου σε προηγούμενο άρθρο στο energypress τον Σεπτέμβριο 2019 με τίτλο: «Πρόταση σχεδίου εξηλεκτρισμού μεταφορών, ψύξης/θέρμανσης, ανάπτυξης ΑΠΕ και εξοικονόμησης ενέργειας με υποστήριξη της βιομηχανίας και αντίστοιχης αγοράς». Τα προγράμματα του ΕΣΠΑ 2021-27, «Εξοικονομώ-Αυτονομώ» και  οι δράσεις του Σχεδίου Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης των λιγνιτικών περιοχών της Δυτικής Μακεδονίας και της Μεγαλόπολης θα δημιουργήσουν εν μέρει και την αγορά για τα προϊόντα που θα αναπτυχθούν.  

Στα πλαίσια του τριετούς σχεδίου για την ευρωπαϊκή ανάκαμψη μέσω της πράσινης ανάπτυξης και του ενεργειακού μετασχηματισμού προωθείται η μετάβαση σε μια οικονομία χαμηλών εκπομπών ανθρωπογενών αερίων του θερμοκηπίου. Στο σημείο αυτό, θα ήθελα να σταθώ και να υπογραμμίσω ότι τα εκπεμπόμενα ανθρωπογενή αέρια του θερμοκηπίου εκτός από το Διοξείδιο του άνθρακα, είναι το Μεθάνιο από τα αέρια των εκτρεφόμενων ζώων, το «Φυσικό αέριο», τα Οξείδια του Αζώτου που παράγονται από την καύση των υδρογονανθράκων (ορυκτά καύσιμα), Χλωροφθοράνθρακες (CFC), Υδροφθοράνθρακες (HCFCs and HFCs) τα τρία τελευταία παράγονται ως πτητικά παράγωγα του μεθανίου, αιθανίου και προπανίου. ‘Ολα τα προηγούμενα αέρια έχουν πολλαπλάσια δραστικότητα υπερθέρμανσης του πλανήτη από το Διοξείδιο του άνθρακα.

Συνεπώς προτείνεται μεσοπρόθεσμα να δοθεί προτεραιότητα, μεταξύ άλλων, στην ανάπτυξη του κλάδου των ΑΠΕ (κυρίως ηλιακή και αιολική ενέργεια) και συστημάτων αποθήκευσης για τις ωριμότερες, ευρέως διαδεδομένες και οικονομικά βιώσιμες τεχνολογίες, στην εξοικονόμηση και διαχείριση ενέργειας, τον εξηλεκτρισμό των μεταφορών και της ψύξης/θέρμανσης και την ψηφιοποίηση του τομέα ενέργειας (έξυπνοι μετρητές, the internet of things, big data analytics, blockchain για την ενέργεια).

Προτείνεται να υποστηριχτούν κατά προτεραιότητα προϊόντα και υπηρεσίες στους τομείς της αγοράς όπου θα έχουμε γρηγορότερα και σημαντικότερα αποτελέσματα στην εξοικονόμηση και διαχείριση ενέργειας, διείσδυση ΑΠΕ και συνεπώς μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και την σημαντική απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Συγχρόνως, να ενισχυθεί και να αναπτυχθεί εγχώρια κατασκευαστική ικανότητα στους τομείς όπου μπορεί να υπάρξει πλεονέκτημα λόγω πρώτων υλών, υπάρχουσας τεχνογνωσίας, δραστηριοτήτων και μεγέθους της αρχικής αγοράς λόγω των προγραμμάτων ΕΣΠΑ 2021-27, «Εξοικονομώ-Αυτονομώ», κλπ. 

Επίσης προτείνεται να υποστηριχτούν και να μεγεθυνθούν μακροχρόνια βιώσιμες συνεργασίες ελληνικών εταιριών με αλλοδαπές για την κατασκευή προϊόντων στην Ελλάδα με στόχο την αύξηση των θέσεων εργασίας και επιστροφή εξειδικευμένου προσωπικού, με την υποχρέωση ίδρυσης τμημάτων έρευνας και ανάπτυξης (Ε&Α) με σημαντική δραστηριότητα και συνεργασίες με τα πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα. Επίσης θα πρέπει να εξασφαλίζεται η συμμετοχή του προσωπικού Ε&Α και των επιχειρήσεων σε συνέδρια, κλαδικές οργανώσεις και δίκτυα συνεργασίας επιχειρήσεων .  

Σε πρώτη φάση προτείνεται να γίνει διαβούλευση για το σχέδιο υποστήριξης, ώστε όλοι οι ενδιαφερόμενοι να εκφράσουν τις απόψεις και  προτάσεις τους παρουσιάζοντας και τα σχετικά υποστηρικτικά στοιχεία για την επένδυση στα πλαίσια της στρατηγικής του σχεδίου.

Επίσης παράλληλα, λόγω του περιορισμένου χρόνου, για την κατάλληλη διαμόρφωση του σχεδίου υποστήριξης και την αξιολόγηση του ενδιαφέροντος και της ωριμότητας σχεδίων των επιχειρήσεων, προτείνεται να προσκληθούν οι ενδιαφερόμενες εταιρίες να στείλουν περιληπτικά σχέδια επιχειρηματικών προτάσεων για τα συγκεκριμένα προϊόντα τους, υπάρχοντα και σε εξέλιξη, με τις προδιαγραφές τους το τρέχον κόστος μονάδας και την αναμενόμενη εξέλιξη κόστους και προδιαγραφών για τα επόμενα 5 με 10 χρόνια. Το κόστος των προϊόντων/συστημάτων και οι προδιαγραφές θα πρέπει να είναι ανταγωνιστικές με αντίστοιχα από την διεθνή αγορά. 

Τα μέτρα ενίσχυσης για την ανάπτυξη νέων προϊόντων δεν θα πρέπει να αποκλείουν την συνεργασία με εταίρους και παραγωγή του προϊόντος στην Ελλάδα με εγχώρια προστιθέμενη αξία πάνω από 70%. Το ποσοστό εγχώριας προστιθέμενης αξίας, ανάλογα με την τεχνολογία και τα αποτελέσματα στην εξοικονόμηση, διείσδυση ΑΠΕ και εξηλεκτρισμό καταναλώσεων, μπορεί αρχικά να μειωθεί μέχρι 10 ποσοστιαίες μονάδες. Επίσης τα μέτρα ενίσχυσης των εταιριών θα πρέπει να λειτουργούν σύμφωνα με τους κανόνες ανταγωνισμού και στα πλαίσια των κανονισμών της εθνικής και ευρωπαϊκής στρατηγικής για την ενέργεια. 

- Ο Ευστάθιος Τσελεπής είναι Σύμβουλος Ενεργειακής Μετάβασης και τ. υπεύθυνος του τμήματος Φ/Β και Διεσπαρμένης Παραγωγής, ΚΑΠΕ